Kommýnıstik partııa basshylary bılikti óz qoldaryna alǵannan keıin, búkil Reseı ımperııasyna qaraǵan elderde halyqty qorqynyshta ustaý úshin, kóńilderine jaqpaǵandardyń bárin qyryp-joıyp, el ishinde qandy qyrǵyn bastady. Elge arqaý bolyp otyrǵan baılardyń, basqa da azyn-aýlaq kúnkórisi barlardyń qoldaryndaǵy malyn zorlyqpen tartyp alyp, ózderin jer aýdaryp, asa qaýipti degenderin túrmege jaýyp, atyp óltirgennen keıin qoldan uıymdastyrylǵan asharshylyq boldy.
«Qazaq – baılyq qudaıdan» deıdi. Ol kezdegi baılar ózderiniń arǵy ata-babalarynan jalǵasyp kele jatqan tektilikpen dúnıelerin ózderiniń aǵaıyndarymen bólisip, aýyldaǵy kedeı adamdarǵa qaraılasyp otyrǵan. Qazaq baılary elge syıly, tekti adamdar bolǵan. Baılar ketkennen keıin, mal qurydy, qazaq ashtyqtan qynadaı qyryldy. Aýyldaǵy ár on adamnyń jeteýi ashtyqtan ólim qushty. El bosyp ketti.
Úkimet bıligin qolyna alǵan Stalınniń ozbyr saıasatymen deni durys adamnyń oıyna kelmeıtin neshe túrli ótirik jalamen qazaqtyń el aldyna shyǵyp júrgen azamattaryn túrmege japty. Artynan «úshtiktiń» qaýlysymen, «halyq jaýy» degen at taǵylyp, olar atyp óltirildi. El ishine jasyryn tyńshylar jiberildi. Kóptegen turǵyn IIHK-niń (NKVD) jasyryn agentterine aınaldy, olardy jasyryn marapattap, yntalandyryp otyrdy. Osyndaı ozbyr saıasattyń kesirinen talaı azamattyń taǵdyry tálkekke aınalyp, ajal qushty. Halyq ózderiniń janashyr azamattarynan aıyrylyp qaldy.
Sol surapyl jyldardyń kýágeri bolǵandardyń basym bóligi búginde ómirden ozdy. El basynan ótken osy qaraly kúnder týraly kezinde áńgime qozǵaýǵa qatań túrde tyıym salyndy. Ondaılar bola qalsa, «partııanyń saıasatyna qarsy el ishinde úgit júrgizdi» degen aıyp taǵylyp, sottaldy. Kerisinshe jaýyzdardyń áreketterin qyraǵylyqqa balap, «halyqtyń janashyry» atandyryp, aqyn-jazýshylar olardyń maqtaýlaryn birinen-biri asyryp jatty. Osyndaı aıar saıasattyń kesirinen el tarıhynyń qaraly betterinen habarsyz, «Oktıabr revolıýsııasy jeńiske jetip, uly Lenın, Stalın sııaqty kósemder men orys halqynyń aǵalyq qamqorlyǵynyń arqasynda qazaq eli osyndaı jetistikterge jetti», degen ateızm men jalǵan patrıottyq rýhta tárbıelengen, qazaqtyń ulttyq dástúri men óziniń jeti atasyn da bilmeıtin urpaq ósip jetildi. Kóp dúnıe umyt boldy. Qazaq dalasyn qan sasytqan náýbet bizdiń aýyldy da aınalyp ótken joq. Sol bir jyldardyń yzǵary áli kúnge deıin janyńdy qarıdy.
Búginde úlkenderdiń ózara jasyryn áńgimelerin estip qalǵan quıma qulaq aǵalarymyz ben apaılarymyzdyń asharshylyq týraly, saıası qýǵyn-súrginder týraly tam-tumdap aıtqandary bizge náýbet jyldarynan jetken derekterdiń úlken qoımasyndaı boldy. Osy kisilerden surastyryp júrip jınaǵan áńgimelerimniń arqasynda tolyq bolmasa da aýylymyzdan qýǵyn kórgen azamattar týraly biraz derek jınadym. Kóptegen adamdardyń tolyq aty-jónderin ol kisiler de umytqan. Sol aıtylǵan áńgimelerdegi adamdardyń attaryn naqtylaý úshin arhıvterdi aqtarǵanda asa kóp dúnıe shyqpady. Degenmen sol jınaqtalǵan derekter arqyly 37 adamnyń birqatarynyń deregin jaza keteıin.
Kúrishbaev Span Kent bolysynda bolys bolǵan. Kent qara aǵashynan eki qabatty úı salyp, onyń ústine aýrýhana, astyńǵy qabatynda mektep ashqan. Keıin mal-múlki tárkilenip, otbasy oıran bolǵan. Keıbir balalary Qytaıǵa qashyp ketken. Ol kisilerge aǵaıyn bolyp keletin Áshimniń balasy Ámirjannyń aıtýy boıynsha, Spannyń balalaryn ustaý úshin, ózin qaıtadan Qarqaralyǵa alyp kelip kepildikte ustaǵan. Densaýlyǵyna baılanysty bir adamdardyń kómegimen Qarqaralydaǵy aǵaıyndarynyń úıine shyqqan eken. Span úıdiń jertólesinde jatyp qaıtys bolypty. Tún ishinde janazasyn oqyp, jasyryn jerlepti.
Ahmetbek Árinov marqumnyń jazbasy boıynsha, Spannyń uly Ábdirahmandy qystyń kúni oıyq qazǵyzyp, moınyna tas baılap, 17 adammen birge úlken kólge tastaǵan eken. Oqty shyǵyndap, qabir qazýdy artyq kórgen. Jip sheshilip ketse kerek. Jazǵyturym máıiti jaǵaǵa shyǵyp qalǵan jerinen tanyǵan adamdar jasyryn namazyn shyǵaryp, aparyp jerlepti.
Tólegen Ábeýov – Shatyraǵash kolhozynda basqarma bolyp júrgen kezinde, aýyr jumystan aryp-ashyp júrgen elge jany ashyp, kolhozdyń tabynynan bir semiz sıyrdy soıǵyzyp, etin halyqqa taratyp bergeni úshin kolhozdyń partııa uıymynyń hatshysy men aýyldyq keńes tóraǵasynyń qolymen aýdandyq prokýratýraǵa túsirilgen shaǵymmen 3 jylǵa sottalǵan.
Sáttar Sálmenuly. Ákesi tárkilengennen keıin prokýratýranyń aýyl belsendilerine bergen tapsyrmasy boıynsha Sáttar ustalady. Sodan ony belsendilerdiń bireýine at arbamen Qarqaraly túrmesine aparý tapsyrylady. Úlken kóldiń janyndaǵy qalyń toǵaıǵa taıanǵanda arbadan sekirip túsip, toǵaıǵa qaraı tura júgirip, qashyp ketpekshi bolǵanynda belsendi-aıdaýyl atyp tastapty.
Aqmetkárim Asylbekuly. Bul kisi negizi Tomar aýylynyń týǵany bolǵanymen, urpaǵy Qasym aýylynda turǵan. Kóktemde jer jyrtyp júrgen kezinde, ábden sharshap eginshilerdiń qosyna kelse, qyzyl buryshtyń qabyrǵasyna ilip qoıǵan plakattaǵy moıyndary kere qarys Marks, Engels, Lenınniń birine-biri jalǵastyryla salynǵan sýretterine qarap turyp: «Mynalardyń moıyndarynyń jýanyn qarashy. Shirkin-aı! О́zderin soqaǵa jeger me edi?!» degen sózin belsendiler dereý mılısııaǵa jetkizgen eken. On jylǵa sottalyp, sodan habarsyz ketken.
Mine osylaı, bul kisilerdiń bári – bólip-jarary joq taǵdyrlas adamdar. Sol bir surapyl zamandy kórý peshenelerine jazylǵan eken. Árıne, óte aýyr taǵdyr. Biraq bul «taǵdyrlardyń» bireýlerdiń qolymen jasalǵandyǵy odan da aýyr.
Men ózim jınaqtaǵan derekter negizinde aýylymyzdyń ashtyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan azamattarynyń tizimin usynǵandy jón kórdim:
Álimhan Ermekov – sottalǵan, Alash ardageri, 7-aýyl.
Ámire Spanuly – óltirilgen, Kent bolysy 13-aýyl.
Ábdirahman Spanuly – óltirilgen.
Tólegen Ábeýuly – sottalǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.
Qomar Beısenbekuly – atylǵan.
Bólemes Beısenbekuly – atylǵan.
Shómen Nyǵymanov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.
Zákish Ormanbetov – atylǵan. Kent bolysy 7-aýyl.
Qalıaqpar Kúsembaev – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.
Seıilhan Alın – atylǵan. Kent bolysy 7-aýyl.
Moldahan Alın – atylǵan.
Begimbaı Sársenbaıev – sottalǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.
Ospan Qadaýov – sottalǵan.
Nuqysh Qospabaev – atylǵan, Kent bolysy 7-aýyl.
Muqash Sádýov – sottalǵan.
Aqqasqa Ospanov – sottalǵan.
Syzdyq Tilegenov – sottalǵan.
Tilesh Igilikov – sottalǵan.
Baltabaı – sottalǵan.
О́zbek Tileýbergenuly – atylǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.
Sháıken Ahmetov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.
Aıazbaı О́mirjanov – sottalǵan, Kent bolysy 13-aýyl.
Sáttar Sálmenuly – atylǵan.
Qasymbek Smaqov – sottalǵan, Temirshi bolysy 7-aýyl
Jobalaı Sársenbaıuly – atylǵan.
Spataı Raıymbekov – mal-múlki tárkilengen.
Muzdybaı – Kent bolysy 13-aýyl.
Span Kúrishbaev – mal-múlki tárkilengen.
Qabjan Spanuly
Jaqsylyq Júzbaıuly
Sálmen
Ińirbaı
Qońyrbaı
Tileýbergen Nııazuly
Sálpik qajy
Qasen Tóleýbaev – Kent bolysy, 7-aýyl.
Aqmetkárim Asylbekuly – sottalǵan, Temirshi bolysy 10-aýyl.
Baltabaı – sottalǵan.
О́zbek Tileýbergenuly – atylǵan, Temirshi bolysy 9-aýyl.
Sháıken Ahmetov – sottalǵan, Kent bolysy 7-aýyl.
Aıazbaı О́mirjanov – sottalǵan, Kent bolysy 13-aýyl.
Sáttar Sálmenuly – atylǵan.
Qasymbek Smaqov – sottalǵan, Temirshi bolysy 7-aýyl
Jobalaı Sársenbaıuly – atylǵan.
Spataı Raıymbekov – mal-múlki tárkilengen.
Muzdybaı – Kent bolysy 13-aýyl.
Span Kúrishbaev – mal-múlki tárkilengen.
Qabjan Spanuly
Jaqsylyq Júzbaıuly
Sálmen
Ińirbaı
Qońyrbaı
Tileýbergen Nııazuly
Sálpik qajy
Qasen Tóleýbaev – Kent bolysy, 7-aýyl.
Aqmetkárim Asylbekuly – sottalǵan, Temirshi bolysy 10-aýyl.
Mine, jınaqtalǵan tizimniń jobasy osyndaı. Mundaǵy oıym, qatelik ketpes úshin, biletinder bolsa, artyq-kemin túzesek, óte durys bolar edi. «Suraýsyz ketken er – jetim» degen emes pe?! Áli de bolsa osy tizimdi túgeldep, naqtylaı tússek deımin. Keleshek urpaq sol tarıh betteriniń aýyr beınetin kórgen azamattardyń attaryn umytpaý úshin úlken eskertkish ornatylsa, óte durys bolar edi.
Sábıt TOǴAMBEKOV,
zeınetker