Qasiret tartqan qazaq dalasy

Balyqqa baı Atomkól

Tań qylań bere О́skemennen Atomkólge bet túzedik. Júrgi­zýshimiz Iýrıı Pavlovıch polıgon dalasyn bes saýsaǵyndaı biledi eken. Kezinde áskerı tehnıkalardy kóshirisip, polıgon dalasynda jumys istepti. Syr sýyrtpaqtap, suraq qoıyp edim, jarytyp eshteńe aıtpady. Iаdrolyq jarylystan paıda bolǵan Atomkól Semeıden 100 shaqyrymdaı jerde, Shaǵan ózeniniń boıynda.

Izimizdi shańǵa kómdirip, dala jo­lymen zýlap kelemiz. Ár-ár jerde shashylǵan qoqys. Keshegi synaq polıgony, búginde turmys­tyq qaldyqtardyń alańyna aı­nal­ǵandaı. Júrgizýshi mejeli jerge taıadyq degendeı ıek qaqty. Tóńirekti kózben sholdyq. Taıyn­shadaı tastar shashylyp jatyr. Jarylystyń joıqyn bolǵanyn osydan-aq kórýge bolady. Shuba­tylǵan súrleýmen qyratqa shyq­qanda, dóp-dóńgelek kóldi kórdik. Sırkýlmen syzǵandaı. Izdep kelgen Atomkólimiz – osy. Jarylysy Japonııanyń Hırosıma qalasyna tastalǵan atom bombasynan toǵyz ese qýatty bolǵanyn bilgen soń, qoıyn-qonyshymyzdy qymtap, kólikten tússek, jaǵalaýy tolǵan balyqshy. Qona jatyr. «Sazannyń mekeni osynda» desedi baltyrdan sý keship, qarmaq salyp júrgender.

– Balyǵyn jeısizder me? – deımin ǵoı kólden kóz almaı turǵan aqsaqalǵa.

– Jeý úshin aýlaımyz ǵoı, – dedi moıyn burmastan.

– Ýly emes pe?

– Ýly bolsa, jetpiske kelem be? – dep myrs etti.

Kóldiń paıda bolý tarıhyna úńilseńiz, balyǵyn aýlamaq túgil, mańyn basqyńyz kelmesi anyq.

1965 jyldyń qysynda Shaǵan ózeniniń boıyndaǵy dúmpý Se­meı dalasyn dúr silkindirgen. «Ba­la­pan» alańyndaǵy 200 metr tereńdikke salynǵan jarylǵysh zat tonnalyq tastardy segiz shaqy­rymǵa deıin laqtyrǵan. Kýáger­lerdiń aıtýynsha, kókke kóterilgen shań-tozań birneshe kúnge deıin Semeıdiń aspanynan seıilmegen. Halyq ý jutyp jatqan kezde keńes ókimeti «Qazaqstannyń shóleıt dalasynda jasandy kól jasadyq» dep jańalyq ashyp, jahanǵa jar salǵan-dy. Jarylys ornynda dıametri 500 metr, tereńdigi 80-100 metr qazanshuńqyr paıda bolǵan. Joǵary temperatýranyń áserinen shuńqyrdyń túbindegi tastar erip, shynydaı jyltyrap qalǵan. Keıin Shaǵan, Ashysý ózenderinen sý tartyp, kól jasaǵan. Radıasııa tun­ǵan jerde jumysshylar Shaǵan­nan shuńqyrǵa deıin kanal qazǵan. Tehnıkalardyń kabınasy qor­ǵasyn plastınalarmen qaptal­ǵany­men, jumysshylardy zııan­dy sáýlelerden qorǵamaǵan. Son­­da jumys istegen 300-deı jumys­­shynyń otyzy ǵana aman qalypty.

Keńestik ǵalymdar osylaısha Qazaq­stan jerinde qyryqqa jýyq shuńqyr jasaýdy kózdegen. Ondaǵy oılary Azııanyń qýańshylyq aımaǵynda sý rezervýarlaryn salyp, qar sýyn jınaqtaý edi. Shuńqyr túbindegi erigen tastar jınalǵan sýdyń sińip ketýine jol bermeıdi dep topshylaǵan. Sóıtip kólge mal sýarýǵa bolady degen pikirge kelgen. Joba sátsiz bolǵanymen, ǵalymdar ju­mys­taryn jalǵastyra berdi. Kól­ge balyq, jándikter jiberdi. Túbine sý ósimdikteri men bal­dyr­­lardyń tuqymy shashyldy. Olardyń 90 paıyzy qyry­lyp qalsa, tirileri mýtasııaǵa ushy­­rap­ty-mys. Sondyqtan da shyǵar, ha­lyqaralyq ekologııalyq tazalyqty baqylaýshy «Grınpıs» uıymy bul jarylysty adamzatqa qarsy jasalǵan eń soraqy qylmys dep baǵa bergen.

