О́tken aptada Ortalyq Azııa biraz ýaqyttan beri shekara daǵdarysy shıryǵyp turǵan qyrǵyz-tájik qarym-qatynasyna jylymyq ornatar jaqsy múmkindikti jiberip aldy.
Shildeniń 13-14-i kúnderi Aýǵanstannyń Badahshan óńiriniń Vahon ýezine qarasty Andemın eldi mekeninen bas saýǵalaǵan 345 qyrǵyz etnosynyń ókili Tájikstan shekarasyn kesip ótti. О́zderimen birge 4 myń basqa jýyq malyn alyp ótken qyrǵyz aǵaıyndardy resmı Bishkek kóshirip alatynyn jáne tarıhı otandarynda olarǵa úı-jaı men jaıylymdyq jerdi de qarastyratynyn málimdegen.
Degenmen Kabýl tarapynyń kepildik beremiz degen jaýabyna basymdyq bergen Dýshanbe shekaradan ótken qyrǵyzdardy qaıtadan aýǵan jerine keri asyrdy. Bul sheshimge jol-jónekeı eki nárestesinen aıyrylǵan qyrǵyzdardyń qaıǵysy da áser etpedi. 347 adam bolyp shekara kesip, tarıhı otanyna oralýdy kóksegen qyrǵyzdar Tájikstannyń Mýrgab aýdanyna qarasty Kızıl-Rabot eldi mekeniniń mańynda aýǵan tarapyna tapsyrylyp, Vahon ýezine jetkizildi.
Tashkentte ótken Ońtústik jáne Ortalyq Azııa elderiniń halyqaralyq konferensııasynyń qaǵaberis sátterinde qyrǵyz bıliginiń ókilderi qandas bosqyndardy qaıtaryp alý máselesi boıynsha kelissózder júrgizgen. Odan nátıje bolmasa kerek. Sebebi 16 shilde kúni Bishkektegi Tájikstan elshisi Qyrǵyz Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligine shaqyrylǵanymen de kóterilgen másele jaýapsyz qalǵan. Osylaısha, 50-den astam adam qaza taýyp, ondaǵan adam jaralanǵan qyrǵyz-tájik janjalyna jylymyq bolar múmkindik múlt jiberilgen sııaqty.
Odan bólek XV-XVI ǵasyrlarda Pamır taýlarynyń bıik shyńdaryn mekendep, búginde tek mal sharýashylyǵymen ǵana kúneltip otyrǵan aýǵan jerindegi qyrǵyz aǵaıyndar soǵys órti men joqshylyqqa qaıta oraldy. Vahan ýezin mekendep otyrǵan qyrǵyz etnosynyń bul tobynyń sany búginde 700-2000 adam shamasynda. Aýǵan eliniń soltústik-shyǵysyndaǵy bıik taýly ólkege kóship kelgen qyrǵyzdar dástúrli kóshpeli ómir saltyn saqtap qalǵan. Bir kezdegi keńes bıliginiń ıdeologııalyq yqpalyna da túspegen aýǵanstandyq qyrǵyzdar ıslam dinin berik ustanǵan.
Sarapshylardyń aıtýynsha, olardyń keıde radıkaldyq baǵytqa aýytqyp ketetin tustary da bar kórinedi. Atalǵan taqyrypty kóterip otyrǵan keı basylymdardyń málimdeýinshe, shekara kesip ótken etnostyq qyrǵyzdardy aýǵan bıligi talıbandarmen soǵysyp jatqan tusta óz bılikteri men áskerin qaýqarly etip kórsetý maqsatynda keri qaıtarýy múmkin. Alaıda qolda bar málimetterge súıensek, 20 shilde kúni Kabýldaǵy prezıdent saraıyna zymyran túsken. Shynaıy soǵystan bólek, aqparattyq soǵysty da jaqsy meńgergen talıbandyqtar qazir búkil eldi basyp alǵandaryn jarııalaý ústinde.
Aýǵanstandaǵy qyrǵyz etnosynyń tarıhyna kelsek, akademık A.Bernshtam: «XVII ǵasyrda qyrǵyzdar Pamırge bılik júrgizdi. 1653 jyly Qara-Tegin men Gısardy aldy jáne Balhqa deıin jetti», dep jazǵan. Araǵa bir ǵasyr salyp qoqandyqtar Úlken Pamırden qyrǵyzdardy yǵystyryp shyǵarady. HH ǵasyrdyń basynda Rahmanqul bastaǵan qyrǵyzdar Mýrgab ańǵary arqyly Pamır taýlaryna ótip ketedi.
Osylaısha, adam sany sol tusta 10 myńǵa jetken qyrǵyzdar handyq bılikti uıymdastyryp, aýǵan jeriniń Úlken jáne Kishi Pamır mańdaryn mekendeıdi. Bertin kele eldegi saıası turaqsyzdyqtyń saldarynan adam sany azaıa bastaǵan qyrǵyzdar Túrkııa men Pákistanǵa jappaı qonys aýdarǵan.
Bul rette qodas ósirýmen aınalysatyn aýǵanstandyq qyrǵyzdarǵa qarapaıym medısına qyzmeti de qoljetimdi emestigin aıta ketý kerek. Ana men bala ólimi jıi kezdesetindikten, qazir áıelderdiń úlesi erlermen salystyrǵanda 40 paıyzǵa da jetpeıdi. Atalǵan kórsetkish aýǵanstandyq qyrǵyzdardyń demografııalyq kórsetkishterine teris áser etip, áleýmettik teńsizdik týǵyzyp otyr.
Máselen, maly kóp, ál-aýqaty joǵary baılar polıgamdy nekege kóptep tursa, turmys-tirshiligi tómen jigitter qalyńmalǵa beretin 100-ge jýyq qoıdy tabý úshin jyldar boıy ter tógýge májbúr. Bul máselege qyrǵyz bıligi 2000-jyldardyń sońynda ǵana nazar aýdaryp, arnaıy zań qabyldap, «qaıyrylman» mártebesin bekitken-di. Oǵan sebep te joq emes, qazir shetelderde jarty mıllıonǵa jýyq etnostyq qyrǵyz bolsa, 20 myńǵa jýyǵy tájik jáne aýǵan jerinen tarıhı otandaryna qaıta kóship kelgen.
2012 jyly aýǵanstandyq qyrǵyzdardyń aqsaqaldary qyrǵyz bıligimen kezdesip, elge qaıtý jaıyn talqylaǵanymen, másele naqty sheshimin tappaǵan. Sonyń saldarynan qyrǵyztájik qarym-qatynasy taǵy da shıelenisip, áli sheshilmegen shekara máselesi odan ári ýshyǵa túsýi múmkin deıdi sarapshylar.
Buǵan sebep te joq emes. Tájik tarapy shekaradan ótken aýǵanstandyq qyrǵyzdardy keri qaıtarý týraly sheshimderin qyrǵyz bıligine resmı túrde habarlamaı, aıtqan ótinishin de jaýapsyz qaldyrǵan. Qyrǵyz buqaralyq aqparat quraldaryn sholyp shyqqanymyzda, aýǵan jerine qaıtarylǵan etnostyq qyrǵyzdarǵa qatysty jaǵymsyz pikirler jıi baıqaldy.
Bosqyndardy «gýmanızm qaǵıdattaryna» súıene otyryp qabyldadyq degen Tájikstannyń memlekettik qaýipsizdik komıteti 3,5 kıloǵa jýyq esirtki zatyn tapqandaryn málimdegenimen, bul jóninde tolyq aqparat bermegen. 1991 jyldan beri Qyrǵyzstanǵa oralýdy kózdep, tarıhı otandaryna jetýdi maqsat tutqan aýǵanstandyq qyrǵyzdardyń kezekti sapary sátsiz aıaqtaldy. Ázirge Dýshanbe tarapy resmı baspasóz relızinen basqa habar taratpady. Eki el arasynda daý týdyrǵan másele aıaqsyz qalmaıtyn sekildi.
Tájikstanmen aradaǵy shekara daýynan tolyq habardar bolyp otyrýdy jón kórse kerek, jýyrda ǵana oblystardaǵy Úkimettiń ókiletti ýákilderin prezıdenttik deńgeıge aýystyrǵan Qyrǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarov Tájikstanmen shektesetin Batken oblysyna shekara qyzmetinen kelgen kásibı maman, polkovnık Ábdikárim Álimbaevty taǵaıyndady.
Oljas BERKINBAEV,
Ortalyq Azııa boıynsha sholýshy