Ańyz adam

Onyń ańyzǵa aınalǵan esimi atalǵanda, nurly bet-beınesin kóz aldymyzda elestetkenimizde, «kıe» degen sóz oıymyzǵa orala beredi. Dál osy bir-aq aýyz sóz onyń búkil bolmys-biti­min, tulǵalyq qasıetin ashyp tur­ǵandaı kórinedi. О́zbekáli Jáni­be­kov – ózinen keıingi urpaq «Sheraǵań» dep atap ketken ult maq­tanyshy Sherhan Murtaza aıt­qandaı, kıeli adam. О́ıtkeni qazirgi qolda bar kóp qundy tarıhı jádigerlerdiń, qasıetti me­kenderdiń búginge buzylmaı jet­ýi týraly áńgime qozǵaǵanda, sózsiz О́zbekáli Jánibekovtiń aty ata­lady. Sonyń biri de biregeıi – Taıqazan.

40 jylǵa keri sheginsek, ótken ǵasyrdyń 1978 jyly, ıaǵnı О́z-aǵań Qazaq KSR Mádenıet mı­nıst­rligine qyzmetke turǵan tusta Áziret Sultan meshitine ar­n­aıy at basyn buryp, qaraý­syz qalǵan kıeli orynnyń jaǵ­da­ıymen qanyqty. Sol kezde kesenedegi eń qundy jádiger – Taı­qazan ornynda bolmady. Qa­z­­aq­stan Keńes ókimetiniń qura­myn­da edi. Ol kezdegi saıasat bári­mizge belgili. Taıqazan 1935 jyly Lenıngrad, qazirgi Sankt-Peter­býrg qalasynda ótken kór­mege qoıylý úshin alynyp, ýaq­­­ty­ly keri qaıtarylmaǵan bo­la­tyn. Úsh aılyq kórmege alyp ketken kıeli jádigerdi 54 jyl­dan keıin tarıhı Otanyna qaıtarýǵa sol ýaqyttaǵy Qazaq KSR Má­denıet mınıstriniń orynbasary О́zbekáli Jánibekovtiń atqarǵan janqııarlyq jumysy, erlikke para-par sińirgen eńbegi birden-bir sebepker bolǵan edi. Keseneniń «jyrtyǵyn» jamap, qalpyna keltirý jumystarymen ózi de bilek sybana aınalysqan. Qııýyn keltirip, tigisin jat­qyz­ǵan sol sharýanyń bári osy sózimizde Taıqazannyń elge oralý oqıǵasynyń kóleńkesinde qalyp qoıǵandaı. Shyntýaıtyna kelgende, Áziret Sultan meshi­ti­niń árbir detaline, búge-shi­ge­sine deıin О́z-aǵań kóziniń qa­rashyǵyndaı qarap qal­pyna keltirdi. Bul – naǵyz qaıratkerge ǵana tán qasıet.

El aýzynda «Arystan babtan tile, Iаsaýıge túne» deıtin ósıet tunǵan qanatty sóz bar. Qa­zaq jurty zııarat etetin dál osy Arystan bab kesenesiniń qıraǵan bólikterin bútindegen de – О́zbekáli Jánibekov. Aqıqa­tyn­da osy sóılemniń ózi ońaı aıtyla salatyn sóz sekildi. Áıt­pese bul jumys zor qajyr-qaı­ratpen, asqan tabandylyqpen keldi. Sebebi keseneni qalpyna keltirýge sol kezde bılik júr­giz­gen Máskeý qarsy boldy. Son­daı qarsylyqqa qaramastan úlken táýekeldi talap etetin isti úıirip áketý – tabandylyqtyń ǵana emes, tapqyrlyqtyń, tereń fılosofııalyq saıasatkerliktiń, ult­jandylyqtyń belgisi. Arys­tan babtyń Juman meshiti sol tusta qırap jatqan bolatyn. Ony qaıta turǵyzýǵa Máskeý ruq­sat bermegen-di. Biraq er qaı­rat­ker ebin tapty. Orta ǵasyrlyq Otyrardy sýlandyrý júıesi dep atalatyn ekspozısııany syl­taýǵa aınaldyryp degenine jet­kiz­di, oıyndaǵyny iske asyrdy. Arystan bab kesenesiniń meshit bóligi kezindegi saıasattyń sal­qynymen súrilip, namaz oqy­tyl­maı qalǵan. Qazaqty rýhanııa­ty­nan aıyrǵan kezeń ǵoı. Sondaı saıasatqa qaramastan О́z-aǵań bir­neshe jyl ishinde kese­neni qal­py­na keltirdi. Artyn­sha qasıetti oryn memleket qara­ma­ǵy­na ótti.