Biz otyrǵan ýaqytta álgi aqsa­qal on shaqty sazan sýyrdy. Ba­lyqtyń poshymynan ózgeris baı­qamadyq. Kádimgi sazan. Bilýi­mizshe, radıasııa bolǵan kúnniń ózinde etke emes, súıekke sińedi eken. Kól aınalasyndaǵy alańsyz eldi kórgendikten be, boıdaǵy qor­qynysh seıilgen. Mynaý shyjyǵan ystyqta kólge qoıyp ketsek pe degen de oı jylt etti...

Shaǵan – kartaǵa túspegen qala

«Júregimizdiń bir bólshegi osynda máńgilikke qaldy. 1954-1994 j.j». Shaǵan qalashyǵynyń kire­berisindegi tas taqtadaǵy jazý – bul. Munda toqsanynshy jyl­darǵa deıin qaınaǵan tirshi­lik bolǵan. Semeı ıadrolyq sy­naq polıgonynda qyzmet etken áske­rı­lerdiń, áskerı ushqyshtardyń qala­shyǵy-tuǵyn. Asa qupııa jer bol­ǵandyqtan, kartada da kórse­tilmegen eken. Keıin Elbasy Nur­sultan Nazarbaev ıadro­lyq synaqtan bas tartý jónin­degi Jar­lyqqa qol qoıǵan soń Sha­ǵan­nyń turǵyndary taıly-tuıaǵymen Reseıge kóshken. Tereze­leri úńi­reıgen kópqabatty úıler men kir­pishtiń úıindileri ǵana qalǵan.

Ien qalǵan osy qalashyqqa da at basyn burǵanbyz. Qalaishilik joldarǵa myń jyl ótse de miz baq­paıtyndaı etip beton plıtkalar­dan tósepti. Qabat-qabat úıleri qańyrap tur, tiri jan joq. Jurttyń bergi basyndaǵy jer úılerdiń aýlasynan ǵana tirshiliktiń bel­gisi baıqalady. Ortalyq kóshe­simen quldılap kelemiz. Aına­lamyz besqabatty sup-sur ǵıma­rat­tar. Halyq qalmaǵan soń kenttegi temir-tersekterin, qolǵa ilin­gen kirpish-betondaryn túk qal­dyrmaı tonapty. Jer astyna kó­milgen qubyrlarǵa deıin qopa­ryp áketisken. Iesiz qalǵan soń qoısyn ba?! Beıne bir Ýkraınanyń Prıpet qalasynda júrgendeımiz. Kezinde 10-11 myń turǵyny bolǵan bul qalada buryn balabaqsha, mek­tep, emhana, mádenıet úıi sııaq­ty áleýmettik nysandardyń barlyǵy bolǵan. 1954 jyldary qalashyqtyń irge­sine áskerı aýyr ushaqtar qonatyn eki jo­laqty aerodromǵa deıin sal­ǵan. Turǵyndardyń deni sonda qyzmet etipti. Qazir munda aıaq ba­satyndar sırek. Burynǵy shaǵan­dyqtar bolmasa, jer­gi­likti el moıyn bur­maıdy. Kenttiń kirebe­risindegi taqtaıshany da ómiriniń jartysy Shaǵanda ótken turǵyndar or­nat­qan.

Biz jol-jónekeı kórgenimizdi ǵana baıandap otyrmyz. Áıtpese, qalanyń tarıhyn túgendep, týrıst tartýǵa bolatyndaı jer eken. Onyń ústine Semeıden de qashyq emes, joldyń boıynda. 

