Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa

Onyń jetistikteri jumyssyzdyq problemasyn sheshýge járdemdesedi

Qazirgi kúni kóptegen halyqaralyq sarapshylar álemniń kóptegen elderinde boı kórsetip otyrǵan jumyssyzdyq máselesin adamzat qaýymynyń aldynda turǵan №1 problema dep atap júr. О́ıtkeni, Eýropany sońǵy jyldary ábden kernep alǵan áleýmettik shıelenister men ereýilderdiń, halyq narazylyǵynyń túpki máni osy jumyssyzdyqqa kelip tireletindigi túsinikti. Jumyssyzdyq problemasynyń alǵash­­qy qaýymdyq, qul ıelenýshilik, feodal­dyq qoǵamdar qurylystary tusynda qozǵal­maǵandyǵy belgili. О́ıtkeni, ol qoǵamdarda, birinshiden, adamdardyń basy erkin bolǵan joq, ekinshiden, jalaqy alatyn jumys ta bolǵan joq. Adamdar qul ıelenýshiniń, feodaldyń, pomeshıktiń qolynda tegin jumys istep, tamaǵyn ǵana asyrap júrdi. Demek, adamzattyń alǵashqy jumyssyz­dyq problemasy osydan birneshe ǵasyr buryn Batysta beleń ala bastaǵan naryqtyq júıe men kapıtalıstik ekonomıkalyq qatynastardyń tereń qoınaýynda qalypta­syp, jetildi. Sebebi, oıana bastaǵan san túrli ónerkásipke, zaýyttar men fabrıkalarǵa jumysshylar qajet boldy. Al alǵashqy ónerkásip ıeleri jańa taptyń – býrjýazııanyń negizin qurady. Olar saıası qaıratkerlermen, ıaǵnı memleket basshylarymen ymyraǵa kele aldy. О́ıtkeni, bolashaqtyń kilti solardyń qolynda boldy. Jańa óndiristerdi qajetti jumys kúshimen qamtý, osy úshin pomeshıkter qolyndaǵy basybaıly adamdardy óndiriske tartý maqsatynda býrjýazııamen birikken saıa­sı qaıratkerler quldyqty zańdy túrde joıý úderisine belsene kirise bastady. Bizdiń oıymyzsha, oıanyp kele jatqan jańa zaman tynysyn alǵashqy bolyp sezin­gen tarıhı tulǵalardyń biri – AQSh-tyń 16-prezıdenti (1861-1865 jyldar) Avraam Lınkoln boldy. Ol quldardyń basyna azattyq berý máselesine barynsha belsene kirisip, álemde birinshi bolyp osy týraly zań qabyldady. Bul tarıhı qadam AQSh-tyń munan keıingi kezeńderde uzaq merzimdik qarqyndy damýyna jol ashyp berdi. Sóıtip, jer ıelenýshi pomeshıkterdiń qoly­nan bostandyq alǵan adamdar jańa ashylǵan zaýyttar men fabrıkalarǵa qaraı aǵyla bastady. Munyń aqyry qalalardyń kóbeıip, kórkeıip damýyna ákeldi. «Býrjýazııa tarıhta birinshi ret adam qyzmetiniń qandaı bıikke shyǵa alatyndyǵyn dáleldep berdi. Ol barlyq ulttardy órkenıetke qaraı ulastyrdy. Álem halyqtarynyń eleýli bóligin aýyl ómiriniń naqurystyq artta­ qalýshylyǵynan julyp alyp, úlken qalalardy ómirge ákeldi. Ol óziniń 100 jylǵa jetpeıtin qyzmetiniń negizinde adam­zattyń burynǵy barlyq urpaqtarynyń bári­niń qosyp istegenine qaraǵanda neǵurlym kóp dúnıeni ómirge ákelgen asa zor óndiristik qaty­nastardy jolǵa qoıdy», dep jazǵan edi álem­de alǵashqylardyń biri bolyp kapıtalızm men ondaǵy eńbek rynogynyń, sonyń ishinde jumys­syzdyq máselesiniń syryn ashqan Karl Marks. Árıne, basy erkin jumysshy qaladaǵy ónerkásip ıesine baryp, óz erkimen jaldan­ǵanda ónerkásip ıesiniń oǵan tamaq taýyp­ bere almaıtyny túsinikti. О́ıtkeni, ol feodal nemese pomeshık emes, onyń qolynda jer joq. Ol azyq-túlik óndirmeıdi, basqa zattar shyǵarady. Sondyqtan ol jumysshynyń eńbegin jalaqymen ótegisi keledi. Al jala­qynyń birden-bir tıimdi joly – aqsha. Sebebi, aqshany saqtaý da, alyp júrý de, úlestirý de óte je­ńil. Onyń ústine, aqshanyń basty bir úlken qa­sıeti – ony kez kelgen zatqa ońaı aıyrbas­tap alýǵa bolady. Bul úshin, árıne, kez kelgen taýardyń mólsherli baǵasy bolýy­ kerek. Mine, osylaısha aqsha-taýar-aqsha qatynasy qalyptasty. Osy qatynastyń naq ortasynda kózge kórinbeı únemi jumysshynyń eńbegi júredi. О́ıtkeni, taýar ózdiginen óndirilmeıdi. Taýardy jumysshy óndiredi. Al jumysshy adam únemi óz qojaıynynyń kóńilinen shyǵyp, onyń aıtqanyn oryndap, jaqsy jumys isteýge umtylyp otyrý úshin oǵan burynǵydaı pomeshıktiń qamshysy jaramaıtyn bolyp qaldy. Kapıtalıstik qoǵamda jumysshyny eńbekke óz betimen múddeli etýdiń basqa joldary qarastyryldy. Eńbek­ke yntalandyrýdyń ádis-tásilderi paıda boldy. Adam jaqsy jumys istegen saıyn jaqsy jalaqy alatyn boldy. Biraq, eń bas­ty­synyń ózi – bul emes. Eń bastysy – jumyssyzdar armııasynyń paıda bolýy. Demek, eger jumysshy ózi eńbek etip otyrǵan óndiriste talap deńgeıinen kórine almasa, oǵan qojaıynnyń túgi ketpeıdi. Ony jumystan shyǵaryp, basqa adamdy alady. Sebebi, qoǵamda onyń ornyna talasyp otyrǵandar jetip artylady. Al basy erkin bolǵanymen qolynda alatyn aılyq jalaqysynan basqa túgi joq jumysshy úshin jumyssyz qalý degenimiz pomeshıktiń qamshysyna qaraǵanda da áldeqaıda aýyr jaza ekendigi anyq. Sonymen jumyssyzdyq degenimiz kapıta­lıstik qoǵamnyń basty damý syrlarynyń biri. Bir qyzyǵy, kapıtalıstik qoǵam qaty­nas­tary ornaǵannan bergi kezeńde zaman alǵa basyp, ómir damyǵan saıyn aqsha-taýar-aqsha qatynasyndaǵy jumysshy eńbeginiń úlesi barǵan saıyn azaıyp keledi. О́ıtkeni, burynǵyǵa qaraǵanda kóp jumystardy endi mashınalar atqaratyn bolyp júr. Qazirgi eńbek ónimdiliginiń kúrt artýynyń negizgi sebebi de osynda. Jańartylyp, jetildirilgen saıyn atqaratyn jumysy men qyzmetiniń kólemi de aýqymdana túsken osy mashınalardyń damý úderisine ilesý úshin endi adamdardyń ózi kóp oqyp, kóp izdenýge, zamanǵa saı bilim alýǵa májbúr bolýda. Áıtpese, atqaryp otyrǵan jumysynan aıyrylady. Qysqasyn aıtqanda, mashınalar jetildirilip damyǵan saıyn adamdar óndiristik úderisten yǵystyrylýda. Tipti jańa tehnologııalardyń damýy nátıjesinde konveıerli iri óndirister úshin jumysshynyń kúshi qajet bolmaýǵa aınaldy. Endigi kezekte onyń mindetin robot (ıaǵnı qoldan jasalynǵan ıntellekt) tehnıkalar atqaratyn boldy. Sóıtip, qazirgi ǵylymı-tehnıkalyq pro­g­ress bir jaǵynan alǵanda eńbek ónimdiligin ora­san arttyrdy da, ekinshi jaǵynan alǵanda óndi­ristegi adam eńbegine arnalǵan jumys oryn­­­darynyń barynsha qysqarýyna alyp kel­­di. Eger Djeremı Rıfkınniń «Jumystyń aqy­­­ry» ki­tabyndaǵy derekterge súıenetin bol­saq, 1979-1992 jyldar aralyǵynda AQSh-tyń óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi 35 paıy­z­ǵa artqan da, jumyspen qamtý kórsetkishi 15 paıyz­ǵa tómendegen. Bul salada jumys isteıtin ju­mysshylar sanynyń azaıý úderisi áli kúnge deıin óse túspese, toqtalatyn túri