ERLIKKE– TAǴZYM, BEIBIT KÚNGE – IZGILIK

Ýkraınadaǵy mektepke qazaq jaýyngeriniń aty berildi Qostanaı qalasyndaǵy L.To­l­stoı atyndaǵy oblystyq kitap­hana ujymy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 65 jyldyǵyna arnap uıymdastyrǵan onkúndik sheńberinde jýrnalıst L.Fefelovanyń “Opat bolǵan arnaıy rota” (“Gıbel spesroty”) jáne Meńdibaevtyń “Erkimbaıdyń Sultany” atty kitaptarynyń tusaýkeseri bolyp ótti. Bul eki kitap Jeńiske 65 jyl tol­sa da, Uly Otan soǵysynyń tarıhy áli de jazylyp bitpegenin kórsetedi. О́ıtkeni, maıdanda sheıit ketkenderdiń barlyǵy da bir-bir taǵdyr ekenin bylaı qoıǵanda, olardyń erlik isteriniń bizge áli kúnge beımálim qyrlary da jet­ki­likti. Atalǵan kitaptyń keıipkeri, júz­den asa fashıstiń kózin joıyp, jı­yrmaǵa tolar-tolmas jasynda er­likpen kóz jumǵan Sultan Er­kim­baev­tyń taǵdyry sonyń tolyq dáleli. 263-dıvızııa quramyndaǵy 997-atqyshtar polkiniń erekshe qupııa arnaıy snaıperler rotasy 1943 jyly tamyz aıynda Harkov úshin jan berip, jan alysqan urystarda Severskıı Dones óze­ni­niń jarqabaǵynda túgeldeı derlik oqqa ushty. Jaýdy ózennen ótkizbeý úshin janyn qıǵan 35 snaıperdiń ara­synda qazaqtyń quralaıdy kózge atqan mergen qara balasy da bolǵan. Ol “Jaýyngerlik eńbegi úshin” me­da­limen nagradtalady. Munan keıin qolynyń jaralanǵanyna qaramaı rota jaýyngerlerine kómekke kelip, basqynshylarǵa qarsy olarmen birdeı batyl qımyl kórsetkeni polk­te atap ótilip, oǵan óziniń aty jazylǵan “TT” (pıstolet) arnaıy qarýy syıǵa beriledi. Al 1943 jyly maý­sym aıynda “Qyzyl juldyz” or­denimen marapattalyp, osy nagra­da­ny alǵanda Kommýnıstik partııa qataryna kandıdat etip qabyldanady. “Qyzyl juldyz” ordenin alǵan soń eki aıdan keıin, 19 tamyz kúni asa qu­pııa snaıperler rotasynyń Sever­skıı Dones ózeni jaǵasynda túgelge jýyq oqqa ushyp, opat bolǵanyn aıttyq. Osy rotadaǵy on mergendi I dárejeli Otan soǵysy ordenimen mert bol­ǵannan keıin marapattaıdy. Sonyń biri de Sultan bolady. Soǵys qyrǵynyn eldiń basyna túsken náýbet dep bilgen táýbeshil aǵaıynnyń keshe myndaǵa deıin bozdaǵynyń soǵysqan, erlikpen qaza tapqan jerin izdestirgeni kemde kem. Oǵan ýaqyt pen jaǵdaıdyń ózi mursha bere bermegeni de bar. Sondaı jannyń biri Naýyrzym aýdanyndaǵy “Sho­laqsaı” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory О́mirzaq Ihtılıapov. О́mekeń Sultannyń apasy Saqyshtan týady. 2005 jyly eli­miz Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 60 jyl­dyǵyna daıyndalyp jatqanda ol Sultan Erkim­baev­tyń qaza tapqan jerin taýyp, naǵa­shy­synyń rýhyna taǵzym etip qaıtýdy oı­­las­tyrady. Izdestirý jumysyna jer­gilikti jýrnalıster kó­mekke keledi. Aldymen Sultannyń Ýkraına jerinde, Harkov oblysynyń Izıýmsk aýdanyndaǵy Eremovka selosyndaǵy baýyrlastar zıratynda jerlengeni belgili boldy. О́mirzaq osy zırattyń basyna Sultanǵa arnap kóktas – musylmansha belgi qoıdy. Quran oqyldy, oblystyq meshit ımamy Ertaı qajy Sultannyń aty­nan bádel qajylyq paryzyn oryn­dady. О́mekeńniń óziniń demeý­shili­gi­men Sultan oqyǵan Chernıgov orta mek­tebiniń oqýshylary jerlesteri er­likpen qaza tapqan Harkov ob­ly­synyń Izıýmsk aýdanynyń Eremovka se­losyna, Severskıı Dones ózeniniń jaǵasyna baryp qaıtty. О́tken jyly ol jerdegi Stýdenok orta mek­te­biniń oqýshylary Qostanaıda qonaq boldy. Qo­s­ta­naı­lyqtardy ýkraın jurty alaqanyna salyp kútip aldy, olar Sultannyń beıitin izdegende de kó­megin aıamady. Al qos­ta­naı­lyqtar ýkraın balalardy qudasyndaı kútip, tóbesine qoıdy. Tusaýkeserge jınalǵan ár urpaq ókilderi 27 mı­l­lıon adamnyń ómi­ri­men kelgen Jeńis merekesin keıingi urpaq asa qasterleýi kerektigin basa aıtty. – Soǵys adamnyń eń aıaýly qun­dy­lyǵy – ómirine qııa­nat jasaıdy. Ortaq otanymyzdaǵy búgingi beıbit ómirdi aıalaı bileıik. Jan-jaǵy­myz­da­ǵy elderde bolyp jatqan qan­tó­gis­terdi kórip otyryp, bizdiń ata­la­ry­myz, Sultandaı qyrshyndar beıbit ómir úshin qan tógip edi-aý dep na­lı­myn,– dedi ustaz aqyn Aleksandr Sýslova. Keshtiń eń qurmetti qo­naqtary Uly Otan soǵysynyń ar­dagerleri de sóz aldy. Jasy toqsannan asqan Maǵaýııa Júnisov: “Uly Otan soǵysynyń tarıhy eshqashan túgel jazylyp bit­peıdi. Mundaı belgisiz batyrlar kóp” dese, Bertrand Rýbınshteın qarııa: “Uly Otan soǵysyndaǵy Otan úshin jaýǵa qarsy, oqqa qarsy qı­myl – barlyq halyqtardyń erligi” dep baǵa berdi. – Bes jyldyń ishinde kóp jumystar atqaryldy. Sultan Ber­kim­baevtyń basyna eskertkish belgi o­r­natyldy, arhıvterden qanshama qu­jat­tar izdes­tirilip tabyldy, mektepte mýzeı ashyldy, kitaptar ja­zyldy jáne derekti fılm túsirildi. Osy jumystardy at­qarý ústinde ýkraındar da, qostanaılyqtar da kómegin aıamady. Sultan eki eldiń ortaq ulyna aınalyp ket­ken­deı áserde júrdim. Osynyń barlyǵyn uıym­das­tyr­ǵanda naǵashymnyń, ony joqtap ótken qos anamnyń rýhy aldyndaǵy paryzdy óteýdi ǵana oılaǵan joqpyn. Osy qurmettiń barlyǵy tek Sultanǵa ǵana emes, Uly Otan soǵysynda sheıit bol­ǵan atalarymyzǵa arnalady dep túsingen jón. So­lardyń erlik isin búgingi urpaq bilip óssin, olar tók­ken qannyń baǵasyna jetsin, Otan­nyń patrıoty bols­yn degen nıetti alǵa tarttym,– dedi О́mirzaq Ihtılıapov. Kitaptar tusaýkeserine arnalǵan keshtiń sońyna qaraı Ýkraınanyń qur­metti konsýly Anatolıı Tara­senko Harkov oblysynyń Izıýmsk aýdanyndaǵy Stýdenok orta mek­tebine Joǵary Radanyń sheshi­mi­men Sultan Erkimbaevtyń esimi beril­gendigi týraly súıinshi habar al­ǵanyn habarlady. Erlikke – taǵ­zym, beıbit kúnge – izgilik dep osy­ny aıt. Bular el, jer, ult tań­damaıdy. Názıra JÁRIMBETOVA, QOSTANAI.