Alǵashqy synaq alańy

Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly negizgi derekter Kýr­­chatovtaǵy UIаO-nyń mýzeıinde top­tas­tyrylǵan. Jyly shyraı­men qarsy alǵan ǵylymı-teh­nıka­lyq aqparat bóliminiń basshy­sy Ajargúl Ertisbaıqyzy mýzeıdegi jádi­gerler jó­ninde tarqatyp aıtyp berdi. Aı­týynsha, polıgon ja­bylǵan soń paı­dalanylǵan qural-jabdyqtar UIаO-nyń mýzeıine tap­sy­rylǵan. Qyryq jyl qazaq dalasyna qasi­ret tartqyzǵan qurylǵylar bú­ginde eksponat bolyp tur. Ras-aý, mundaıdy mýzeıden ǵana kó­re­ıikshi. Áıtpese, tórdegi qońyr as­paptyń túımesin basqan saıyn ý jutpap pa edik?! Anaý shyny qu­ty­nyń ishindegi organdar – radıa­sııalyq jarylystan ólgen jan-janýarlardiki. Keı-keıde ǵa­lymnyń isin zalymnyń isine teńe­giń-aq keletini... Bálkim biz túsin­beıtin shyǵarmyz. «Ǵalymdar jary­lystyń tiri organızmge qalaı áser etetinin de baqylaǵan. Qan­nyń mıǵa quıylýyn, júrektiń ja­rylýyn zerttegen. Mysaly, júrek jarylys tolqynynan nemese qorqynyshtan jarylýy múm­kin. Al mynaý toraıdyń basy, dep formalın toly shyny ydys­ty nusqady. Ydysta shoshqanyń ba­sy qalqyp júr. Sóıtsek úsh aı­lyq toraıdyń terisi adamdikine uqsas bolady eken. Sonda deımin, ǵalymdardyń bilmek bolǵany, radıasııa tolqynynyń adam teri­sine qalaı áser etetindigi ǵoı. Dúmpý názik terini qoıyp, granıt tastyń ózin kóbikke aı­naldyryp jibergen. Kóbik bolyp qatqan tasty da kórdik mýzeıden.  

Eń alǵashqy ıadrolyq jarylys bol­ǵan alańǵa da at basyn tire­dik. Radıa­sııalyq qaýipti aımaq bol­ǵanymen, Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵy mamandary­nyń ruqsatymen, ǵylymı qyzmetker Konstantın Tomılovtiń jol bastaýymen Kýr­chatovtan 90 shaqyrymdaı jer­­degi synaq alańynan bir-aq shyq­tyq. Aınalasy arnaıy belgi­lermen qorshalǵan. Oıda soıdı­ǵan birneshe munara tur. О́z til­derinde «gýsak» desedi. Bulardy ne úshin turǵyzdy desek, ár qabatyna jarylystyń qýatyn, radıasııa mólsherin esepteıtin qurylǵylar or­natypty. Al ǵalymdar qashyq­taǵy komandalyq pýnktte otyrǵan.

1949 jylǵy jarylystyń epı­sentrine jaqyndaǵanda arnaıy kıim kıip, betti tumshaladyq. K.To­mılov sómkesinen dozımetrin alyp shyǵyp, jarylys ornyna qa­raı bettedi. Biz sońynan erdik. Qa­zandaı shuńqyrǵa taıaǵanda Kons­tantınniń qolyndaǵy dozımetri bezildeı jóneldi. «Alty zıvert saǵatyna» dep kilt toqtady. «Dál osy jerde tuńǵysh synaq jasalyp, 3 metrdeı shuńqyr qalǵan», dedi K.Tomılov.

Synaq alańynyń ortasyna ornatylǵan jap-jańa eskertkish te menmundalaıdy. Jelke tusynan Qazaqstan men AQSh-tyń týlary jelbireıdi. Bilýimizshe, eki el tájirıbe alańyn qaýipsiz kúı­ge keltirý úshin yntymaqtasa ju­mys istesip jatyr. Iá, qaýipsiz kúı­ge túsirmese aıaq astyndaǵy topy­raqtar túıirshiktelip qalǵan. Ony ǵylymı tilde «harıtonchık» desedi eken. Nege olaı desek, topyraqty kúıdirip jibergen bombany ǵalym Iýrıı Harıtonov jasapty.

Búginde UIаO-nyń ǵalymdary polıgondaǵy radıasııa deńgeıin baqylaýmen, qaýip deńgeıin azaıtýmen shuǵyldanady. Synaq alańynda jemis-jıdek ósirip, onyń quramyndaǵy radıa­sııany esepteıdi. Myń da bir shúkir, zulmatty jyldar artta qal­dy. Batpandap kirgen aýrýdyń mys­qyldap shyǵatynyn eske salsaq, synaq dalasynyń tolyq tazarýyna áli de kóp jyldar kerek shyǵar.

Semeı – Kýrchatov