Jaıylymy joq aýyldyń jaıy múshkil

Máselen, Qostanaı oblysynda Sarykól aýdanynyń Yrystomar aýyldyq okrýgine qarasty Qoskól degen eldi meken bar. Osy aýylda jaıylym daýy shyǵyp, bıyl bir jazda eki ret baryp kelýge týra keldi. Alǵashqy saparymyzda sol aýyldaǵy elevatordyń mańynda turǵyndar jergilikti ákimmen kezdesip, jaıylym máselesin sheship berýdi suraǵan. Alaıda budan túk shyqpady. Al ekinshi ret barǵanymyzda aýdannan kelgen ókil máseleni turǵyndardyń paıdasyna sheship bergendeı boldy.

Jaıylym nege jyrtyldy?

Kezinde Qoskólde júzden astam shańy­raq tútin tútetken desedi, qazir sodan qalǵany 27-aq úı. Mundaǵy turǵyndar eki jy­l­dan beri jaıylym úshin arpalysyp keledi. Irgede osy aýyl aýyl bolǵaly mal órgizip kelgen keń alqap bar edi. Bir shetinde mal sýarýǵa qolaıly jaıdaq kóli, tabynǵa kúnniń ystyǵynda kóleńke, jaýyn-shashynda pana bolatyn shoq qaıyńdary bar. Naǵyz mal baǵatyn jer. Alaıda osy jer 2019 jyly «Mıloıan» sharýa qojalyǵynyń menshigine ótip ketti. Aýdanǵa ári jol jóndep, ári egin egip aty shyqqan Vano Mıloıan shuraıly jaıylymdy mal jaıamyn dep 49 jylǵa resimdep alǵan soń, jaǵalaı jyrtyp arpa ege bastaǵan.

Qoskóldiń turǵyny Tımýr 12 jyl boıy osy jaıylymda eldiń jylqysyn baǵady. Bul isin jeke kásipkerlik qyzmet túri retinde zańmen resimdep alypty. Bıyl «Bastaý-Bıznes» baǵdarlamasy boıynsha taǵy 3,5 mln teńge qarjy alyp, oǵan jeti baıtal satyp alyp otyr.

«Byltyr olar 500 gektar jerdi jyrtyp tastamaq bolyp kelgen. Kóp bolyp qarsy turyp, jyrtqyzbadyq. Bıyl taǵy keldi. 100 gektardan astam jerdi jyrtyp úlgerdi, áıteýir áýpirimdep toqtattyq. Alty jyl buryn búkil aýyl turǵyndary bas qosyp, eldiń qolyndaǵy júzden astam jylqyny meniń atyma jazyp berdi. Bul qujatty alyp, ákimdikke bardym. Meniń pálenshe bas jylqym bar, maǵan osy jaıylymdy berińizder dep edim, ákimdiktegiler «aýyldyń aınalasyndaǵy 3 shaqyrymǵa deıingi jerdi bizdiń berýge qaqymyz joq» dep qaıtaryp jiberdi. Endi alty jyldyń ishinde zań ózgerip ketip tur ma, sonda? Osy aýyldyń turǵyndaryna berilmegen jer bóten bireýge nege beriledi? Álde máseleniń bári qaltanyń qalyńdyǵy­na qaraı sheshi­le me? Ákimdiktegiler­den surasam, bári zańdy deıdi. Qys­qasy, qoskóldikter ja­ıylymsyz qal­dyq. Ákimdik endi maǵan osy jerden kórshi jatqan Chapaevtan jaıylym al, jylqyńdy sol jaqqa baq deıdi. Ol jaıylym osy aýyldan 30 shaqyrym qashyqta jatyr. Dál aýyldyń túbindegi áp-ádemi jaıylymdy satyp jiberip, endi aıdalaǵa jiberip jatqandaryna túsinbeımin. Maǵan aýyldyń óz jaıylymyn qaıtaryńdar da, Mıloıanǵa sol Chapaevtaǵy  jerdi berińder desem, oǵan jaýap bermeıdi. Mıloıan bıyl bizdiń jaıylymnyń biraz bóligine arpa egip tastady», dedi Tımýr.