baıqal­maıdy. Ártúrli derek kózderinen alynǵan máli­metter Qurama Shtattarda jyl saıyn 1,5-2 mıllıon jumys ornynyń joıylatyndyǵyn kórsetip otyr. Tipti, muny aıtasyz, taıaýdaǵy jyldardyń ishinde bul elde 90 mıllıon jumys orny qysqarýy múmkin eken. Negizinde bul jumys oryndary eshqaıda ketpeıdi. Ol jumys oryndary burynǵysynsha taýarlar shyǵarady nemese qyzmetter kórsetedi. Biraq ondaǵy adamdardyń ornyn endi mashınalar basatyn bolady. Al, qojaıyn úshin mashınanyń bir jaqsysy, ol oǵan jalaqy tólep jatpaıdy, tek kútimin kelistirip ustasa bol­ǵany. Ekinshiden, mashına jumysshylar arasynda álemdegi qazirgi qalyptasqan norma boıyn­sha segiz saǵattyq jumys kúnin talap­ etpeıdi, tozǵansha toqtaýsyz jumys isteı bere­di. Onyń ústine, adamǵa qaraǵanda baryn­sha shap­shań jáne joǵary dáldikte áreket ete alady. Mine, qoǵamymyzda úzdiksiz júrip kele jat­qan osyndaı úderistiń nátıjesinde qazirgi álemdi «jumyssyzdyq» atty dert kernep aldy. Ol jahandyq qubylysqa, jalpy, adamzattyq ortaq problemaǵa aınaldy. Máselen, AQSh-ta jumysy joq adamdar úlesi 50-jyldary 3 paıyzdy qurasa, 90-jyldardyń basynda bul kórsetkish 13 paıyzǵa deıin (ishinara jumyssyzdyqpen qosa eseptegende) ósken. Basqa da damyǵan elderde, ásirese, Eýropa elderinde osyǵan uqsas jaǵdaı ornyǵýda. Fransııada jumyssyzdyq kórsetkishi 11,5 paıyzǵa deıin jetti. Ulybrıtanııada 10,4 paıyzdy, Italııada – 11,1 paıyzdy, Belgııada – 11, Danııada – 11,3, Irlandııada 17,5 paıyzdy qurady. Al, Ispanııada jumyssyzdyqtyń turaqty deńgeıi 20 paıyzdan asyp tústi. Qazirgi júrip jatqan tehnologııalyq úderis­­­­­terdiń jaǵymdy nátıjelerimen qatar jaǵym­­syz saldarlary da az emes ekendigin biz eń aldy­men baıyrǵy salalardyń biri – aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy qalyptasqan jaǵdaılar arqyly túsine alamyz. Kezinde kez kelgen elde adam­dardyń basym kópshiligi naq osy salada eń­bek etkeni belgili. Endi osy salany damytýda alǵa ozǵan AQSh-ta amerıkalyqtardyń bar bol­ǵany 2,7 paıyzy nemese 3 mıllıonǵa jýy­­ǵy ǵana aýyl sharýashylyǵymen tikeleı shuǵyl­danýda. Sebebi, óndiristik úderisterdiń kópshi­ligi avtomattandyrylǵandyqtan bul salada buryn­­ǵydaı kóp jumys joq. Mine, osyndaı sebep­­termen ekinshi dúnıejúzilik soǵystan bergi ýa­qyt­ta 15 mıllıonnan astam fermer ózderiniń ata-ba­balarynan beri shuǵyldanyp kele jatqan úıren­shikti tirlikterin tastap shyǵýǵa májbúr bol­ǵan. Degenmen, qazirgi halyqaralyq sarapshy­lardyń pikirinshe, bul áli barlyq istiń basy ǵana. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy tehno­logııalyq revolıýsııa áli de bolsa óz damýy­nyń bastapqy satysynda tur dep aıtýǵa bolady. Taıaýdaǵy jyldardyń ishinde múldem jańa mándegi bıotehnologııalardyń, sonyń ishinde molekýlıarlyq jáne gendik ınjenerııanyń, basqa da tehnologııalardyń qoldanylýy belok pen basqa da organıkalyq taǵamdyq zattardy zerthanalar men óndiristik sehtar jaǵdaıynda meılinshe arzan baǵamen alýǵa múmkindik beretin bolady. Munyń ózi dástúrli egin men mal sharýashylyǵynyń birte-birte joıylyp ketýine ákep tireýi ábden múmkin. Rıfkın osyndaı jaǵdaılarǵa taldaý jasaı kelip, «osy ǵasyrdyń ortasyna taman óndiristegi jumysshy taby joıylatyn bolady, ol neǵurlym joǵary tehnologııalyq tıimdilikke qol jetkizýge degen qulshynys nátıjesinde úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteriniń qurbandyǵyna aınalady» degen tujyrym jasaıdy. «Biz adamzat damýynyń erekshe tarıhı jol aıryǵyna shapshań qarqynmen taıap kele jatyrmyz. Jahandyq korporasııalar jumysshylar sanynyń barynsha qysqara túskendigine qaramastan taýarlardyń barynsha mol kólemin áp-sátte shyǵara alarlyqtaı qýatqa ıe boldy. Adamzat sany buryn kóz kórip, qulaq estimegen deńgeıde barynsha qaýlap ósip kele jatqan osynaý tarıhı sátte paıda bolǵan jańa tehnologııalar bizdi adamdarsyz jumys isteıtin, ıaǵnı adam eńbegin qajet etpeıtin óndiris dáýirine alyp kirdi. Demek, sany ósip kele jatqan halyq pen jumys oryndarynyń qysqarý faktorynyń bir-birimen betpe bet kelýi jahan boıynsha joǵary tehnologııalyq ekonomıka ornyǵa bastaǵan osy ǵasyrymyzdyń basty geosaıası shyndyǵyn qalyptastyratyn bolady», deıdi ol. Osy jaǵdaıǵa baılanysty Rıfkın «álem barynsha qaýipti bola túsýde» degen qorytyndyǵa kelgen. AQSh-ta jáne basqa da elderde qylmystyń qarqyndy óse tús­kendigin osynyń mysaly retinde keltir­gen. Bul qubylystar jumyssyzdyqpen, halyq­tyń kedeılenýimen tyǵyz baılanysty ekendi­gin aıtqan. Onyń pikirinshe, álemniń ár túk­pirinde radıkaldyq kóńil kúıdiń, áleýmet­tik shıelenistiń kúsheıe túsýi de adamdar­dyń jumyssyzdyq jaǵdaıynan týyndaýda. Osylardyń barlyǵy aqyr aıaǵynda fashıstik, basqa da ekstremıstik uıymdardyń paıda bolyp, bas kóterýine qolaıly jaǵdaı týǵyzýda. Atap kórsetetin bir jaıt, Rıfkın jahan­dyq ekonomıkanyń jańa aǵymdaryna ózderi júrgizgen zertteýlerdiń Karl Marks, Frıdrıh Engels sekildi oıshyldardyń kezinde jasaǵan boljamdaryn tolyq rasqa shyǵarǵandyǵyn ashyq moıyndaǵan. «Marks óndiristi avtomattandyrý úderisiniń kúsheıýi aqyr sońynda odan jumysshylardy túgeldeı yǵystyryp shyǵatyndyǵyn «eńbektiń sońǵy metamorfozasy» dep beınelep aıtyp, «avtomattandyrylǵan mashınalar júıesi» túbinde óndiristik úderiste adam qaldyrmaıtyndyǵyn naqty boljaǵan edi» deıdi Rıfkın. Degenmen, Rıfkın osy jaǵdaıǵa qaramas­tan úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń jańa jetistikteri jer sharynda jańa ju­mys oryndarynyń kóptep paıda bolýyna áke­letindigin aıtady. Máselen, energetıka salasynyń ártaraptandyrylýy, ıaǵnı qaıta jańǵyrtylatyn energııa kózderine ıek artylýy kóptegen usaq energııa óndirýshilerdiń paıda bolýyna ákeledi. Máselen, biz aldyńǵy maqa­­­lamyzda Eýropada 190 mıllıon ǵımarat bar ekendigin aıtqan edik. Eger osy ǵımarattardyń bári turǵyn úı, bıznes ortalyǵy, mektepter men balabaqshalar sekildi ózderiniń negizgi qyzmetterimen qatar aldaǵy ǵylymı-tehnı­kalyq progress nátıjesinde birte-birte kún men jelden, turmys qaldyqtarynan qýat óndi­re­tin shaǵyn sehtar men zaýyttarǵa aınalatyn bolsa, onda Eýropada eń keminde jańadan 190 mıllıon jumys orny ashylmaq. Sondaı-aq, kóptegen qajetti zattardy úı jaǵdaıynyń ózinde óndirip alýǵa