Pandemııa bastalǵaly mamandar indettiń qanshalyqty qaýipti ekenin aıtyp dabyl qaǵyp jatqanyna qaramastan, ony joqqa shyǵaryp, búkil álemdi birlesken qastandyqqa kinálap júrgender de bar. Burynyraq vırýs joq dep shyryldaǵandar, endi kelip vaksınanyń qaterli ekenin aıtyp, jurtty sendirýge tyrysyp baǵýda. Bul tek Qazaqstandaǵy jaǵdaı deseńiz, qatelesesiz. Vaksına salý prosesin baıaýlatyp, ujymdyq ımmýnıtetti qalyptastyrýǵa kedergi keltirip otyrǵan antıvakserler basqa elderde de jaǵdaıdy qıyndatyp jatyr.
Batystan shyqqan bos sóz
Álemdegi túrli sebeppen vaksınalaýǵa qarsy azamattardyń úni buryn bulaı qatty shyqpaǵan edi. Koronavırýstyń jańa shtamdary paıda bolyp, ahýal ýshyqqan soń kóp eldiń bıligi vaksına saldyrýdy mindetteı bastady. Bul óz kezeginde narazy turǵyndardyń barynsha belsendilik tanytyp, ózgelerdi ekpe saldyrmaýǵa úgitteı bastaýyna alyp keldi. Qazirgi kezde halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bas aýyrtatyn máseleleriniń biri – vaksınanyń jetispeýshiligi emes, bar vaksınany saldyrǵysy kelmeıtinderdiń kóbeıýinde bolyp otyr.
Batysta halyq vaksına saldyrýǵa aǵylyp baryp jatqanda bizdiń elimiz artta qaldy degen pikirdi kóp estımiz. Degenmen vırýstyń joqtyǵyn aıtyp, vaksına saldyrýǵa nemese maska taǵýǵa qarsy shyǵýshylar qozǵalysy dál osy AQSh, Eýropa elderinen bastalǵanyn bireý bilse, bireý bilmeı jatady. Muny belgili bir halyqtyń sanasynyń tómendigi emes, dúnıejúzilik qubylys dep qarastyrǵan jón sııaqty.
Vaksına tabylǵanǵa deıin indettiń birneshe tolqynyn ótkerdik, alaıda indettiń emi tabylǵanymen, vırýstyń taralýy azaımaı tur. AQSh-ta indettiń qaıta órshýin mamandar antıvakserlerdiń «belsendi qyzmetimen» baılanystyrady. Qarap tursaq, AQSh, Eýropa, Azııa, Latyn Amerıkasy, Afrıka – barlyq qurlyqtaǵy elderdiń basshylary turǵyndarǵa vaksına saldyrýdy jalynyp surap otyr. Biraq oǵan qulaq aspaıtyndar kóp. Endi mindetteýden basqa amal qalmaǵan tárizdi. О́ıtkeni pandemııa osylaı jalǵasa berse, adam ólimi kóbeıgenin ǵana emes, bıznestiń, ekonomıkanyń, medısına salasynyń, týrızmniń, bilim berýdiń de tas-talqany shyǵatynyn kóretin kún de alys emes sekildi. Bul adamzatty qazirgi jetken jetistiginen birneshe onjyldyqqa artqa laqtyratyny anyq.
Vaksına saldyrmaýdyń amalyn tapqandar da bar. Máselen, Ulybrıtanııada ózin veganmyn, ıaǵnı janýarlardyń etin jemeımin dep tanystyratyndar kóbeıgen. Zań boıynsha mundaı ustanymdaǵy adamdar janýarlarda synalatyn ónimderdi qoldanýdan bosatylady. Aqsha berip, jalǵan qujat jasatatyndar týraly talaı ret aıtyldy. Mundaı jaǵdaılar Eýropada, Reseıde, Qazaqstanda da tirkelip jatyr.
AQSh-tyń Indetterdi baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń dırektory Roshel Valenskı ótken aptada COVID-19 «vaksına saldyrmaǵandardyń pandemııasyna aınalady» degen pikir bildirgen. AQSh prezıdenti Djo Baıden de kóp uzamaı osy oıdy rastady. Muny ózge mamandar da aıtty. Tehnıkalyq turǵydan olardiki durys sekildi. Vaksınalar tipti tez taralatyn «Delta» shtamyna qarsy tıimdi bolyp qala beredi jáne ekpeni múldem almaǵandar basqalarǵa qaraǵanda jıirek aýyryp jatyr.
Endi antıvakserlerge keler bolsaq, olardyń barlyǵyn bir sanatqa jatqyzyp qarastyrýǵa bolmas. Internette taraǵan túrli qaýesetke senip, adam sengisiz sebeptermen vaksınaǵa tolyǵymen qarsy jandar bir bólek te, durys suraq qoıyp, tolyq senimdi bolmaı, vaksına saldyrýǵa asyqpaı otyrǵandar bir bólek. Jalpy, vaksına saldyrmaýǵa úgitteıtinderdiń bir bóligi – medısına salasynyń mamandary. Máselen, Eýropalyq aýrýlardyń aldyn alý jáne baqylaý ortalyǵynyń 2015 jylǵy esebinde densaýlyq saqtaý salasy qyzmetkerleriniń senimsizdigi qarapaıym halyqtyń oıyn ózgertip, bul prosesti baıaýlatatynyn málimdegen. Qazaqstanda da dárigerlerdiń áleýmettik jeli arqyly taratqan vaksınaǵa qarsy úgit-nasıhaty «jemisin» berip otyr. Maman aıtyp turǵan nársege qalaı senbeısiń? Bul – bizdiń elde ǵana emes, Afrıkada da beleń alǵan jaǵdaı. Onsyz da vaksına sany shekteýli aımaqta ekpe alǵysy kelmeıtinder kóbeıse, pandemııa ázirge aıaqtalmaıdy deı berińiz. Halyqaralyq JITS qoǵamyndaǵy baǵdarlamalar dırektorynyń orynbasary Rodjer Tatýd medısına qyzmetkerleriniń 40 paıyzynyń vaksınalaýǵa kúmán keltiretinine alańdaýymyz kerek deıdi.
Bir ǵasyrda ózgermegen kózqaras
Vaksınaǵa qarsylyq – COVID-19 indeti kezinde ǵana paıda bolǵan qubylys emes. Qazirgi antıvakserler osydan 136 jyl buryn paıda bolǵan tujyrymdardy áli mysalǵa keltirip júrgenderin bile me eken?
Mysal retinde adamzat eń kóp zardap shekken aýrýlardyń biri – sheshek epıdemııasyn alaıyq. Vaksınanyń arqasynda biz qazir bul indetten ada álemde ómir súremiz. Alaıda 1885 jyly epıdemııa kezinde Monrealda sheshek aýrýyna qarsy vaksınanyń tıimdiligine qaramastan, oǵan qarsy shyqqandar kóp bolǵan. Epıdemııa kezinde Kanadada doktor Aleksandr Ross vaksınany tıimsiz dep, halyqty qulaqtandyrý úshin arnaıy paraqsha basyp shyǵaryp, taratqan eken. Sol kezde Rossty jalǵan bedel, ataq pen dańqqa ıe bolý úshin osyndaı áreketke bardy degen-di. Al ol ózin «vaksınaǵa qarsy shyqqan jalǵyz dárigermin» dep asqaqtatqan. Degenmen keıin eldegi iri BAQ ókilderi onyń vaksına saldyrǵanyn jazyp, aıyptaǵan. Ross taratqan sol zamandaǵy aqparat pen qazirgi áńgimelerdiń uqsastyǵyn birden baıqaýǵa bolady. Endeshe, sol kezde aıtylǵan basty tujyrymdarǵa toqtalsaq.
Sheshektiń ajal deńgeıiniń 30-40 paıyz, al taralýynyń asa jyldam ekenine qaramastan, Ross pen ózge antıvakserler onyń qaýpin azaıtýǵa tyrysqan. Ol muny bıliktegiler asyra siltep «epıdemııa» dep otyr, shyndyǵynda elde naýqastar sany áldeqaıda az degen sekildi málimdemeler arqyly jetkizgen. Kórip otyrǵanymyzdaı, bizdiń qoǵamda da indet qaýpin azaıtyp, qarapaıym tumaýǵa teńep júrgender bar.
Sondaı-aq vaksınanyń teris áserin alǵa tartý da – osydan bir ǵasyr burynǵy ssenarııden aýmaıdy. Qazir qaıta ekpe alǵandar aýtızmge ushyraıdy dep «kishireıtip» aıtyp júrgen sekildi. Buryndary antıvakserler sheshekke qarsy vaksınadan merez, ish súzegi, týberkýlez, tyrysqaq jáne ýlaný sekildi aýrýlarǵa dýshar bolatynyńdy aıtady eken.
Odan bólek, epıdemııa men vaksınalaýdy biz bilmeıtin «áldeqaıda úlken jospardyń» bir bóligi dep qarastyrý taǵy bar. Týra sol 1885 jylǵy paraqshadaǵydaı pandemııany – aqsha tabýdyń amaly, adamzatqa chıp engizý men ádeıi jasalǵan qastandyq dep júrgender qanshama. Buǵan qosa, adam quqyǵyn shekteý degen jeleý sózdiń baryn umytpaıyq. Bul da – sol ǵasyrdan kelgen antıvakserlerdiń alǵa tartqan sebepteri.
Eń sońǵy amaldardyń biri – bedeldi tulǵalardyń sózin mysalǵa keltire otyryp, óz pikirin rastaýǵa tyrysý. Mine, joǵaryda aıtyp ótken mysaldar – búgingi vaksınaǵa qarsy azamattardyń keltiretin basty dálelderi. Qarap tursaq, bir ǵasyrdan astam ýaqytta, tipti jańa teorııa da qalyptaspaǵan.
Dáriger Ross sekildi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy daǵdarystardy óz maqsatynda paıdalanyp, jalǵan ataq, dańq jınap, jurttyń qoldaýyna ıe bolǵysy keletin «batyrlar» árqashan bolǵan, bola da beredi. Ondaı keıipkerlerdi tanyp-bilip otyrmyz. Tek olardy qyzyl keńirdek bolyp qorǵap júrgen myńdaǵan adamǵa ne isteýge bolatyny beımálim. Áıtpese, júz jyl burynǵy «qylmystyń» sheshimi endigi tabylar edi. Bul bir oqıǵany jazyp, taldaýymyzdyń sebebi – kimge senerin bilmeı, shyndyqty izdep júrgen halyqqa oı salsaq degen nıet. О́ıtkeni osyǵan deıin pandemııamen kúresip, naýqastyń ómirin arashalaýǵa tyrysqan mamandar endi antıvakserlermen «kúresip» álek bolyp júr.