О́z-aǵań qazaqtyń rýhanııatyn qaıtarý arqyly ulttyń rýhyn oıatatynyn tereń túsindi. Sol sebepti qazaq rýhanııatynyń muralaryn jiti zerttedi. Onyń el biletin qaıratkerligi – bir tóbe, qaıtalanbas ǵylymı joly – bir tóbe. Ǵylymdaǵy dáleldi izdenis oılary kúni búginge deıin ózektiligin joımaǵan máselelerdiń núktesin qoıatyndaı. «Tórkini rýshyldyqqa, taıpaǵa, júzge, jerlestikke, jikshildikke bólinýge aparyp soǵatynyna qaramastan, sol bes-alty sózden «dıalekt» jasap júrgen zertteýshiler de bar. Árdaıym bir-birimen molynan aralasyp, Altaıǵa jaý tıse-aq Atyraýǵa, kári Kaspııge deıin údere kóshetin..., kerek deseńiz, buryn jekelegen handyqtarda oqshaýlana ómir súrip kórmegen qazaqta dıalekt qaıdan bolsyn?», deıdi О́z-aǵań. О́ziniń qaraqan basyn emes, kóptiń qa­myn oılap, qazaqqa ortaq, túsi­nikti til qalyptastyrýdy kóz­degen ult muralarynyń mu­ra­geri, joqtaýshysy bolǵan tekti tulǵanyń tujyrymy bizdi búginde oılandyrýy kerek-aq.

О́zbekáli Jánibekov – uly dalanyń ár qıyr shetin aralap, talaı tarıhı orynǵa tabany tıip, kóptiń kózi túse bermeıtin, ju­rt baǵasyna jete qoımaǵan tyń dúnıelerdi halyqtyń ózine qaıtarǵan, ulttyń bolmysyn ózine qaıta tanystyrǵan etnograf, tarıhshy. «Taǵdyr ta­ǵy­ly­my» dep atalatyn qos kita­bynyń ekinshisinde kókirek kózińdi ashatyn, tanym túsinigińdi keńeıtetin, tipti sanańdy silkip salatyn sóz kóp. Keıbir sózderdiń biz bil­meıtin syryn ashqandaı. «Qaı­­talanbas beıneler retinde jurt­­tyń abaıynda máńgi qalyp qoıdy», dep jazady. Baıqadyńyz ba, «Abaı» sózin «saq bolý», «júrý», «ańdap sóıleý» sekildi maǵynada emes, «sanasy», «jady», «esi» retinde qoldanyp otyr. Bul – Qunanbaıdaı kúrdeli tulǵany qazaqqa syılap, odan týǵan adam­zattyń Abaıyn tárbıelegen Zere ana­myzdyń álemine tereń­dep qa­na qoımaı, bir kezderi qa­zaq­­tyń qoldanysynda bolyp, ke­ıin umy­tylyp ketken sózderdi qaıta jań­ǵyrtý.

О́z-aǵań qos maǵynasynda da jú­rgen jeriniń bárin kógertip, gúl­dendirip jiberdi. Keles aýda­nyn­daǵy oqý oshaǵynda pıoner jetekshisi bolyp bastaǵan eń alǵashqy eńbek jolynan beri ár isine jan bitirdi, bastaǵan isin aıaǵyna jetkizgenshe toqtamady. Pıoner jetekshiliginen keıin tarıh páninen sabaq berdi, sodan soń mektepte komsomol uıymynyń hatshysy boldy. Osy qyzmetinde uıymdastyrýshylyǵymen, ási­li kóshbasshylyq qasıetimen muǵa­limder men oqýshylardy ju­myldyryp aǵash otyrǵyzdy, turǵan jerin kógaldandyrdy, ja­syl jelekke toltyrdy. Ár­daıym saýapty is jasap aýyl­das­tarynyń, aınalasynyń, ózi aıtqandaı, abaıynda qaldy. Al endi aýyspaly maǵynasynda aıt­qa­nymyzǵa toqtalsaq, bir kezderi О́zbekáli Jánibekov jańadan qu­rylǵan Torǵaı oblysynda ob­lystyq partııa komıtetiniń úshinshi hatshylyǵy qyzmetine ta­ǵaıyndaldy. Sonda aýdan deń­geıindegi Torǵaıdy qaǵaz júzinde emes, is júzinde de oblys deń­ge­ıi­ne jetkize bildi. О́ńirdiń eńsesin tiktedi, Torǵaıǵa teledıdar men radıo jelisi tartyldy. Oblystyq drama teatryn ashyp, óńirdi órke­nıetke jeteledi. Torǵaıda ólketaný mýzeıin uıymdastyryp, onda ulttyń kúre tamyryna qan júrgizetin aıtysty qaıta jań­ǵyr­týy – naǵyz erlik edi. Qaı qyz­metke, qaı óńirge barsa da artynan ańyz ergen arda azamatqa aınaldy.

Buqaraǵa málim bolǵandaı, О́zbekáli Jánibekov 1987-1988 jyldar aralyǵynda Mádenıet mını­stri qyzmetin atqardy. Onyń bastamasymen mádenıettiń kóptegen uıymdary quryldy. Onyń ishinde «Sazgen sazy» syndy folklorlyq-etnografııalyq ansamblder, teatrlar, mýzeıler, «Kazrestavrasııa» memle­ket­tik mekemesi men onyń oblys­taǵy bólimsheleri, «Kazproekt­res­­tavrasııa» jáne «Kazmý­zeı­restavrasııa» birlestikteri jáne «Biregeı ysqymen oınalatyn mýzykalyq aspaptardyń mem­lekettik kolleksııasy» qu­ryl­dy. Qazaqstannyń tarıhı-mádenı muraǵa jatatyn eskert­kishterdiń ashylýyna, zertteý jumystarynyń júrgizilýine, qaıta qalpyna keltirýine jáne saqtalýyna tikeleı yqpal etti. Keıingi kezeńde bul tarıhı nysandar IýNESKO-nyń Álemdik mura tizimine engen bolatyn.

Mádenıet salasynyń jan­kúıe­ri retinde ol mádenıet pen ónerdiń damýyna qatty alań­daı­tyn-dy. Qaıta qurý ke­ze­ńinde respýblıkanyń saıası tir­shiligine belsene aralasyp, ulttyq qun­dy­lyq­tardyń jań­ǵy­rýyna qyzmet etti. Etno­gra­fııa salasynda ǵy­lymı zertteý jumystaryn júr­gi­zip, taptyrmaıtyn eńbekter qaldyrdy. Ahmet Baıtursynuly, Shákárim Qudaıberdiuly, Mir­jaqyp Dýlatov, Maǵjan Ju­ma­baev syndy ulylarymyzdy qaıta tiriltti jáne olardyń shyǵarmalaryn ja­ryqqa shyǵýyna belsene atsalysty.

1988 jyly Ulystyń uly kúni – Naýryzdyń dinı meıram emes ekenin sol kezdegi Or­ta­lyq komıtettiń basshylaryna jetkizip, meıramnyń qaıta toılanýyna jol ashty. Sol kezde belsene aralasqan Muhtar Shahanov syndy ult zııalylary ulttyq meı­ramnyń respýblıka kóleminde atalyp ótýine zor yqpal etti.

Joǵaryda aıtylyp, aıtylmaı ketken árbir qasıet oǵan ananyń sútimen, ákeniń qanymen darydy. Naǵyz asharshylyqtyń tamaqtan qysqan kezinde ómirge kelgen ol ákeden erte qaldy, ánge, sózge, iske, ónerge júırik sheshesiniń jigerlendirýimen jetildi, jón silteýimen bilim qýdy, kóp izdendi, ilim jınady. Sóıte júrse de úı sharýasynda anasyna qolǵabys qyldy. Kúnniń aptap ystyǵy men qystyń qytymyr aıazynda mal baǵyp jan baqty, sý tasyp kúneltti, tezek qalap jylytty. On jasqa da jetpeı taǵdyrdyń tolqynynda, ómirdiń yzǵarynda tireý, pana bolǵan anasynan aıyryldy. Osynyń barlyǵy ony úlken ómirge daıyndap, shıratty. Bala kúninen boıǵa bitken zerektigi, elgezektigi men tózimdiligi, eńbekqorlyǵy men ózgege árdaıym kórsetip júretin qamqorlyǵy oǵan ómir boıy azyq boldy.