múmkindik beretin 3D prınterleriniń (prınter qaǵıdasymen jumys isteıtin bolashaq ónerkásiptik stanoktardyń) paıda bolýy mıllıondaǵan adamdardyń qolyn ózderin ózderi tıimdi jumyspen qamtý jaǵdaıyna jetkizetin bolady. Alaıda, Djeremı Rıfkınniń orys tili­ne úzik-úzik aýdarylǵan eńbekteriniń jalpy mazmunynan uqqanymyz, úshinshi ındýs­trııalyq revolıýsııa jetistikteriniń ózi adamzattyń jalpy jumyssyzdyq máselesin tolyqtaı sheshpeıtin sekildi. Iá, olar jańa tehnologııalardy ómirge ákeledi de, osylar­dyń esebinen jańa jumys oryndary kóp­tep ashylatyn bolady. Al ekinshi ja­ǵynan alǵanda, sol jańa tehnologııalardyń nátı­je­sinde zaýyttar men fabrıkalardaǵy jumys oryndary qysqara beredi. Adamdar úshin aldaǵy ýaqytta denege salmaq túsiretin qol jumysynyń bári qysqaryp, tek aqyl-oıdyń jumystary qalady. Osyǵan baılanysty sport damıdy. Adamdar kóbinese jańa jobalardy ázirleý isimen shuǵyldanyp, dızaın­dyq, bıznestik, konstrýktorlyq orta­lyq­tarda, ıaǵnı ofısterde qyzmet etetin bolady. Demek, adamdardyń jappaı jumyspen qamtylýy nemese qoǵamnyń áleýmettik turǵydan jappaı kórkeıýi nátıjesinde jalpy jumyssyzdyq atty problemanyń joıylýy ındýstrııalyq revolıýsııalardan keıin bolatyn postındýstrııalyq qoǵamnyń enshisindegi másele. Postındýstrııalyq qoǵam týraly qazirgi kúni ártúrli pikirler bar. Bireýler ol qoǵamda da burynǵydaı kapıtalıstik qatynastar ústemdik qura beredi dese, ekinshi bireýler ol kezde naryq­­­tyq ekonomıka joıy­lyp, naǵyz sosıalızm ornaıdy deıdi. Úshinshi bireýler bul qoǵamda naryqtyq ekonomıka men áleýmet­tik ekonomıka qatar áreket etetin aralas ekonomıka qalyptasady deıdi. Endi taǵy bir oqymystylar kezinde Karl Marks aıtyp ketken kommýnızm keledi, óıtke­ni, tehnologııalardyń barynsha damýy nátı­jesinde ónim óndirý barynsha jeńildep, turmystyq zattardyń barlyǵy adamdarǵa jetkilikti bolady, jer betinde tehnologııalyq jumaq ornaıdy da, jeke menshiktiń bolýy óz mánin joıady degen tujyrym jasaıdy. Garvard ýnıversıtetiniń professo­ry Denıel Bell óziniń «Kelesi postındýstrııalyq qoǵam» atty eńbeginde adamzat qoǵamynyń damýyn­ úsh satyǵa bólgen. Onyń tujyry­myn­sha, birinshi satyda agrarlyq (ındýstrııaǵa deıingi) qoǵam qalyptasty. Onyń bas­ty sa­lasy – aýyl sharýashylyǵy, basty qury­lymdary shirkeý men ásker boldy. Munan keıin ındýstrııalyq qoǵam keldi. Onyń bas­ty salasy – ónerkásip, basty qury­lym­dary korporasııalar men fırmalar boldy. Endi adamzat qoǵamy óz damýynyń úshin­shi satysy – postındýstrııalyq qoǵamǵa ótýi tıis. Onyń basty salasy – teorııalyq bilim, al basty qurylymdary ýnıversıtetter men zertteý ıns­tıtýttary bolady. Kóptegen oqymystylar postındýstrııalyq qoǵamǵa qatysty osy tujyrymmen kelisip otyr. Osylardy oqı kele biz ózimizshe mynadaı tujyrym túıdik. Postındýstrııalyq qoǵamnyń alǵashqy belgileri qazirdiń ózinde baıqalyp qalýda. Máselen, AQSh-tyń eń baı adamdary Bıll Geıts pen Ýorren Baffet ózderiniń mıllıardtaǵan dollar baılyqtaryn balalaryna muraǵa qaldyrmaıtyndyqtaryn, qaıyrymdylyq kómek retinde qoǵamǵa beretindikterin málimdedi. Qazirdiń ózinde Bıll Geıts óziniń 75 mıllıard dollarǵa jýyq baılyǵynyń 28 mıllıard dollaryn, al Ýorren Baffet 59 mıllıard dollarynyń 29 mıllıard dollaryn qaıyrymdylyq sharalaryna aýdaryp úlgergen. Olar munymen de toqtalyp qalmaı, ekeýi birlesip 2010 jyly «Syıǵa tartýǵa anttasý» atty fılantroptyq kompanııany bastap, basqa da mıllıarderlerdi ózderiniń bastamalaryna qosylýǵa qyzý úgitteýde. Qazirdiń ózinde bul kompanııaǵa álemniń 105 mıllıarderi enip, ózderiniń kem degende jarty baılyqtaryn qoǵamǵa berý jóninde ant qabyldaǵan. Osy iske ótken jyldyń basynda Reseıden «Interros» kompanııasynyń prezıdenti 14 mıllıard dollardyń ıesi Vladımır Potanın de qosyldy. Ol óziniń baılyǵynyń túgelge jýyǵyn qoǵamǵa beretindigin, al balalaryna olardyń alańsyz ómirin qamtamasyz etetindeı ǵana qarjy men dúnıe-múlik qaldyratyndyǵyn málimdedi. Álemniń eń baı azamattary nelikten mundaı qadamdarǵa barýda? Olardyń málimdeýinshe, urpaqqa qalǵan artyq baılyq olardyń damýyn, ózderin ózderi jetildirýin tejeıdi. Bilimdi urpaq úshin ómirdiń eń qyzyǵy – alǵa umtylý, barǵan saıyn jarııa­ly bola túsken qoǵam aldynda ózińniń kim ekendigińdi dáleldeý. Olar óz urpaqtaryn osyndaı ómirdiń shyńyna qaraı órmeleý baqytynan aıyrǵysy kelmeıdi. Aldymyzdaǵy qoǵam ózgeristerine qarap, olardyń bul pikirlerine ábden qosy­lýǵa bolady. Bıll Geıts 2035 jyly jańa tehnologııalardyń damýy men baı azamat­tardyń qaıyrymdylyq sharalarynyń kú­sheıýi nátıjesinde álemde kedeı elder qatary meılinshe azaıady degen qorytyndyǵa kelgen. Demek, postındýstrııalyq qoǵamda bilim basty baılyq pen ıgilikke aınalady da, materıaldyq ıgilik onyń kóleńkesinde qalady. Sebebi, ol kezde álemniń barlyq elderinde adamnyń ómir sapasynyń ózi standarttalady. Artyq materıaldyq baılyq júk bolady. Ol kezde sanaly azamattar artyq materıaldyq ıgilikterdi ózderiniń jeke bastary úshin emes, qoǵamnyń qajeti úshin ustaýdy daǵdyǵa aınaldyrady. VII ǵasyrda ómir súrgen musylmandardyń alǵashqy tórt halıfasynyń biri Áziret Álige (Álı ıbn Ábý Talıb) «Bilim artyq pa, álde baılyq artyq pa?» dep suraq qoıǵanynda ol bilimniń artyqshylyǵyn mynandaı on dálelmen baıandap beripti. «Bilim artyq, óıtkeni, ol – paıǵambarlardan qalǵan mıras, baılyq – baqyldardan mura. Bilim artyq, óıtkeni, ol seni baǵady, baılyqty sen baǵasyń. Bilim dosyńdy kóbeıtedi, baılyq dushpanyńdy kóbeıtedi. Bilim izdeı berseń kóbeıedi, ony jumsaǵanmen azaımaıdy. Baılyq jumsasań azaıady, bilimniń artyq bolatyny sondyqtan. Bilim artyq, bilimiń kóp bolǵanymen esep-qısap júrgizbeısiń, baılyǵyńa udaıy esep júrgizip otyrýyń kerek. Bilim qansha kóp bolsa da, irip-shirip búlinbeıdi, dúnıe-mal búlinedi, sondyqtan da bilim artyq. Bilim artyq, ol janyńdy baıytady, baılyq jan-dúnıeńdi shekteıdi, ózińdi týra joldan taıdyrýy múmkin. Bilimdi adam ornymen sóıleıdi, mádenıeti artady, baılyǵy mol adam oǵan mas bolyp maqtanady, astamshylyq kórsetedi, sondyqtan bilim artyq», degen eken. Áziret Áli aıtqan qaǵıda, mine, osy postındýstrııalyq kezeńde júzege asatyn bolar dep oılaımyz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».