Barshamyzǵa ortaq mindet

Nursultan NAZARBAEV:

Ana tilimiz máńgilik elimizben birge máńgilik til boldy!

Bir kezderi resmı mekemelerde, qoǵamdyq oryndarda memlekettik tilde sóılemek turmaq, ol týraly aıtýdyń ózi muń bolatyn. Qazir Elbasynyń memlekettik tilge qatysty ustanymy men qada­­­­ǵalaýynyń arqasynda memlekettik mekemelerdegi qyzmetkerler qazaq tilinde sóıleýge nıet tanyta bas­tady. Elbasy tildiń jaıyn jyl saıynǵy joldaýlarynda, Assam­bleıa jıyndarynda, túrli oryndarda jasaǵan baıandamalarynda turaqty kóterip, qadaǵalap, eldiń esine udaıy salýmen keledi. Osynyń arqasynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, ekonomıkasyn kóterýmen birge, tilimizdi de tuǵyryna qondyrýdyń neshe alýan joldary qalyptasyp keledi. «Qazaq tili» qoǵamy memleket­tik tildi damytýdyń neshe alýan jol­daryn usynýda. Oblystyq, aýdandyq uıymdarymyz tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtýde jergi­likti erek­shelikterge saı tásil­der­di qolǵa alyp, iske asyrýda. Qo­ǵam qurylǵan kezeńde aıqaı men attanǵa erik bermeı, ǵylymı negiz­­delgen, dáıekti, parasatty baǵyt ustanǵan bolatynbyz. Sol baǵyty­myzdan taımaı kelemiz. Budan bylaı da salıqaly jolymyzdy jal­ǵastyra beremiz dep oılaımyn. Elbasy bıylǵy Joldaýynda el halqynyń aldyna damyǵan, ozyq 30 eldiń qataryna enýdi mindet etip qoıdy. Bul, árıne, úlken kúsh-jiger men judyryqtaı jumyla áreket etýdi qajet etedi. 30 eldiń qataryna ený úshin biz barlyq salada da básekege shydas bere alatyndaı bolýymyz kerek. Budan til salasy da qalys qalmaıdy. Osy oraıda, týǵan tilimizdi memlekettik mártebesine saı ushpaqqa shyǵarýmen birge, aǵylshyn tilin de qolǵa alǵanymyz abzal. О́ıtkeni, qazir aǵylshyn tili dúnıedegi qarym-qatynastyń, aqpa­­rattyń, ǵylym, bilimniń tili­ne aınalyp otyr. О́rkenıetti elder kóshiniń aldyńǵy jaǵynan oryn alamyz desek, biz aǵylshyn tili­­nen bas tarta almaımyz. Osy jaǵy­­­­nan kelgende Elbasy usynǵan «úsh tuǵyrly til» jobasynyń ómir­­­­sheńdigin atap ótkim keledi. Árı­­ne, bul oraıda qazaq tili alpaýyt til­­­derdiń tasasynda qalmaýy qajet. Tyndyrylǵan isterdiń bári Elbasynyń bastamasymen iske asýda. Ony kórmeý múmkin emes. Eliniń, ultynyń tarıhyna, salt-dástúri men rýhanı dúnıesine tereń boılap, ultyn álemdik deńgeıge kóterýdi maqsat etip otyr. Elbasy ózi álemdik deńgeıge kóterilip qana qoımaı, elin de sol deńgeıge jetkizbek. Árbir Joldaýynda eldi alǵa jetelep, úlken isterge ju­myldyryp, shabyttandyryp oty­rady. Bul jolǵy Joldaý da eldi izgilikke, jaqsylyqqa, mol­­­­­shy­lyqqa jeteleýimen erek­she­lenedi. Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany bolǵan «Máńgilik El» ıdeıa­syn kóterip, tilimizdi de máńgilik etýimiz kerek degen oı tastady. Osy kezge deıin ulttyq ıdeıa­myz qandaı bolý kerek degen ba­­­­­­ǵytta­ǵy saýal kópshiligimizdi tol­ǵandy­ryp kelgen edi. Neshe­­­­­ alýan bastamalar kóterilip, túrli ıdeıalar da usynylǵan bolatyn. El­­basy osy Joldaýynda osy ıdeıa­ǵa qatysty naqty usynysyn áıgiledi. «Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵ­dar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy. Táýelsizdikpen birge halqy­myz Máńgilik Murattaryna qol jetkizdi. Biz elimizdiń júregi, táýelsiz­digimizdiń tiregi – Máńgilik Elor­damyzdy turǵyzdyq. Qazaqtyń Máńgilik Ǵumyry urpaqtyń Máńgilik Bolashaǵyn baıan­dy etýge arnalady. Endigi urpaq – Máńgilik Qazaq­tyń Perzenti. Endeshe, Qazaq Eli­­niń Ulttyq Ideıasy – Máńgilik El! Men Máńgilik El uǵymyn ulty­myzdyń uly baǵdary – «Qazaq­stan-2050» Strategııasynyń túp qa­zyǵy etip aldym», – dedi Elbasy. Budan asyryp qalaı aıtýǵa bolady. Keshegi Kók túrikter zamanynda, odan keıingi ortaǵasyrlyq alaǵaı-bulaǵaı kezeńderde, jeke handyq quryp, óz aldymyzǵa otaý quryp shyqqan dáýirde, Alash uranyn kóterip, azattyqqa umtylǵan ýaqytta Qazaq elin máńgi el etýge umtylmap pa edik. Osy oıdy keler urpaqqa amanattaǵandaı Er túrik babalarymyz Orhon-Enıseı boıynda tasqa «Máńgi el» ıdeıasyn óshpesteı etip tańbalamap pa edi. Asan qaıǵy babamyzdyń elden el, jerden jer kezip júrip izdegen «Jeruıyǵy» da osy emes pe. Uly dalany asqaq rýhqa bólep turǵan batyrlar jyrlaryndaǵy uly murat, asyl maqsatymyz da osy bolmap pa edi?! Bul ıdeıa HH ǵasyrdyń basynda «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolýdy» maqsat tutqan Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Alash uranyndaǵy»: Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz. Endi eshkimniń alashty, Qorlyǵyna bermeımiz! Adamdyqtyń jolyna, Bastaǵan erler sońyńda, Basqaǵa kóńil bólmeımiz, Qandaı shaıtan kelse de, Aldaýyna kónbeımiz. О́ler jerden kettik biz, Bul zamanǵa jettik biz! Jasaıdy alash, ólmeımiz! Jasasyn, alash, jasasyn! – degen jyr joldarymen ózektesip jatqan joq pa?! Endeshe, búginde el irgesi bekip, Táýelsizdigimizdiń ózegi nyǵaıa bastaǵan tusta Elbasynyń aýzynan ǵasyrlar boıy kútken, ańsaǵan ıdeıanyń aıtylýy eshqandaı da kezdeısoq emes dep oılaımyz. Demek, buǵan qajetti alǵysharttar pisip-jetildi, damýdyń kelesi keze­ńine ótýdiń sáti jetti degen sóz. Árıne, Qazaq elin Máńgilik El etý bir tulǵanyń nemese bir mekemeniń isi emes. Ol osy eldegi árbir azamattyń, árbir qaıratkerdiń erik-jigerine, qajyr-qaıratyna baılanysty. Táýelsizdikti kún saıyn emes, saǵat saıyn qorǵaý, nyǵaıtý, damytý qajet. Bul úshin «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol, bir aýyzdan sóz» shyǵarýymyz qajet. Sonda ǵana táýelsizdigimiz baıandy, eldigimiz máńgilik bolady. Elbasy jańa Joldaýynda til máselesin de syrt qaldyrǵan joq. Onyń: «Qazaq tili búginde ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy. Qazaq tilinde bilim alatyndardyń sany jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Elimiz boıynsha memlekettik tildi oqytatyn 57 ortalyq jumys isteıdi. Olardan myńdaǵan azamattar qazaq tilin úırenip shyqty, áli de úırenýde. Byltyrǵyǵa qaraǵanda, bıyl qazaq tilin bilemin degen ózge ult ókilderiniń sany 10 paıyzǵa ósken. Bul da biraz jaıttan habar beredi. Tek sońǵy 3 jylda memlekettik tildi damytýǵa respýblıka boıynsha 10 mıllıard teńge bólindi. Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy! Ony daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón», – degen pikiri til jaıyndaǵy alyp-qashpa pikirlerdiń barlyǵyna núkte qoıǵandaı boldy. Endi osydan is basynda júrgen azamattarymyz tıisti qorytyndy shyǵarady ǵoı dep oılaımyn. Osynda aıtylǵan oılar «Qazaq tili» qoǵamynyń da aldaǵy jumys baǵytyn aıqyndap bergendeı boldy. Budan bylaıǵy ýaqytta qoǵamnyń óz qyzmetinde ózgerister, jańashyl ister qajet. Memlekettik tildi damytatyn neshe alýan ispen aınalysýymyz kerek. Qoǵam qyzmetkerleri men músheleri eń bolmasa, Joldaýdy oqyp alyp, osy jaıyndaǵy oı-pikirlerin bildirip, bir qazanǵa quıýy kerek. Elbasynyń Joldaýda tilge qatysty tujyrymdaryn iske asyrý maqsatynda memlekettiń tıisti jaýapty mekemelerinen elimizde memleket qaraýyndaǵy balalar úıleriniń barlyǵyn 100 paıyz memlekettik tilge kóshirý; balabaqshalardyń barlyǵyn memlekettik tilge kóshirý; aralas mektepterdiń barlyǵyn tolyqtaı qazaq mektebine aınaldyrý; mem­­­­lekettik qyzmetkerlerdiń barly­ǵynyń biliktilik talaptaryna memlekettik tildi bilý mindetin engizip, «Qaztest» júıesiniń tolyq­qandy jumysyn qamtamasyz etý; eldik murattarymyz ben mem­le­kettik ustanymdarymyzǵa qaıshy, tarıhı burmalanǵan jer-sý, eldi meken, beket, kóshe, t.b. ata­ý­la­ryn tolyqtaı tarıhı ataýlary men ulttyq múddemizge sáıkes qaı­ta ataý, kisi esimderin qazaq tili­niń zańdylyǵyna saı resimdeýdi júıe­ge túsirý, ol úshin búkil ataý­­lardyń avto­­­­mat­tandyrylǵan derek­­ter bazasyn jasap, tıisti meke­­melerdi sonymen qamtamasyz etý, kisi esim­derin kópe-kórineý bur­ma­la­ǵan, tólqujatyndaǵy orys tili­niń zań­­dylyǵymen jazylǵan, tolty­­ryl­ǵan óz esimderin túzete­min degen aza­­mattardyń ótinishte­rin oryn­­daýda qıyndyqtar týǵyz­ǵan aza­mat­tarǵa qatań shara qolda­ný sııaq­ty máselelerdi sheshýdi suraı­myz. Bul aıtylyp otyrǵan máse­le­­­lerdiń barlyǵy Elbasy kózdep otyr­ǵan is-sharalardyń saýatty oryndalýyna septigin tıgizedi dep bilemiz. Sonda ǵana ana tilimiz Máń­­gi­lik Til dárejesine kóterile almaq! О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq  «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık. ALMATY.