Tımýrdyń tabynynda qazir 250-ge jýyq jylqy bar. Zań boıynsha ár jylqyǵa 7 gektar jaıylym kerek. Biraq kásipkerdiń kásibi bar da, jeke basyna resimdelgen jeri joq. Týǵan jerge tý tigip, ata kásipti damytýǵa talaptanyp júrgen turǵynǵa jer qarastyryp, jaǵdaıyn jasap berýdiń ornyna jer­gilikti ákim Tımýr mal basyna salyq tólemeı júr dep renish bildirdi.

«Bul azamat jeke kásip ashty, oǵan jeke salyq tóleıdi. Biraq mal basyna múlde salyq tólemeıdi. Bizde onyń eki-aq bas aıǵyry tirkelip tur, basqa joq. Búkil aýdannan 200 bas jylqy jınap alyp, endi jaıylym joq dep maǵan maza bermeı jatyr. Kóktemde trassamen tabyn-tabyn jylqy aıdady. Qysta taratyp jiberedi de, kóktemde qaıta jınap alady. Onyń ustap otyrǵany bul aýyldyń maly emes. Áıtpese, aýyldyń jeri aýylǵa jetip tur. Bul aýylda 27 úı qara maly men jylqysyn qosqanda barlyǵy 341 bas ustap otyr. 2007 jyly 587 bas bolǵan. Sonyń ózine jaıylym jetip turdy. Qazir 667 gektar jaıylym bar. Al bulardyń dámetip otyrǵany – aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylatyn jer. Ony men sheshe almaımyn, aýdan sheshedi», dedi Yrystomar aýyldyq okrýginiń ákimi Raqymbaı Sháripov.

Alaıda aýyl turǵyndary jaıylym­nyń joqtyǵynan mal basyn kóbeıte almaı otyrǵanyn, jermen qosa sý máselesi de qıyn ekenin aıtady.

«Bizge kezinde keńes ókimeti qulaǵan soń jer paıyn da bergen joq. Qazir qoskóldikterdiń birde-bireýiniń basynda jer joq. Surap baryp edik, aınalamyzdaǵy jer bizdiki emes bolyp shyqty. Esesine ákimdik osy jerdi bóten adamdarǵa berip jatyr. Olar Qoskólde turmaıdy, jerdi jyrtady da, ketedi. Bulaı bolmaıdy ǵoı, sonda biz qaıtyp ómir súremiz? Qazir eshkim mal da ustamaıdy. О́ıtkeni jaıylymdar jaǵalaı jyrtylyp jatyr. Maldy sýaratyn jer joq. Aýylda 10 shaqty sıyr qaldy, biraz jylqy bar, odan basqa mal joq. Bizge tek taýyq pen qaz-úırek ustaý ǵana qaldy», dedi osy aýyldyń turǵyny Bergen О́mirzaqov.

Aýyldyq okrýg ákiminiń aıtýynsha, qoskóldikter daýlap júrgen bul jer túgeldeı aýyl sharýashylyǵy maq­satynda paıdalanylýy kerek. Iаǵnı ja­ıy­lymǵa jatpaıdy. Al «Mıloıan» sharýa qojalyǵy 470 gektar jerdi tender boıynsha zańdy túrde utyp alǵan. Alaıda Qoskóldiń maly sý iship júrgen kól osy tenderge ótip ketken aýmaqta qalyp qoıyp otyr. «Aýyl ma­ńyn­daǵy jaıylym soqaǵa ilinip ketse, jer bylaı tursyn, mal sýaratyn jal­ǵyz kólden de aıyrylamyz», deıdi ashyn­ǵan tur­ǵyn­dar. Ákimniń sózinshe, turǵyn­dar­dyń bul baıbalamy negizsiz. Aýylda «Mıloıanǵa» ótken kólden basqa eki kól bar.

«Aýyldyń ishinde shaǵyn kól bar, biraq ony tereńdetip tazalaý kerek. Sosyn mynaý greıderdiń ar jaǵynda taǵy bir kól jatyr. Aýyldyń malyna osy eki kól de jetedi», dedi ákim.

