Qazaqta «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt – nury tasysyn» degen ataly sóz bar. Osy naqyl oraıynda bıylǵy 23 maýsymda «Egemen Qazaqstan» gazetinde aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Serik Aqsuńqarulynyń «Er esimi nege umytylyp barady?» atty maqalasy jarııalandy. Onda qoǵam qaıratkeri, jýrnalıst, batyr aǵamyz Nurmahan Orazbekke «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý týraly usynys jasalǵan.
Nurmahan Orazbekov aǵanyń aty-jónin respýblıkalyq baspasóz betterinen, ásirese Jeltoqsan oqıǵalarynan keıingi KazTAG-qa baılanysty materıaldardan estip, oqyp júretinbiz. Keıin Qaraǵandyǵa, ıaǵnı «Ortalyq Qazaqstan» basylymyna redaktor bolyp kelgen bette oblystyq gazettiń bet-beınesi, mazmuny, baǵyty, oqyrmandarǵa yqpaly jaqsylyqqa qaraı kúrt ózgerdi.
Jańa redaktor kelgen bette, gazettiń aıdarymen qatar turatyn burynǵy urandy «Bas kespek bolsa da, til kespek joq!» dep ózgertti. Elimizdiń eń úlken, ındýstrıaldy oblysy partııa komıtetiniń organy bolyp tabylatyn gazettegi bul ózgeris aımaqta úlken daý týdyryp, ásirese qazaq jurtyn eleń etkizdi.
Al 1991 jylǵy tamyz tóńkerisinen keıingi kúngi «Ortalyq Qazaqstan» gazetindegi «Iá, bul tóńkeris!» degen maqalasy azamattyǵy, parasattylyǵy, tas-túıin batyrlyǵy jaǵynan búkil Keńes Odaǵynda Nurmahan Orazbekke deńgeıles qaıratkerdiń joqtyǵyn kórsetti.
Nurmahan aǵamen tikeleı tanysyp, aralasýym 1990 jyldyń kókteminen bastaldy. Temirtaý qalalyq partııa komıtetiniń ıdeologııalyq máseleler jónindegi hatshysy qyzmetinde edim. Aǵaǵa arnaıy baryp sálem berip, jaqyn tanysaıyn degen maqsatpen Qaraǵandyǵa keldim. Papkama «Programmnye dokýmenty mýsýlmanskıh polıtıcheskıh partıı 1917-1920 gg.» degen, Oksfordta 1985 jyly shyqqan kitaptyń «Programma partıı «Alash-Orda» atty bóligin qazaqshaǵa aýdaryp salyp aldym. Áńgime barysynda yńǵaıy kelse aıtarmyn degen maqsat. Biraq bul qujattyń jarııalanýy ekitalaı degen oı bolǵany da jasyryn emes.
Men qatelesippin, redaktor taban astynda jaýapty hatshyny shaqyrtyp: «Myna materıaldardy shuǵyl tergizip, nomerge salyńdar ári kórneki etip berińder» degen nusqaý berdi. Erteńinde, seksen jyldan asa «abaqtydan» shyǵa almaǵan oılar respýblıka baspasózi tarıhynda tuńǵysh ret «Ortalyq Qazaqstanda» jaryq kórdi. Bul gazettiń 1990 jylǵy 24 mamyrdaǵy sany bolatyn. Kóp uzamaı Túrkistan sosıalıstik «Erik» partııasynyń baǵdarlamasy da osy basylym betinde jaryq kórdi. Aıta ketetin taǵy bir jaǵdaı, sol jyly jetinshi jáne segizinshi qarashada G.Safarovtyń atalǵan jınaqtaǵy «Kolonıalnaıa revolıýsııa» degen eńbegi týraly Nurmahan Orazbek aǵanyń shaǵyn ocherki jarııalandy.
Biz, jastar partııalyq jınalystarda, aǵanyń nyq, bultartpas dáleldermen, senimdi sóıleıtinine qashanda rıza bolatynbyz. Aǵa demokratııalyq úrdisterdiń jańa qalyptasyp, jarııalylyqtyń endi ǵana týyndap kele jatqan kezeńindegi uzyn sonar, bóspe, maǵynasyz sózderdi qaı deńgeıde bolsa da pyshaq keskendeı qıyp tastaýǵa sheber bolatyn. Bos, kópirme sózdi sýqany súımeıtin. Qashanda dáldikti, naqtylyqty, aıqyndyqty unatatyn. Sol sebepti, partııanyń pleným, konferensııalaryndaǵy sheshim qabyldaý tuıyqqa tirelgende basshylar Nuraǵanyń pikirine jıi júginetin.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda, ultaralyq máselelerdiń de shıelenise túsýin bastan ótkergen jaıymyz bar. Ásirese, soltústik aımaqtarda jaǵdaı kúrdeli edi. Halqynyń 3,7 paıyzy ǵana qazaqty quraıtyn Temirtaý qalasyndaǵy jaǵdaı tipten múshkil bolatyn. Osyǵan baılanysty ult máselesine arnalǵan «Kvadratýra krýga nasıonalnogo voprosa. Kak ego reshat?» degen kólemdi maqalamyzdy orystildi basylymdar ártúrli jeleý aıtyp qashqalaqtap baspaı júrgeninen qulaǵdar bolǵan Nurmahan aǵa: «Bul tek ıdeologtyń emes, ultjandy azamattyń ǵana qolynan keletin sharýa, ákel beri» dep qanattandyrǵany bar.
Jańadan kelgen redaktordyń bizdi, jastardy erekshe qyzyqtyratyn taǵy da bir qasıeti boldy. Ol egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy aıtys-tartysta, aýys-túıis kezeńdegi qóptegen jıyndarda ulttyq til, dil, din, saıasat, qazaqtyń tarıhy men taǵdyry jaıly pikirtalastarda, jorta burmalanǵan oılar men ıdeıalarǵa der kezinde toıtarys berip, olardyń jalǵan ekenin dáleldep otyratyndyǵy.
Qazaq tarıhy men mádenıetin, ádebıeti men ónerin jorta, ádeıi, qasaqana burmalaýshylardyń qaýipti usynystaryn sol mezette is júzinde talqandamasań, ol shyndyq sııaqty qabyldanyp jurtqa, ásirese jastarǵa teris áserin tıgizetinin únemi eskertip otyratyn. Sonymen qatar der kezinde joqqa shyǵarylmaǵan teris pikir tarap ketken soń ony áshkereleýge kóp ýaqyt, keń kólemdi jumys qajet bolatynyn aıtýdan jalyqpaıtyn. Kóp jaǵdaıda bolashaqta oryn alýy múmkin qaýiptiń aldyn, qaptaǵan partııa ıdeologtary emes, redaktor aǵamyz alatyn.
Qaıratker, ultjandy N.Orazbektiń jalǵan, ótirik, jasandy dúnıeni jórgeginde qurtqan, abzal degen prınsıpti ustanatynyn kópshilik biletin. Aımaq jurty, qazaqtarmen qatar ózge etnos ókilderi de ol kisiniń sonshalyqty tereń, qysqa da nusqa pikirine, qaı máseleni de shashaý shyǵarmaı sheshetinine, eki-úsh mınýttyń ishinde qıyp túsetin ótkirligine, tereń bilimdiligine, alǵyrlyǵyna tánti bolatyn.
Nurmahan Orazbektiń kóp aıtyla bermeıtin taǵy bir qasıeti, eńbegi, erligi – NKVD karseriniń azabyn tartyp, atý jazasyna kesilip, katorgada bolyp, únemi qýǵynda, aıdaýda, baqylaýda júrse de qarymdy, jemisti, óndirip jazǵan qadirli jazýshy, qart aqyn, prozaık Jaıyq Bekturovqa jasaǵan izeti men qurmeti, qoldaýy men kómegi. J.Bekturov stalındik zulmattyń qandy sheńgelinen kóp jyldar azap shekken. Jáne sol qasiretti shynshyl turǵydan, óz kezinde qaımyqpaı beınelegen birden-bir sýretker. О́ıtkeni der kezinde bul taqyrypqa bizdiń aqyn-jazýshylardyń birde-biriniń qalam tartpaǵany belgili. Sol sebepti Jaıyq Kágenulyn biz eń aldymen halyq aıaýlylary Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev, Ilııas Jansúgirov, taǵy da basqa myńdaǵan, mıllıondaǵan repressııa qurbandarynyń qatarynda bolyp, dozaq azabyn basynan ótkerip, katorga zulmatynan aman kelgen azamat retinde bilemiz. Sonymen qatar Jaqań, sol aǵalarynyń, zamandastarynyń eńbegin, ómirin, arman, maqsat, múddelerin, kórgen qorlyǵy men azabyn birge tartyp, ony, elge, halyqqa jetkizgen qaıratker-jazýshy. Demek J.Bekturovty Ahmet, Álıhan, Mirjaqyp, Maǵjan, t.b. arystardan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Olaı bolsa Jaıyq Bekturovty atalǵan qaıratkerlerimizdiń tar jol taıǵaq keshýinen aman ótken rýhanı inisi retinde qabyldaǵan lázim.
Ádette, orys jurty repressııa men GÝLAG-tyń tarıhshysy, onyń erekshelikteri men tabıǵatyn alǵash ashýshy retinde búkil álemge Aleksandr Soljenısyndy jarııalap keledi. Aqıqaty olaı emes. О́ıtkeni is júzinde ózi katorjnık, jýrnalıst, tarıhshy, jazýshy Jaıyq Bekturov qyzyl-qyrǵyn qııanaty men katorga zulmatyn zertteýdi, jazýdy Soljenısynnen áldeqaıda erte bastaǵan. Orys zertteýshisi «Odın den Ivana Denısovıcha» degen shyǵarmasyn 1969 jyly jarııalady. Al Jaqań, óziniń «Tógilgen ar» atty kóptaraýly, kólemdi, epıkalyq romanyn ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń aıaǵynda – 1958-1960-jyldarda jazyp tastaǵan. Bul shyǵarmany sol tusta elimizdiń birqatar kórnekti jazýshysy, qoǵam qaıratkerleri, partııa, keńes basshy qyzmetkerleriniń ishtarta, unatyp oqyǵany jaıly málimetter bar. Al atalǵan eńbektiń jaryq kórmeı, tunshyǵyp qalýyna árıne qalamger emes, zaman aıypty ekeni túsinikti jaǵdaı.
Kim biledi, eger ǵaıyptan kómek bolyp, atalǵan jyldary Jaqańnyń «ózinen ózi tyǵylyp, ońasha otyryp, qaǵaz betine túsirgen shyǵarmasy» baspadan shyqsa, orys tiline aýdarylyp álem jurtshylyǵynyń kózine tússe, múmkin Nobel syılyǵynyń ıegeri bizdiń aqsaqal bolar ma edi?! Olaı deıtinim, shyǵarmada «GÝLAG» dep atalǵan surapyl azaptyń neler sumdyq túrleri kórinis tapqan: atap aıtar bolsaq, «shtrafnoı lagpýnkt», ystyq, sýyq karser, tıtyǵyna jetip, kóterem bolǵan tutqyndardy masyl etpeı esepten shyǵarý úshin kolhozdyń aryq-turaq maldaryndaı «aktırovka» jasaý, tutqyndaǵy áıelderdiń aýyr jaǵdaıy, múshkil háli, qashqyndardy ıtke talatý, taǵy da sondaı kóptegen jantúrshigerlik qııanat-qysastyqtar.
«Alash» kósemderimen, qazaq ádebıeti men mádenıetiniń bıik tulǵalarymen, memleket jáne qoǵam qaıratkerlerimen zamandas, qyzmettes, syrlas, muńdas bolyp tyǵyz aralasqan Jaqań shyǵarmalarynda olardyń taǵdyr-talaıyn barynsha shynshyldyqpen, kórkem tilmen kórsete bilgen qalamger. О́kinishke qaraı, Jaıyq Bekturovqa inisi Nurmahan Orazbektiń qurastyrýymen kólemdi etip qaıta basylǵan «Tańba» jáne «Eneden erte aırylǵan tól sekildi...» atty kitaptaryn kórýdi Alla taǵala násip etpedi. Nurmuqan aǵa J.Bekturov aqsaqaldy Alash arystarynyń kózi, izbasary, jalǵasy, jurnaǵy retinde erekshe syılap, adamı syı-qurmeti men naqtylaı kómek-qoldaýyn kórsetip ótti. Bul shyndyǵynda ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin, qolynan kelse de oıyna kelmeıtin, tek Nurmahan aǵa sııaqty úlken júrekti, nar tulǵalardyń tabıǵatyna tán qasıet.
Sonymen toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, bıylǵy 23 maýsymda «Egemen Qazaqstan» gazetinde belgili aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Serik Aqsuńqarulynyń «Er esimi nege umytylyp barady?» taqyrybymen jarııalanǵan maqalasyndaǵy usynysty qoldaı otyryp, Táýelsizdigimizdiń otyz jyldyq merekesi qarsańynda Nurmahan Orazbekti «Halyq Qaharmany» ataǵymen marapattaıtyn sát týdy degim keledi.
Ábdijappar ÁBDÁKIMULY,
tarıhshy, professor