Halyqqa belgili ǵajaıyp án «Búrkitbaıdy» bilemiz de, al onyń ıesi kim ekeninen múlde habarymyz joq. Arqada klassıkalyq ánderdiń týyn tikken Baıanaýlada bul ándi ánshiniń ánshisi derlik úzdik ónerpazdar shyrqaǵan. Qazaq radıosynyń altyn qorynda «Búrkitbaı» ataqty ánshi Júsipbek Elebekovtiń oryndaýynda saqtalǵan. Bul ánshiniń zamandastary, keıbir shákirtteriniń repertýarynda «Búrkitbaı» áni joq. Oryndalý máneri óte kúrdeli kesek bitimdi ándi ıgere almaǵan bolýlary kerek.
El arasynda da tamasha ánshiler bar, qudaıǵa shúkir, sol shirkinderdiń de bul ánge júregi daýalamaǵan. Bir ǵajaby-Almatyda ıgi jaqsylardyń – Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Ahmet Jubanov, Sháken Aımanov, Rıshat jáne Múslim Abdýllınder jáne basqa da óner ıeleriniń arasynda «Búrkitbaıdy» akademık Qanysh Sátbaevtyń oryndaýy tań-tamasha qaldyratyny ańyz-áńgime bolyp shertiledi. Osy joldardyń avtory Júsipbek Elebekovten bul jóninde suraǵanda: «Búrkitbaı» áni bizdiń kezimizde kórine-kózge umytylyp bara jatqandaı bolyp kórindi maǵan. «Men ánshimin» deıtin esti ónerpaz bul ánniń tabıǵatyna tenor daýys emes, kúndeı kúrkiregen qýatty daýys kerektigin sezedi, árıne. Sondyqtan «Búrkitbaıdaı» súıegi iri ánge talap qylýdan qorqady, qaımyǵady. Al Qanyshekeń «Búrkitbaıdy» bala kezinen óz elindegi ánshilerden tyńdap ósken jan, bul ánge eshbir ándi teńestirmeıtinin de bilem. Ánge degen áýel bastaǵy yntasy qoıa ma, ony óz kóńil kúıiniń bir daýasy retinde aıtýmen keledi. Talaı ret tyńdadym, Qanyshekeńniń zor tulǵasyna, keń kókiregine laıyqty án keń tynyspen kúrkirep shyqqanda biz keltire almaǵan keıbir ıirimderi eriksiz bas shaıqatyp, qyzyqtyratyny bar. Oǵan tánti bolǵan jandardyń jyly lebizderiniń ańyzǵa aınalatyny sodan da shyǵar, teginde», dedi.
«Búrkitbaıdaı» án shyǵarǵan Mustafanyń esimi eshbir mýzyka mamanynyń zertteýlerinde joq. Ony tek akademık Álkeı Marǵulan Shoqan Ýalıhanovtyń ómirbaıanyn jazǵanda uly ǵalymnyń ustazy N.F.Kostyleskıı qazaqtyń baı ádebıetine, onyń ishinde folkloryna, mýzykasyna erekshe biliktilikpen, yjdaǵattylyqpen qaraıtynyn dáıekti túrde keltiredi. Kostyleskıı óz shákirtterin zertteý isine baýlyǵanda, álbette, solardyń biri Shoqanǵa óte taǵylymdy keńester berip otyrǵan, Shoqan óz ustazynyń osy aqylymen óz eline jáne naǵashy jurty bolyp keletin Musa Shormanov aǵa sultan bolyp otyrǵan Baıanaýla jaǵyna jıi-jıi hat jazyp, ádebı, mýzyka muralaryn jınaıtyn bilikti, el tarıhyna zerdeli tııanaqty jandarmen turaqty túrde baılanys jasaǵan. Álkeı Marǵulan Shoqannyń ómirbaıanynyń bir tusynda: «Sýdıa po arhıvnym materıalam, N.F.Kostyleskıı snabjal svoıh vospıtanıkov ınstrýksıeı po sobıranııý qazahskogo folklora ı opısanııý kazahskıh narodnyh ıgr. Sohranılıs mnogochıslennye pısma ı zapısı kazahskogo folklora, adressovannye na ımıa N.F.Kostyleskogo. Etı zapısı, krome Chokana Valıhanova, emý posylalı Halıýlla Ýskembaev, brat Abaıa, ızvestnyı melodıst Mýstafa Býrkýtbaev (ız Baıan-Aýla), Sadvakas Anaev (ız Kokchetavskogo okrýga), Hanhodjın (ız Aıagýza) ı.t.d.» dep sol kezderde el-eldegi saýatty jandardyń kimder ekenin dáıektilikpen jazyp keltiredi. «Búrkitbaı» ániniń ıesi Mustafanyń kim ekenin osy zertteýden ǵana bilip otyrmyz.
Mustafa... «Búrkitbaı» áninde:
Búrkitbaı – ákem aty, aǵam – Omar,
Aýylym aıdyn shalqar kólge qonar.
Qudaıǵa búgin alsa rızamyn,
Qyzdary Janqozynyń maǵan qumar, – deıtin shýmaq bar. Mustafa jaıly oılaı-oılaı júrip, baıanaýyldyq Káýken Kenjetaevpen áńgimem qısyndasyp, úılese ketti. Meniń kóńil ditimdi túsingen seri kóńildi Káýken aǵa: «Mende ákem jazyp júretin bir dápter bar, ony bizdiń Sháken aǵamyz ájýalap «Kenjetaıdyń kitaby» deıtini bar. Men saǵan sol dápterdi berem, tek joǵaltyp alma, ózime qaıtarasyń ǵoı», dedi.
Sodan kóp uzaǵan joq, Kenjetaı aqsaqaldyń dápteri qolyma tıdi. Dápterde jıyrma úsh shýmaqtaı óleń jazylǵan.Endi sol óleńdi sóıletip kóreıik:
Súıindik atam meniń jurt bılegen,
Azýly dushpanyna jol bermegen.
Han bolyp halqyn bılep turǵanynda,
Halqynan eshbir shashaý jibermegen.
Onan soń el bılegen ol-Qulboldy,
Taǵy da bas qylypty Aıdaboldy.
Bergen qudaı babamnyń baqytyna,
Bılegen shashaý etpeı támam eldi.
Onan soń el bılegen Er Tólebaı,
Týar ma, endi adamzat bolyp sondaı.
Halyqty Abylaımen birdeı kórip,
At qoıǵan el bar ma, dep Janǵozydaı.
Bes bala Tólebaıǵa bergen qudaı,
Edige, Jolan, Elaman, Malgeldi baı.
Biri – bı, biri – batyr, bireýi – baı,
Aty shyqqan alty Alashqa
bolyp solaı.
Onan soń el bılegen Shoń men Shorman,
Baqyty kele jatqan eski qordan.
Abylaı aspas Saryarqa dalasynda,
Orta júz balasyna boldy qorǵan.
Mıras bolyp bıligi qalǵan Shońǵa,
Toryaıǵyr tórt aıaǵy birdeı jorǵa.
Ádildik qara qyldy qaq aıyrǵan,
Urpaǵy óse bergen bolyp sonda.
Mustafa – ózim atym,
atam – Jolan,
Adamdyq saıyp keled, mine, sodan.
Qonaǵyn Qara bıdiń kútkeni úshin,
Jolanǵa «myrza Jolan» ataq qonǵan.
Búrkitbaı – ákem aty,
Mustafa – atym,
Súıindik násilinen arǵy zatym.
Estigen, tyńdaǵan jan ǵaıyp qylma,
Shyǵarǵan osylaı ǵyp minájatym.
Búrkitbaı – ákem aty, aǵam – Omar,
Aýylym aıdyn shalqar kólge qonar.
Qudaıǵa búgin alsa rızamyn,
Qyzdary Janqozynyń maǵan qumar.
Mustafa óziniń kim ekendigin, arǵy ata-babasy, záýzatyn osylaısha tolǵaıdy. Káýkenniń aıtýyna qaraǵanda, bul keń kólemdi uzaq óleń eken. Keıbir shýmaqtary kele-kele umytylǵan. Bul – Mustafanyń ómirbaıandyq óleńi, zerdeli kóńilmen yjdaǵattap shejiresin shyǵarǵanda, arǵy atasy Orta júz, onyń ishinde Arǵyn. Arǵynnyń Súıindigi. Súıindiktiń Qulboldysy... Aıdaboly. Aıdabolda Er Tólebaı urpaǵynan. Er Tólebaıdan Edige, Jolan, Elaman, Malkeldi. Mustafanyń óz atasy – Jolan. Al ákesi Búrkitbaı osy dápterde bolys bolǵan dep jazylypty. Sol kezderde el ishinde baqastyq, baqtalastyq órship, Husaıyn Boshtaev deıtin mansapqor shyǵyp, Búrkitbaı bolystyń tilmashyna ý berip óltiredi. Sútteı uıyp otyrǵan el búlinip, partııa bolyp eki aıyrylady. Tórt aýylynaı bolyp otyrǵan jurt kórshiles Shaqshan bolysyna bólinip ketedi. Solaı bólingen el Ajybaı-Janqozy dep atanady. Osyǵan kúıingen Mustafa el ishindegi osy lańdy óleń ǵyp shyǵarady:
Bir zalym Husaıyndaı paıda boldy,
Azǵyryp arabshydaı támam eldi.
Kesapat zalymdyǵy asyp ketip,
Jaı jatqan elimizge saldy qoldy.
Husaıyn saldy talas bolystyqqa,
Mal berip, jaǵymtal bop bar ulyqqa.
Bozǵyshyn Janqozynyń ertip alyp,
Álek sap tynyshtyq bermeı
támam jurtqa.
Nyshan joq bette qannan,
bir sur jylan,
Áreket saldy elge qudaı urǵan.
Sadaqa bastan qulaq, degendeıin,
Baýyr el Ajybaıǵa ketip qalǵan.
Husaıyn jarym elge bolys bolǵan,
Elaman túgelimen munda qalǵan.
Aıyryp bastan jaqty eldi buzyp,
Jettiń be, muratyńa qudaı urǵan.
Bir dosy Husaıynnyń aty – Polıak,
Kóp polıak musylmanǵa salǵan álek.
Kózi kók, muryny bizdeı bir anturǵan,
Iship-jep momyndardy qanyn jalap.
Bir buzǵysh shyǵa keldi aty – Qusbek,
At qoıdy halyq oǵan alaqus dep.
Ázázil shaıtandaıyn eldi buzyp,
Azǵyryp, ósek aıtyp júrgeni tek.
Husaıyn zalymdyǵy ábden asty,
Ajybaı – Janǵozy bop aralasty.
Bala – atadan,baı
aıyrylyp qatynynan,
Buzylyp el shýlasyp zar jylasty...
Mustafanyń janyn jep, júregin kúıdirgen el ishindegi keleńsiz oqıǵa onyń jaı ǵana ánshi, aqyn emes, aıtaryn ádilet sózi etip, batyl aıtýy azamattyq namysy zor qaıratkerlik bolmysyna sáýle túsiredi. Onyń júregin jaryp shyqqan jyry kezinde el-jurtqa keń tarapty.
Káýken kezekti bir júzdesý kezinde osy óleń jazylǵan dápterdegi biraz shýmaqtardyń ózgergenin kórip, keı jerin túsine almaı, sharasyz kúıge tústi. Solaı ábirjip: «El ishinde júrsek bul hıkaıanyń bárin zerdeli jandardyń aýzynan estip, bolǵan jaıǵa kóz jetkizip, bilip alar edik, amal ne, biz Almatyda turyp jatyrmyz. Elmen baılanysymyz sırep barady jáne el áńgimesine zerek jandar azaıdy da. Al Mustafanyń «Búrkitbaı» áninen basqa da ánderi bolǵandyǵyn ákem baıǵus osy dápterge jazyp qaldyrypty», dedi.
Dápterdegi uzaq jyr – hıkaıa bolyp shertilgen óleńniń ishinen shyǵady eken «Búrkitbaı» áni. Keń tynysty án sol kezde:
Búrkitbaı – ákem aty, aǵam – Omar,
Aýylym aıdyn-shalqar kólge qonar.
Qudaıdyń maǵan bergen abyroıy
Qyzdary Janqozynyń maǵan qumar.
Surasań bizdiń Aqbet qasyn kergen,
Shashtaryn on kún tarap,
bes kún órgen.
Iis maı, ádekolon birdeı jaǵyp,
Aınasy júz teńgelik júzin kórgen.
Búrkitbaı – ákem aty,
Mustafa – atym,
Aıtaıyn onyń baıan hıkaıasyn.
Ishinde Janqozynyń men – Tólebaı,
Súıindik – surasańyz arǵy zatym,
– dep shyrqalyp, Mustafanyń serilik, ánshilik ónerin dúıim elge pash etipti. Ony daýsy zor Qalı Baıjanov sııaqty sırek bitimdi, alapat sezimdi, oıly ánshiler bizdiń zamanymyzǵa saf altyndaı jarqyratyp jetkizgen.
Mustafa Aqbet esimdi apasyn, onyń sińlisi Júnjibasty álpeshtegen ekinshi bir ánin:
Aqbet qyz Janqozyda qyzdyń basy,
Búrkitbaı óleń aıtar Mustafasy.
Taǵylǵan óneboıy injý-marjan,
Artynan erjetedi Júnjibasy.
On beske Júnjibastyń
kelgen jasy,
Erkóńil el bılegen bar apasy.
Qosylyp apa-sińli án salǵanda,
Baıannyń shattanady taý men tasy, – dep shalqyta shyrqapty.
Mustafa óziniń tektiligin bek túsinip, ómirde erkin ósip, ánniń qyzýly qýatymen eshkimge ese jiberip des bermepti. Aıbatty, aıbyndy minezimen topty jara sóz sóılepti. Joq-jitik kedeı jandarǵa meıirimdi bolyp, olarǵa qolushyn berip, kem-ketigin túzep, bala-shaǵalaryna qamqor bolypty. Baıanaýlada Qylmoıyntas degen jer bar, mine, osy mańda erteńnen qara keshke deıin erni kezerip, nár syzbaı qoı sońynda júrgen baıǵusty aıap:
Degende qyzyldy qoı, qyzyldy qoı,
Baıeke as berisiń buzyldy ǵoı.
Tańerteń bir shaımenen ketip edim,
Júregim qarnym ashyp úzildi ǵoı.
Túbinde Qylmoıyntas qoıym
jatyr,
Balasy Sársekeıdiń men bir paqyr.
Barady qarnym ashyp, ishim tartyp,
Qudaı-aý myna kúnińdi
shapshań batyr,
– dep saı-súıegińdi syrqyratady.
Mustafa Búrkitbaıuly Baıanaýlada Shama Nuruly, Jarylǵapberdi, Jaıaý Musa sekildi iri án sańlaqtarynyń ortasynda ǵumyr keship, olarmen pikirles bolyp, qazaq ǵylymynyń sholpandaı jarqyraǵan juldyzy Shoqannyń yqylasyna bólenip, bizge jetken jalǵyz áni «Búrkitbaıdyń» ózimen-aq halyq kompozıtorlarynyń qurmetti qatarynan oryn alyp, esimi el júreginen óshpegen asqaq úndi úlken talant. Búginde keshegi joıqyn ánshi Qalı Baıjanovtyń qudiretti únin joqtatpaı, Qaırat Baıbosynov «Búrkitbaıdaı» klassıkalyq ánniń ekinshi tynysyn ashyp, búkil álem kóginde kúrkirete shyrqap, halyqtyń ánshilik óneriniń qandaı deńgeıde ekenin kórsetýmen keledi.
* * *
...1999 jyl, 17 naýryz.
Káýken Kenjetaev ekeýimiz opera teatrynda otyrmyz. Júzi oıly. Birden sóz bastaı almaı, ishteı óz oıyn ózi qoshtaǵandaı bolyp, bas ızep kúlimsiredi de: -«Búrkitbaı» áni Qaırat Baıbosynovtyń repertýaryna qalaı ilikken?» dedi.
Men de oılana qalyp: «Bul – 1971 jyldyń kúzi. Men, ózińiz bilesiz, qazaq radıosy mýzyka redaksııasynda bas redaktor Mansur Saǵatovtyń orynbasary edim. Bir kúni jumys kezi, qolynda dombyrasy bar, tuıǵyndaı jutynǵan áp-ádemi Qaırat Baıbosynov kelip tur. Ol osydan biraz ýaqyt buryn meniń «Jaılaýkól keshteri», «Arqanyń arýy» dep atalatyn ánderimdi úırenip alyp edi. Sol eki ándi radıoǵa jazdyrmaqshy. Qaırattyń qandaı ánshi ekenin áli eshkim bile bermeıdi. О́zi estrada stýdııasynda Júsipbek Elebekovtiń shákirti. Qaıratty eń aldymen Mansur Saǵatovqa tyńdattym. Qaırat meniń ánderimdi aıtqysy kelip, dombyrasyn birden quıqyljyta jónelgende men oǵan: «Aqylbaıdyń ánin», «Búrkitbaıdy», «Jıyrma besti» dep qaldym. Qaırat qymsyna bas ızep, «Búrkitbaıdy» keń tynyspen kúrkiretti. Ol «Jıyrma beske» jalǵasty. «Aqylbaıdyń ánin» oryndaldy. Mansur tamasha kompozıtor, meılinshe talǵampaz adal jan, Qaırattyń únine tań-tamasha bolyp: «Bul Qaırat Baıbosynov búginnen bastap ózińdiki... Stýdııada qandaı án jazǵysy keledi, basy-qasynda tek qana óziń bolasyń. Jańaǵy «Búrkitbaı» sııaqty ánder bizde nege joq? Osyndaı ánderi úshin Baıbosynovqa «zelennaıa ýlısa» berip, esh kidirissiz jazý kerek!» dedi.
Biz Qaıratty efırge osylaısha shyǵardyq. Joǵaryda keltirilgen úsh án Qaırattyń oryndaýynda jańa shyqqan ándeı bolyp, el júregine ábden ornyqty ǵoı, Káýke... osy ándermen Qaırattyń da ánshilik baǵy ashyldy».
Káýken osy sózderdi meıirlene tyńdap: «Búrkitbaıdy» tek Qaırat Baıbosynovtaı ánshiler ǵana aıtsyn! Án de tirildi, onyń ıesi Mustafa da tirildi», dep aq tisin jarqyrata kúlip, arqamnan qaqty.
Ilııa Jaqanov