Men úshin О́z-aǵań – qaısar­lyq­tyń sımvoly. Ár isi, artyn­da qalǵan ár sózi, ár áreketi, shyr­ǵa­lań­da shyǵarǵan ár sheshimi osy oıǵa jeteleıdi. Qıyn-qystaý kezeńde, óziniń ustanymyna 

berik bolý tek qaısar, ór minezdi adam­nyń ǵana qolynan keledi. Árıne, Baýyrjan atamyz aıtqandaı, «Elim dep ezilip, jurtym dep jumylyp, qyzmet etken» erdiń ǵana kóteretin júgi. Artyna ósh­peı­tuǵyn iz qaldyrǵan О́zbekáli Jánibekov dál osyndaı bol­­my­symen, jarqyn beınesimen jadymyzda jańǵyryp turady. Taǵdyry – taǵylym, ómiri – ónege.

Bıyl О́z-aǵańnyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı Túrkistan qalasyna ar­na­­ıy ­baryp, ańyz adamdy ózi erek­she janashyrlyqpen qaıta túletken Túrki dúnıesiniń rýhanı astanasynda zııaly qaýym ókilderimen birge eske aldyq. Mán-maǵynaǵa, keleli áńgimege, oıly sózge toly sol jıynda professor Qulbek Sársenulynyń «Ulttyń uıytqysy» atty kitaby usynyldy. Sonymen qatar Qoja Ahmet Iаsaýı murajaıyna ekskýrsııa men «Turan» etno-ansambliniń konserti ótti. Mınıstrlik qandaı da bir dóńgelektelgen dataǵa baılanyp qalmaı, 2018 jyldan beri Mádenıet jáne óner salasy uıymdary men qyzmetkerleriniń «Rýhanı qazyna» respýblıkalyq festıvalinde О́zbekáli Jáni­be­kov atyndaǵy arnaıy júldeni taǵaıyndap keledi. Mereı­toı­lar­dy atap ótý tárti­bine ba­ǵy­nyp keń kólemde uıym­das­ty­rylmaǵanymen, bıylǵy mereı­toıǵa da quralaqan emespiz. Osy ja­qynda ǵana Otyrar memle­ket­tik arheologııalyq qoryq-mýzeıi qaıratkerdiń týǵan jerinde «Ult rýhyn ulyqtaǵan – О́zbekáli Já­nibekov» atty mádenı is-shara uıymdastyrdy. Ortalyq mem­lekettik mýzeıi ǵalymnyń 90 jyl­dyq mereıtoıyna oraı oǵan tıesili jeke zattar men materıaldardyń túpnusqalary qoıylǵan kórme uıymdastyrdy. Bul kórme bıyl naýryzdan bas­­­tap 1 jyl boıy kórermenderge usynylady. Bıyl 24 tamyzda mınıstrlikke baǵynysty «Mádenıetterdi jaqyndastyrý or­talyǵy» memlekettik mýzeıi eli­mizdiń Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trligine qarasty fılosofııa, saıasattaný, dintaný ınstıtýtymen birlesip ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdi. Sonymen qatar etnograf-ǵalymnyń mereıtoıy­na baılanysty respýblıkalyq mýzeılerde jáne elimizdiń tarı­hı-ólketaný mýzeılerinde taqy­ryp­tyq mýzeılik dárister men arnaıy kórmeler uıymdastyrý josparlanǵan.

О́zbekáli Jánibekov – bir dáýir­diń darabozy. Qazaqstandaǵy mádenıet salasynyń damýy onyń esimimen tikeleı baılanysty. Áli aldaǵy ýaqyttarda onyń ulttyq rýhanııatqa qosqan orasan zor úlesi aıtylady. Ǵalym­da­rymyz bul salada da zertteý jumystaryn júrgizýde. Ár qazaq – ıisi qazaqtyń joǵyn joq­ta­ǵan taý tulǵanyń izdeýshisi, janashyry, nasıhatshysy. Árbir otandasynyń júregine jol tap­qan qaıratkerdiń torqaly toıy barshamyzǵa qutty bolsyn! Árbi­rimizge dál О́z-aǵańdaı elge qalt­qy­syz qyzmet etý buıyrsyn!

Aqtoty RAIYMQULOVA,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstri