Muraǵattardyń hali múshkil

Áıtse de, Otanymyzdyń otyz jyldyq tarıhynda qordalanyp qalǵan máseleler joq emes. Sonyń biri – tom-tom muraǵatymyzdy saqtaıtyn mekemelerdiń múshkil hali. Biz, búgin áńgimemizdiń bas­taýyn sodan órbitkeli otyrmyz.

Asyryp aıtyp otyrǵan esh­teńemiz joq, senbeseńiz Ult­tyq memleket­tik kitap palatasyna baryńyz. Ashyǵyn aıtqanda, búgingi maqalamyzǵa tuz­dyq bolǵan sol mádenı mekemeniń ja­naı­qaıy. «Aıtpasa sózdiń atasy óle­di» degendeı, ult qun­dy­lyq­taryn qusha­ǵyna basqan, jaqut jádigerlerdiń janashyryna aınalǵan eldegi jalǵyz rýhanı ordanyń jaıyn aıtyp, mekeme qyzmetkerleri – bir, qalamgerler – eki qylqyldaýyn qylqyldap-aq keledi. Áıtse de Úkimet únsiz. Al Mádenıet mı­nıstrligi lám demeıdi de...

Osy tusta Memleket basshysynyń taǵy bir paıymdy pikiri oıǵa oralady.

«Búgingi zamanda kitapsyz, son­daı-aq kitaphanasyz adamnyń oıda­ǵydaı damýy múmkin emes. Bú­kil álemdegi kitaphanalar – bilim men má­­denıettiń oshaǵy, jańa oılar men tyń pikirlerdiń mekeni. Elek­tron­dy formattyń qarqyndy damyp jat­­qanyna qaramastan, dástúrli kitaphananyń aǵartýshylyq róli esh­qashan mánin joǵaltpaıdy. Sondyqtan biz jalpy kitaphanalardyń júıesi men jumysyn uıymdastyrýǵa jańa­sha kózqaraspen qaraýymyz qajet. Bul rette osy saladaǵy zamanaýı úr­dis­­terdi eskergenimiz jón». Jón sóz! Kitapha­nalarymyz zaman talabyna saı teh­nıkalyq qural-jabdyqtar­men to­lyqtaı jabdyqtalmasa, asyl­da­ry­myzdyń ataly sózi ýaqyt aranyna ju­tylyp ketýi múmkin.

Kúni keshe osy túıtkil tóńireginde sóz qaýzap, Májilis depýtaty Maq­pal Tájmaǵanbetova Premer-Mı­nıstrdiń orynbasary Eraly Toǵ­ja­novqa depý­tattyq saýal joldady.

«Halyqaralyq standart boıyn­sha qaǵaz ónimderiniń eń uzaq saqtala­tyn ýaqyty – 200 jyl. Eki ǵasyrdan astam ýaqyt asa mańyzdy tarıhı jádigerler­di saqtaý úshin muraǵat ǵımaratynda qajetti tehnıkalar­dyń, hımııalyq qospalardyń, tu­ra­q­ty temperatýrany qamtamasyz ete­tin qurylǵylardyń bolýy shart. Mu­raǵat standarttaryna sáıkes jaǵ­­daı jasalmaǵandyqtan, mundaı apat­tar­dyń oryn alýy ábden múmkin. Bul másele buǵan deıin birne­she ret kóterilgenimen, óz kezeńinde she­shil­megen. Almaty qalasynyń ákim­diginen mekemeni kóshirýge qajetti oryn­nyń joqtyǵy týraly jaýap ta kelgen», deı kele depýtat osy máselege qatysty usynys ta bildirdi.

Birinshiden – tarıhı, ǵylymı, áleý­mettik, ekonomıkalyq, saıası, má­denı respýblıkalyq ma­ńy­­zy bar kitaphanalar men ki­tap pa­la­ta­sy­nyń jalpyǵa qol jetim­di­li­gin qam­­tamasyz etý úshin, bul meke­me­ler­diń túgeldeı tehnıkalyq jaǵ­daıy rettelýi kerektigin aıtsa, ekin­shiden – memlekettik mekemelerdi, ki­tapha­na­lardy jáne halyqty bıb­lıo­gra­fııa­lyq aqparatpen, shejire­men, anyq­tamalyqtarmen qamtama­syz ete­tin kitap palatasynyń mu­raǵat qo­ryn saq­taýdy jiti nazarda ustaý qajet ekenin jetkizdi. Son­daı-aq muraǵat isin je­tildirý, ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jań­ǵyrtý isi talapqa saı júr­gizilýi abzal bolaryn ashyp aıtty.

Búginde Ult­tyq memlekettik kitap palatasynyń Baspasóz muraǵatyn­da alty mıllıon­ǵa jýyq kitaptar men gazet-jýrnaldar­dyń mindetti da­nasy saqtaýly tur. Tipti esh jerde jarııalanbaǵan ǵy­ly­mı qujat­tar da, memlekettik saıası oqı­ǵalar basylǵan jýrnaldar da jı­naqtal­ǵan. Eń kóne jádigerler­diń shyq­qan ýaqyty 1890 jyldarǵa tıesili eken. Budan qorytyndy shy­ǵarýdyń ózi qorqynyshty. Nege de­seńiz, eki ǵa­syr­dy basynan aýnatqan shejireli de­rek­terdiń óńi ketip, toz-tozy shyǵýǵa ja­qyn tur.

Negizinde, Ulttyq memlekettik ki­tap palatasy Almaty qalasy, Pý­sh­kın kóshesi 2-úı mekenjaıynda or­­nalasqan. Ǵımarattyń birinshi qa­ba­tynda mekeme qyzmetkerleri otyr­sa, muraǵat qory osy ǵımarattyń ­ja­­­nyndaǵy úsh qabatty úıde or­na­las­­qan sha­ǵyn qoımada saqtaýly. Mun­­da mura­ǵatpen qatar qaptaǵan saý­da orynda­ry, ashana men monsha da bar, qarama-qar­sy bette janarmaı beketi jumys istep tur. Budan bó­lek, muraǵatqa qyzmetker­ler de, izde­ný­shiler de jumysy saıa­byr­sy­maıtyn bazar ústimen ótedi. Kók­tem­de erigen sý da mekeme úshin úlken má­se­le bolyp otyr. Mekeme qyz­met­ker­leri mundaı ýaqyttarda qu­­ral-saı­manyn alyp qar kúreıdi, sý aq­­qan tustardy bekitedi. Degenmen yl­­ǵal­dy temperatýra, syz jáne bý, asha­na qaldyqtarynan shyǵatyn ja­ǵym­­syz ıis qaǵaz ónimderine barynsha teris áse­rin tıgizip jatqany aıtpasa da tú­si­nikti. