LONDON. «Talıban» Aýǵanstanda qaıtadan Islam ámirligin jarııalady. Bul 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi terrorıstik shabýyldyń 20 jyldyǵyna bir aı qalǵanda iske asty. Bul oqıǵa jıyrma jyl buryn elge basyp kirip, «Talıban» úkimetin qulatý nelikten qajet bolǵanyn taǵy bir eske saldy.
О́z elińde terrorıstik top josparlaǵan jáne tapsyrma bergen shabýyldan 3 myńnan astam adam qaza taýyp, atalǵan uıym mekendegen eldiń bıligi yntymaqtastyq tanytyp, top pen olardyń basshylaryn jaýapqa tartýǵa kelispegende basqa amalyń qalmaıdy. Aýǵanstanǵa jaýap retindegi shabýyl Soltústik Atlantıka kelisimshartynyń 5-babyna sáıkes jasalǵan jalǵyz áskerı is-qımyl. Qujatqa qol qoıǵan taraptar bir elge jasalǵan shabýyl búkiline jasalǵan qastandyq dep sanady. Amerıka Qurama Shtattary bastaǵan shabýyl keńinen qoldaý tapty. Eki jyldan keıin Irakqa basyp kirýden aıyrmashylyǵy sol, ony tek birneshe el aıyptap, qarsy boldy.
Osyndaı sebepterge baılanysty 2001 jylǵy 11 qyrkúıek oqıǵasyna 20 jyl tolýy ádettegiden de qaıǵyly ótpek. Sol kúngi qorqynyshty estelikterimen qatar Aýǵanstandaǵy jıyrma jyldyq sátsizdiktiń aýyr sezimi bar. Erkin jáne gúldengen elde ómir súrýge bolatynyna senim bildirgen búkil aýǵandyqty satyp ketip, Amerıkanyń, NATO-nyń jáne prezıdent Djo Baıdenniń halyqaralyq arenadaǵy senimine orasan zor nuqsan keldi. Biraq aıyptaýshylardyń kóbi Aýǵanstanda júzege asqan jáne jasalmaǵan nársege syn aıtsa da, 2001 jyldyń qyrkúıeginen bergi naǵyz sátsizdik aımaqtyq sıpatqa ıe. Bul sátsizdiktiń sebebi Pákistanda jatyr.
Prezıdent Djordj Býshtyń 2001-2002 jyldardaǵy syrtqy saıasattaǵy baıandamalaryn jazǵan Devıd Frým eger AQSh bastaǵan shabýyl 2001 jyldyń jeltoqsanynda aıaqtalyp, Ýsama ben Ladendi óltirip, ne tutqyndap úlgergende, Amerıkanyń Aýǵanstanǵa basyp kirýi basqasha aıaqtalýy múmkin ekenin aıtady. Ásker elden tezirek ketip, búkil mindet jańa aýǵan úkimetine berilip, AQSh uzaq merzimdi mindetteme almaıtyn edi. Biz bul aıtylǵandar qanshalyqty oryndalatynyn eshqashan bile almaımyz. Biraq onyń pikiri Aýǵanstandaǵy soǵystan keıin nazardan tys qalǵan máseleni kórsetedi.
On jylǵa jýyq ýaqyt boıy, 2011 jyly AQSh arnaıy kúshteri óltirgenge deıin, ben Laden Aýǵanstan úkimetiniń quzyretin júrgizý qıynǵa soǵatyn taıpalyq aımaqtarda emes, Pákistanda jasyryndy. Ol el astanasy – Islamabadtan nebári 120 shaqyrym jerde, Pákistan áskerı akademııasy ornalasqan ortasha qala – Abbottabadty mekendedi.
Sonymen qatar keıbir «Talıban» basshysy bılikten qýylǵannan keıin Qatarǵa kóshti, Pákistannyń qyzmetteraralyq barlaý agenttiginiń qoldaýymen jáne maquldaýymen olardyń kópshiligi atalǵan elge keldi. Byltyr Donald Tramp áskerdi shyǵarý jóninde kelisim jasasqan «Talıbannyń» oppozısııalyq top retinde ómir súrýi, negizinen, Pákistannyń qoldaýyna baılanysty.
AQSh-tyń 11 qyrkúıek oqıǵasynan keıingi eń úlken sátsizdigi – Aýǵanstanmen shekaralas jatqan memleketterdiń – Irannyń, Qytaıdyń, Reseıdiń, Ortalyq Azııanyń bes memleketi men Úndistannyń kelisimine, eń bastysy Pákistannyń uzaq merzimdi qoldaýyna qol jetkize almaýy. Árıne, olardyń keıbiri eshqashan qoldamaıtyny anyq. Biraq Pákistan uzaq ýaqyt boıy amerıkalyq taraptan áskerı jáne basqa da kómek alyp otyrdy. «Qyrǵı qabaq soǵys» kezinde AQSh-tyń odaqtasy sanaldy. Atalǵan eldiń Qytaımen aýyz jalasýy, ıadrolyq qarý baǵdarlamasyna qytaılyqtardyń qoldaý kórsetip, tehnologııasymen bólisýi AQSh tarapynan aýylyn alshaq qondyrǵanynyń belgisi retinde kórinýge tıis edi.
AQSh-qa Aýǵanstanda uzaq merzimdi turaqtylyqty qamtamasyz etý múmkindigin ıelený úshin 2001 jyldan keıin Pákistanǵa qatysty jetkilikti yntymaqtastyqqa qol jetkizý ońaı bolmaıtyny túsinikti edi. Ásirese 2001-2002 jyldary Pákistan men Úndistan áskeri qaqtyǵysyp, ıadrolyq soǵys qaýpi týyndaǵanda qaýip kúsheıe tústi. Sonymen qatar bul kezeńde AQSh-tyń syrtqy saıasattaǵy negizgi maqsaty – Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda Qytaıdyń kúsheıip kele jatqan yqpalyna qarsy turý úshin Úndistanmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý boldy (osylaısha 2005 jyly AQSh pen Úndistannyń azamattyq ıadrolyq kelisimi jasaldy). Bul seriktestik qazirgi tańda Baıden ákimshiliginiń Úndi-Tynyq muhıty strategııasynyń basty bóligi sanalady. «Tórttik» elderiniń (Úndistan, Japonııa, Aýstralııa jáne AQSh) rólin kúsheıtý arqyly osyǵan qol jetkizý qarastyrylǵan.
Osylardyń bárine kóz júgirte otyryp, Býshtyń 2002 jylǵy halyqqa joldaýyndaǵy basty qateligi – Amerıkanyń jaýlaryn «zulymdyqtyń negizi» dep sıpattaýy boldy. Ol terrorızmdi qoldaıtyn memleketter dep aıyptaǵan úsh memleket – Iran, Irak jáne Soltústik Koreıanyń eshqaısysy AQSh-tyń Aýǵanstandaǵy sátsizdigine, «Talıbannyń» qaıta oralýyna kináli emes.
Buǵan kináli, negizinen, Pákistan men Amerıkanyń atalǵan eldi óz jaǵyna shyǵara almaýy. Tipti 2003 jyly AQSh búkil nazary men resýrstaryn Irakqa basyp kirýge bólmese de, Aýǵanstanda júrgizilgen sátsiz saıasattyń aldyn ala almas edi.
Pákistanda jasyryndy. Ol el astanasy – Islamabadtan nebári 120 shaqyrym jerde, Pákistan áskerı akademııasy ornalasqan ortasha qala – Abbottabadty mekendedi.
Sonymen qatar keıbir «Talıban» basshysy bılikten qýylǵannan keıin Qatarǵa kóshti, Pákistannyń qyzmetteraralyq barlaý agenttiginiń qoldaýymen jáne maquldaýymen olardyń kópshiligi atalǵan elge keldi. Byltyr Donald Tramp áskerdi shyǵarý jóninde kelisim jasasqan «Talıbannyń» oppozısııalyq top retinde ómir súrýi, negizinen, Pákistannyń qoldaýyna baılanysty.
AQSh-tyń 11 qyrkúıek oqıǵasynan keıingi eń úlken sátsizdigi – Aýǵanstanmen shekaralas jatqan memleketterdiń – Irannyń, Qytaıdyń, Reseıdiń, Ortalyq Azııanyń bes memleketi men Úndistannyń kelisimine, eń bastysy Pákistannyń uzaq merzimdi qoldaýyna qol jetkize almaýy. Árıne, olardyń keıbiri eshqashan qoldamaıtyny anyq. Biraq Pákistan uzaq ýaqyt boıy amerıkalyq taraptan áskerı jáne basqa da kómek alyp otyrdy. «Qyrǵı qabaq soǵys» kezinde AQSh-tyń odaqtasy sanaldy. Atalǵan eldiń Qytaımen aýyz jalasýy, ıadrolyq qarý baǵdarlamasyna qytaılyqtardyń qoldaý kórsetip, tehnologııasymen bólisýi AQSh tarapynan aýylyn alshaq qondyrǵanynyń belgisi retinde kórinýge tıis edi.
AQSh-qa Aýǵanstanda uzaq merzimdi turaqtylyqty qamtamasyz etý múmkindigin ıelený úshin 2001 jyldan keıin Pákistanǵa qatysty jetkilikti yntymaqtastyqqa qol jetkizý ońaı bolmaıtyny túsinikti edi. Ásirese 2001-2002 jyldary Pákistan men Úndistan áskeri qaqtyǵysyp, ıadrolyq soǵys qaýpi týyndaǵanda qaýip kúsheıe tústi. Sonymen qatar bul kezeńde AQSh-tyń syrtqy saıasattaǵy negizgi maqsaty – Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda Qytaıdyń kúsheıip kele jatqan yqpalyna qarsy turý úshin Úndistanmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý boldy (osylaısha 2005 jyly AQSh pen Úndistannyń azamattyq ıadrolyq kelisimi jasaldy). Bul seriktestik qazirgi tańda Baıden ákimshiliginiń Úndi-Tynyq muhıty strategııasynyń basty bóligi sanalady. «Tórttik» elderiniń (Úndistan, Japonııa, Aýstralııa jáne AQSh) rólin kúsheıtý arqyly osyǵan qol jetkizý qarastyrylǵan.
Osylardyń bárine kóz júgirte otyryp, Býshtyń 2002 jylǵy halyqqa joldaýyndaǵy basty qateligi – Amerıkanyń jaýlaryn «zulymdyqtyń negizi» dep sıpattaýy boldy. Ol terrorızmdi qoldaıtyn memleketter dep aıyptaǵan úsh memleket – Iran, Irak jáne Soltústik Koreıanyń eshqaısysy AQSh-tyń Aýǵanstandaǵy sátsizdigine, «Talıbannyń» qaıta oralýyna kináli emes.
Buǵan kináli, negizinen, Pákistan men Amerıkanyń atalǵan eldi óz jaǵyna shyǵara almaýy. Tipti 2003 jyly AQSh búkil nazary men resýrstaryn Irakqa basyp kirýge bólmese de, Aýǵanstanda júrgizilgen sátsiz saıasattyń aldyn ala almas edi.
Bulaı dep aıtý nazardy qaıǵyly sátsizdikterden aýdarý emes. Bul – Amerıkanyń halyqaralyq baılanysyndaǵy moraldyq kemshilikteri men josparlaýdaǵy qabiletsizdiginiń kórsetkishi. Financial Times jýrnalısi Gıdeon Rahman atap ótkendeı, qazir biz postamerıkalyq álemde ómir súrip jatqanymyz sózsiz. Farıd Zakarııa 2008 jyly qarjylyq daǵdarystan birneshe aı buryn osyndaı ataýmen kitap shyǵarǵanda, kópshilik ony erte dep eseptegen. Endi dál ýaqytynda shyǵarylǵanyna kúmán joq.
Bıll EMMOTT,
The Economist jýrnalynyń burynǵy bas redaktory, Pandemııadan keıingi saıasat jónindegi jahandyq komıssııanyń teń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org