Alaıda ákim aıtyp otyrǵan aýyl ishin­degi kól keýip, sarqylaıyn dep tur. Al ekinshi kól áldeqashan egis alqabynyń orta­synda qalǵan. Oǵan mal aıaǵy jete almaı­dy. Sondyqtan turǵyndar sýy mol sońǵy kól­den aıyrylyp qalmaýǵa tyrysyp baǵýda.

О́kinishke qaraı, elevatordyń janyna jınalǵan halyqpen kezdesýge kelgen ákimniń áńgimesi jaraspady. Jurt jaıylymnan bastap, burynnan qordalanyp qalǵan máselelerdi qozǵaı bastady. Mektep, aýyz sý, jol máselesi kóterilip edi, elmen ortaq til tabysyp, turǵyndardy tıtyqtatqan máseleni sheshýdiń tıimdi jolyn usynýdyń ornyna, kópshilikke ashýlanǵan ákim shart ketti. «Bul aýylda jóni túzý adam joq, durys adamnyń bári baıaǵyda-aq qalaǵa kóship ketken. Al munda qalǵandardyń bári shetinen ishkish», dedi de, óziniń aýdan­ǵa asyǵyp turǵanyn jeleý etip, kóli­gine minip ketti de qaldy. Jurt «Biz­diń ákim­niń túri osy» dep qol siltep kúldi de qo­ıdy. Biz ishteı tiksinip qaldyq.

Jurt kóshpeı qaıtedi, búginde Qoskólde birde-bir dúken qalmaǵan. Kóshede jaryq joq. Kóshe deımiz, bul aýylda kóshe sııaqty kóshe de qalmaǵan.

«Bárimizdiń shıetteı bala-shaǵamyz bar. Sál syrqattana qalsa olardy aparyp kórsetetin medpýnkt joq. Ákimniń túrin kórdińiz ǵoı, birdeme surasań, ózińe dúrse qoıa beredi», dedi aýyl turǵyny Saltanat Túrkamalova.

Abyroı bolǵanda bıyl Qoskólde kóp­ten qaraýsyz qalǵan elevator iske qosy­lypty. Igi isti Aqmola oblysynan kelgen iri agrofırma qolǵa alyp jatyr eken. Elevatordyń jumys isteı bastaýy aýyl turmysyna da úlken ózgeris ákelgen.

«Osynda kelgeli eldiń jaǵdaıyn kórip jatyrmyz, qoldan kelgen kómekti berip jatyrmyz. Aýyl turǵyndarynda jalaqy joq, jumys joq, jol joq. Ákim de jaqsy kisi shyǵar, biraq búgin halyq­qa teris burylyp ketkenin túsinbeı qaldym. Ákim bolǵan soń, halyqpen durys bolý kerek qoı. О́ıtkeni ol osy halyqtyń arqasynda ákim bolyp tur. Arasynda azdap ishetinderi bar, biraq qatty ketip jat­qan joq. Sonymen-aq jumysyn tııa­naq­ty istep jatyr ǵoı. Negizi, mundaǵy halyq eńbekqor ári adal keledi. Máselen, my­na elevator 2-3 jyl qaraýsyz turdy ǵoı, bir shegesi urlanbaǵan ǵoı. Men so­ǵan tańǵaldym. Talaı jerge baramyz, kóbi­ne tonap, metaly men kabelin ótkizip jibe­re­di. Bular bárin saqtap qalǵan, taza, adal el. Eń bastysy, olarǵa mal ustaý qıyn bolyp tur. Malsyz qalaı ómir súredi, balasyn qalaı ósiredi? Biz satyp alǵanǵa deıin myna elevator qaraýsyz qalǵan. Eki jyl boıy sýdyń ústinde turypty. Eshkim jany ashyp sorǵytpaǵan. Ábden qulaýǵa shaq qalypty. Qazir sony jóndep, qalpyna keltirip jatyrmyz», dedi elevator dırektory Jaýynbaı Chıstabaev.

Elevatordyń jandanýymen birge eldiń turmysy azdap túzele bastaǵan. Aýyldyń 50 turǵyny qazir osynda jumys istep jatyr.

«Jalaqymyz joǵary. Buǵan deıin mundaı jalaqy alý úsh uıyqtasaq túsi­­mizge kirmegen. Undy óte arzan baǵa­­men alamyz. Kartop ta solaı. Dú­ken­­niń baǵasynan tómen. О́tkende et, suıyq maı aldyq. Olardyń bárin iri ag­rofır­manyń basqa da sharýa­shylyqtary jet­kizip berip jatyr», dedi elevator jumysshylary.  

Osylaısha, alǵashqy saparda jaıylym máselesi sheshilmegen kúıi qaldy. Elevatorda qyzyp jatqan tirshi­likti kóńilge medet tutyp Qosta­naıǵa qaıttyq. Jylqyshy Tımýr О́mirzaqov endi prokýratýraǵa shaǵymdanatynyn aıtyp qoshtasyp qaldy.

Másele osymen sheshile me?

Taıaýda jylqyshy taǵy qońyraý shalyp, aýylyna kelip ketýimdi surady. «О́t­ken­de prokýratýradan adamdar kelip edi. Olar endi «Mıloıan» jerdi zańdy túr­­de alǵanyn aıtyp otyr. Erteń halyq jı­na­la­dy. Aýdannan prokýratýra men ákim­dik ókil­deri keledi, taǵy kezdesemiz», dedi.

Ertesi kúni Qoskólge tańǵy saǵat on shamasynda jettik. Jurt jınalǵanymen aýdannan eshkim kelmepti. Biraz kútýge týra keldi. Tús áleti bolyp qalǵanda, Tımýrdyń telefony shyr ete qaldy. Aýyl ákimi eken. Halyqtyń kózinshe emes, ońasha kezdesýdi surapty. Tımýr úıinde kútetinin aıtty. Sálden soń, aýyl­dyq okrýgtiń ákimi men aýdandyq jer qa­ty­nastary bóliminiń basshysy keldi.

Jeke servıtýt boıynsha «Mıloıan» sharýa qojalyǵyna tıesili jer teliminen 250-300 gektar jer Tımýr О́mirzaqov­tyń paıdalanýyna beriledi. Mıloıan­ǵa osy­dan eki jyl buryn 419 gektar jer paı­da­lanýǵa berilgen. Endi ol temir jol­dyń arǵy betine yǵysyp, aýyldyń janyn­daǵy jerdi turǵyndardyń malyna bo­sa­typ berýi tıis. Sonda jylqyǵa da kól­ge baratyn jol ashylady. Biz V.Mı­loıan­men sóılestik, ol kisi kelisimin be­rip otyr. Aldaǵy 10 kúnniń ishinde osy aýyl­ǵa qaıta kelip, taraptardyń kózin­she jer­di kesip, belgilep, qujattaryn qoldary­na ustatamyz, – dedi aýdandyq jer qaty­nas­­­tary bó­li­miniń basshysy Nurlan Batyrashev.

Aýdannan kelgen ókildiń sheshimi turǵyndardyń da kóńilinen shyqqan sııaqty. Biraq jeke servıtýt tártibi bo­ıynsha Qoskóldiń jaıylymy «Mıloıan» sharýa qojalyǵynyń menshiginde qala beredi. V.Mıloıan halyqqa jerdi basybaıly emes, tek ýaqytsha paıdalaný úshin ǵana beredi. Qashan qaıtaryp alaryn kim bilsin, áıteýir jerge ıelik etý týraly qujat kásipkerdiń qolynda qalady?!

Jalpy, sary bıdaıy jaıqalǵan Sarykól óńirinde jaıylymnan tarshy­lyq kórip otyrǵan aýyl – jalǵyz Qoskól ǵana emes. Mysaly, aýdan ortalyǵynyń irgesinde Taǵyl degen eldi meken bar. Orysshasy – Tagıl. Asyra qazaqshalap jiberse kerek, aýyldyń kireberisine Tágil dep jazyp qoıypty. Aýyldyń bir shetin temir jol, bir shetin egin al­qaby qysyp tastaǵan. Osy aýyldan ótip bara jatqanymyzda joldyń boıyn­da bir baqtashy jaıaý qoı baǵyp júr eken. Toqtap jón surastyq: «Aýyldyń mańyna usaq mal ǵana jaıylady. Jylqy baǵatyn jer joq», dedi ózin Dýlat Ábý dep tanystyrǵan baqtashy.

Bul aýyldyń jylqysy Tımýr О́mir­zaqovtyń  tabynynda júr.