Balqan daǵdarysynyń jańa qaýpi

Balqan túbeginde ydyrap jatqan memleket Iýgoslavııa men onyń quramyndaǵy respýblıkalardyń biri Slovenııa arasynda bastalǵan shaǵyn soǵysqa Horvatııa qosylyp, sońy úlken qaqtyǵysqa ulasty. Bir jyl ishinde soǵys órti Bosnııa men Gersegovınany da sharpyp, janjal órship ketti. Kenetten Eýropanyń «soǵystan keıingi» kezeńi aıaqtaldy.

Balqan soǵysy on jylǵa sozyldy. Deıton bitimgershilik kelisimine qol qoıylǵan soń, 1995 jyly Bosnııadaǵy qaqtyǵys aıaqtaldy. Biraq keıinnen Kosovoda soǵys bastaldy. Ol 1999 jylǵa deıin jalǵasty. Al 2001 jyly qazirgi tańda Soltústik Makedonııa dep atalatyn elde qaqtyǵys boldy.

Balqan soǵysy kezinde 100 myń­nan astam adamnyń ómiri qıyldy, mıllıondaǵan adam qonys aýdaryp, aımaqtyń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik damýy ondaǵan jylǵa tejel­di. Qaryzǵa ómir súrgenimen, Iýgo­sla­vııa basqa sosıalıstik memleket­terge qara­ǵanda, óz azamattaryna jaq­sy jaǵ­daı jasady, eldegi ómir súrý deń­geıi joǵary edi. Eldiń uzaqqa sozyl­ǵan, qa­tyǵysqa toly ydyraýy bárin ózgertti.

Sol kezde jasalǵan bitimgershi­lik kelisimder ýaqytsha qabyldanǵan sharalar ǵana edi. Taraptardyń bári uzaq merzimdi turaqtylyqqa qol jetkizý úshin neǵurlym keń jáne jan-jaqty áreket etý qajet etile­tinin túsindi. Osylaısha, 2003 jyly Eýro­palyq odaq basshylary aı­maq­taǵy barlyq memleket EO aıasynda turaqty bolashaq pen uzaq merzimdi beıbitshilik úshin eńbek etýi qajet ekenin málimdedi.

Eshkim muny bir kúnde bola salady dep kútken joq. Biraq ıntegrasııa prosesi burynǵydaı kúrdelene túsedi dep te eshkim oılamady. Slovenııa men Horvatııa Eýropalyq odaq quramyna tıisinshe 2004 jáne 2013 jyldary qosylǵannan beri uıymnyń Balqan túbegindegi elderdi qosý prosesi is júzinde toqtap qaldy.

Munyń eki túrli sebebi bar. Birin­shiden, Eýropalyq odaqqa kirmeı­tin Balqan elderindegi saıası jáne ekonomıkalyq reforma óte baıaý júrdi. Al sybaılas jemqorlyq pen ultshyldyq sezimi burynǵydan da kúsheıe tústi. Ekinshiden, Eýropa­lyq odaqqa múshe memleketter odan ári keńeıýdi qoldaı qoıǵan joq. Saıa­sat­kerler áli de bul ıdeıany júzege asyrýdy aıtyp júrgenimen, birneshe negizgi múshe memleketter de buǵan qulyqty emes.

Onyń ústine, Balqan elderindegi problemalar óte kúrdeli. Deıton kelisiminen keıin shırek ǵasyr ótken soń, halyqaralyq qoǵamdastyq Bosnııa­ny saıası dısfýnksııaly dep sanady. Osylaısha, keń aýqymdy ókilettikterge ıe jańa Joǵarǵy ókil taǵaıyndaldy (men mundaı qyzmetti tuńǵysh ret 1995-1997 jyldary atqardym). Sóıtip eldiń Eýropalyq odaqqa kirýi kún tártibinen túsip qaldy.

Sonymen qatar Serbııa ýaqyt óte kele Qytaımen aýyz jalasqan, Re­seı­ge súıispenshilikpen qaraıtyn avto­kratııalyq rejimniń qurbanyna aınaldy. Al memlekettiń ókilderi Brıýsseldegi Eýropalyq komıssııada jaqsy kelbetin kórsetýge talpyndy. Eýropalyq odaq pen AQSh-tyń úlken kúsh-jigerine qaramastan, Serbııa men Kosovo arasyndaǵy túıtkildi máseleler áli de sheshiler emes.

Aqyry, Grekııa Eýropalyq odaqqa kirýine tyıym salǵannan keıin (eldiń ataýyna baılanysty daý týyndady) Soltústik Makedonııa endi Bolgarııamen arazdasyp qaldy. Onyń sebebi tereńge ketken aımaqtyq túsinispeýshilikte jatyr (biraq qazirgi ýaqytta onyń mańyzy joq edi).

Ahýaldy odan ári kúrdelendire túsetin másele mynada. Eýropalyq odaq Vengrııa men Polsha bıliginiń zań ústemdigine, táýelsiz buqaralyq aqpa­rat quraldaryna nuqsan keltirýimen kúreskennen keıin uıymǵa lıberaldy emes memleketterdi engizýge degen ynta tómendedi. Vengrııa Serbııanyń Eýropalyq odaqqa qosylý týraly ótinishin qyzý qoldaǵan kezde, uıymǵa múshe basqa memleketter kirmeýi tıis ekenin jaqsy túsindi.

Eýropalyq odaqtyń 2003 jylǵy sheshimi batyl jáne dana strategııalyq qadam edi. Biraq qazirgi tańda Balqan túbegi ıntegrasııasynyń keleshegi álsirep bara jatqandyqtan, ony osy baǵytta jalǵastyrý múmkin emes. Onyń ornyna, saıası kóshbasshylar shyn­­dyqty qabyldap, túpki maqsattan bas tartpaı, aımaqtaǵy jaǵdaıdy jaq­­sartýǵa múmkindik beretin naqty qadam­dardy josparlaı bastaýy kerek.

Albanııa, Soltústik Makedonııa jáne Serbııa arasyndaǵy taýar aınalymyn ulǵaıtýǵa arnalǵan «Ashyq Balqan» bastamasy – buǵan jol ashatyn tıimdi joba. Biraq bul jetkiliksiz.

Eýropalyq odaq kedendik odaq pen birtutas naryqqa múshelikke qabyldaý sekildi usynystary bar jańa kelisimge bastamashy bolyp, kóshbasshylyqty qolyna alýǵa tıis.

Otyz jyl buryn Balqan soǵysy Slovenııa shekarasyndaǵy on kúndik shaǵyn qaqtyǵystan bastaldy. Endi Slovenııa Eýropalyq odaq Keńesine tór­aǵalyq etedi. Atalǵan el kún tárti­binde qazanda ótetin búkil Batys Bal­qan memleketteri men Eýropa­lyq odaqqa múshe elderdiń birlesken sam­mıti bar. Bul jıyn búkil taraptyń naqty jáne shynaıy oılanýyna jaǵdaı jasaýy qajet.

Budan basqa jol joq. Áıtpese, batys Balqan elderi keri ketip, sońy qaqtyǵysqa ulasady. Dál burynǵydaı. Qazirgi tańda Aýǵanstanda bolyp jatqandaǵydaı. Mundaı jaǵdaı Eýro­pada qaıtalanbaýǵa tıis.

Karl BILDT,

Shvesııanyń burynǵy

Premer-Mınıstri jáne Syrtqy ister mınıstri

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org