El damýynyń irgeli úrdisteri

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy – qurmet pen taǵzymǵa laıyqty mereıli mereke ekeni de qalyń kóptiń kóńiline jyly uıalaıdy. Qoǵamdaǵy turaqtylyq pen tynyshtyq negizi eldegi beıbit ómirmen tamyrlas ekeni memleket ustanymymen, sarabdal saıa­sat baǵdarymen, júıeli reformalar tamyr-tynysymen berik baılanystyrylady. Elimizdiń damý joly, tabys kózi, qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi eldik pen birlikke negizdelgeni halyqtyń turmys sapasy, jastardyń bolashaqqa senimi aıasynda keń óris alady. Nátıjesinde: halyq birligi men júıeli reformalar el damýy men órkendeýiniń berik negizi ekeni anyq ańǵarylady. Osy oraıda elimizdegi áleýmettik-eko­nomıkalyq hám qoǵamdyq-saıası júıeniń baǵyt-baǵdary – «Pan­demııadan keıingi kezeń­degi ekonomıkalyq damý», «Den­saýlyq saqtaý júıesiniń tıim­diligin arttyrý», «Sapaly bilim berý», «О́ńirlik saıasatty jetildirý», «Eńbek naryǵynda tıimdi ekojúıe qalyptas­tyrý», «Saıası jańǵyrý jáne adam qu­qy­ǵyn qorǵaý», «Ulttyń uıy­sýy – odan ári damýdyń bas­ty fak­tory» syndy tereń taqy­ryp­tar tóńireginde keń óris alyp, ózekti de ótkir jaıttardyń ne­gizin quraǵan bes bastamaǵa ba­sym­dyq beriledi. Atalǵan taraý­larda ózara baılanys, damý úrdisterinde sabaqtas­tyq hám bas­tamalar júıesinen baıyptylyq bary baıqalady. El damýynyń irgeli úrdisteri kórsetiledi.

Alǵashqy bólikten jer-jahan­ǵa jaıylǵan qaýipti indet – ko­ronavırýstyń zardaby men zııa­ny, ony joıý men saqtanýdyń jol­dary kórsetiledi. Ekpe alý – álem­dik ustanym ári ujymdyq ım­mýnıtet qalyptastyrýdyń bir­den-bir joly ekeni anyq aı­ty­lady. Qoǵamdaǵy qıly kóz­qarasqa, alýan baǵyttaǵy alyp-qashpa sózder legine de den qo­ıylady. Adam ómiri men den­saý­lyǵy qoǵam baılyǵy, damý úrdisteriniń qozǵaýshy kúshi, basty faktor retinde senim­di sóz etiledi. Sondaı-aq Ult jos­pary men jobalar júıesi, Strategııalyq ınvestısııalyq kelisim máni aıqyndalady. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy», «Bıznestiń jol kartasy» syndy baǵdarlamalar mańyzy men zeınetaqy júıesindegi aıqyn baǵyt pen tıimdi tustarǵa mán beriledi. Budan baıqalatyny, qoǵam damýy, ulttyq murat pen eldik múdde alǵa shyǵarylady. Adam kapıtaly, eńbek naryǵy, turmys sapasy basymdyqtarǵa ıe bolady. Ult muratynyń altyn tamyry, el damýy men ór­ken­deýiniń negizi – halyq birligi men tynyshtyǵyna kelip saıady. Eldik pen birlik qoǵam damýynyń qozǵaýshy hám negizi ekenine mán beriledi.

Buǵan qosa Ult jospary aıa­syndaǵy jumystardy júıe­li júrgizý, el bıýdjetiniń shyǵys bóligindegi mindetterdi mer­ziminde oryndap, kirisin art­tyrý isi, Ulttyq qordyń aktıv­terin qalpyna keltirý, jer qoı­naýyn keshendi zertteý, ınflıasııa prob­lemasyn sheshý, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń áleýetin kóterip, ónim óndirýshi men tutynýshyǵa qatysty túıtkildi túıinderdi tarqatý, jaıylymdy jerge qa­tysty yqpaldy adamdar tóńi­regindegi ahýaldy retteý, vete­­rınarııa júıesin reformalaý, agrar­lyq saıasattaǵy sabaq­tas­tyqty saqtaý, sıfrly tehnologııany damytý el damýynyń ózekti arnasyn qurap, baıypty baǵdarlar negizinde sóz etiledi. Bul tusta, sóz joq, «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» bas­ty ustanymy negizgi nazarǵa alyn­ǵanyn aıtqan jón.

Jaýapkershilik júgi barshaǵa ortaq ekenin eske alsaq, bir ǵana jaıylymdyq jer tóńiregindegi keleńsizdik pen qısynsyzdyq kóńilge kóleńke túsiredi. Qalyń kópshilik kórip-bilip júr. Aq­parat aıdynynda jeldeı esip turǵanyn da árkim-aq biledi. Jer memleket menshigi ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Úkimet quzyrynyń ekpini men pármeni osy tustan kórineri haq. Bıýrokratızmge bel aldyrmaı, tıimdi sheshý – jurt tileýi. Joldaýdaǵy joldardy qaıyra eske alsaq: «Jaıylymdyq jer­di tıimdi paıdalaný da óte ma­ńyzdy. Qazir mal jaıatyn jerge sharýalardyń qoly jetpeı júr. О́ıtkeni mundaı alqaptardy keıbir belgili adamdar ıelenip alǵan. Tipti ony adam aıaǵy bas­paıtyndaı etip qorshap tastaǵan. Ákimder túrli sebepterdi syltaý­ratyp, yqpaldy adamdardyń yǵyna jyǵylyp, bul máseleni sheshe almaı otyr», dep anyq aıtyldy. Osyndaǵy «...belgili, yq­paldy adamdar» kimder? Qalyń buqaraǵa aty-jóni aıtylyp, aq­parat quraldaryna tizimi ja­rııa­lansa, qorshaý esigi aıqara ashylar ma edi? Bálkim, aıylyn jıyp, aıaǵyn tartar ma edi?! «Jem­qorlyq – qoǵamnyń qas jaýy» degennen de alystaı túser edik-aý! «Aýyrdyń ústi, jeńildiń astymen» júretinder saıabyr tabar, bálkim?! Anyǵynda, adal eńbek máni, jaýapkershilik júgi aıqyndalar edi. «Qylmys hro­nıkasy» halyq aınasynan kóri­netini haq. Qylmys pen jaza aıyr­­masy da anyq-qanyq jurtqa je­ter. Shyndyq shyraǵy da alys-jaqynǵa túser edi. Bastysy, bı­lik pen halyq arasynda berik baı­­­lanys ornaıdy. Úmit pen se­nim aıasy keńıdi. Eńbek pen ómir­ge qush­tarlyq ta artary anyq.

Adam ómiriniń mańyzdy tusy – densaýlyq saqtaý júıesindegi indetpen kúres, ekpe alý mánine keń oryn beriledi. Ujymdyq ımmýnıtet salamatty qoǵam kór­setkishi ekenine den qoıylyp, erekshe ekpin túsiriledi. Osy­nyń negizinde farmasevtıka óner­kásibine jiti kóńil bólý isi ke­ńinen qozǵalady. Halyq qa­­ǵı­­datynda aıtylǵanyndaı: «Densaýlyq – zor baılyq», «Saq­tansań – saqtaımyn», «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde», degen támsilderde aıryqsha mańyz-mánmen qatar, tereń syrlar da jatqany anyq.

Al «Sapaly bilim berý» baǵytynda eńbek naryǵyna, pedagogıka mamandyqtaryna mán beriledi. Bilim berý júıesiniń qoljetimdi ári ınklıýzıvti bolýy nazarǵa alynady. Daryndy balalardy qoldaý, konkýrstan tys granttar bólý men aqshalaı syıaqy tóleý, bilikti maman men mektepterdegi oryn tapshylyǵyn joıý isi negizgi nazarǵa alynady. Oflaın men onlaın baǵy­­tyn­­daǵy bilim beri máni aıqyn­dalady. «Barmaq basty, kóz qys­ty» syndy qoǵamǵa jat ta te­ris árekettiń joly kesilip, kóp múd­desi, ortaq murattar alǵa shyǵa­dy. Bul tusta Ǵylymdy damytý isi mańyzdy basymdyqtarǵa ıe bo­lady. Jetekshi ǵalymdarǵa tu­­raq­ty ári eńbegine qaraı jalaqy tóleý, irgeli ǵylymmen aı­naly­satyn ǵylymı-zertteý ıns­­tı­týttaryn qarjylandyrý tár­tibi, granttyq qarjylandyrý mer­zimin úsh jyldan bes jylǵa uzartý máselesin qarastyrý jaıy keńinen qozǵalady. Eldegi bilim berý men ǵylym salasynyń keleli mindetterine mańyz beri­ledi. Bul, sóz joq, bilim-ǵylym júıesin jetildirip, ony damytý isine qozǵaý salary anyq. Aqı­qatyn aıtsaq, bilim berý isinde jetistik te, jetildiretin tus­tar da jeterlik. Ásirese pandemııa kezeńinde bilim salasy men sapasy tym tómendegeni aıqyn kórindi. Aýyl men qala arasyndaǵy aıyrmashylyq ınternet jelisinen-aq tanyldy. Nesin jasyralyq, sıfrly tehnologııa shıfrdan biraq shyǵardy. Jurt kórdi. Kópshilik kóndi. Munyń tysynda, sapasy tómen oqý­lyqtar ár kez-aq aıtylyp keledi. Jasandy ıntellektige den qoıyldy. Oqytý isinde jaq­sartý men sapaǵa basymdyq beril­di. Biraq ustaz ornyn almas­tyra almaıtyny jasyryn emes. Ustaz tulǵasy jas urpaq esinde qalady. О́ıtkeni ataqty brıtandyq shahmatshy Ýılıam Artýr Ýord aıt­qandaı: «Jaı muǵalim habar­laıdy. Jaqsy muǵalim túsin­diredi. Keremet muǵalim kór­setedi. Uly muǵalim shabyttandyrady». Munyń bilim berý isind­­e, ǵylym júıesinde jóni de bólek, mańyzy da aıryqsha.

Baıqalatyny, pedagogıka­lyq mamandyqty tańdap, oqý­ǵa tús­kenderdiń sany arta tústi. Us­tazdyq qyzmetke suranys jo­ǵary. Jas maman mektepke bara bastady. Eńbek naryǵy nazarǵa alyndy. Oqý baǵdarlamalarynyń jańartylǵan mazmuny kópke jetti. Halyqaralyq pán olımpıadalary jeńimpazdary men júldegerlerine qoldaý artty. Konkýrstan tys granttar men bir rettik syıaqy belgilendi. Ustazdarǵa moraldyq jáne materıaldyq yntalandyrý isi aıqyndaldy. Bul baǵytqa keń óris ashyp, qoldaǵan jón.

Bilim jolyna túsip, ǵylym isine den qoıǵan jas urpaq maqala jazýda, dıssertasııa daıyndaý­da birqatar kedergige tap kele­di. Otandyq ǵylymı jýrnaldar mazmuny tolyq bolǵandyq­tan, taıaý ýaqytta qabyldaýy qıyn. «Jyrtqysh jýrnaldar» (skopýs­tyq maqala) arany ashyq bolǵanymen, jarııalanýynda kúmándi tustar mol. Jas ǵa­lymdar sheteldik basylymdarǵa jol­daǵan maqalalaryn (zertteý júıesin) jyl qusyndaı kútedi. Jarııalanbaı, jaramsyz, jutylyp ketetinderi qanshama. Eńbegi men qarjysy zaıa kete­di. Ýaqyt jaǵynan da utylady. О́mir-turmystyń salmaǵy da ıyqtaryna túsedi. Eriksiz, basqa kásipke bet burady. Osy oraıda bilim-ǵylym júıesine keń óris ashýdyń týra joly – otandyq ǵylymı jýrnaldardyń talap-ólshemin álemdik standartpen sáıkestendirý. Nátıjesinde, jas urpaq ǵylymǵa erkin keledi. Ári bolashaqqa bek senimmen qaraı­dy. Bilim-ǵylym jolyn alań­syz jalǵastyrary da anyq.

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor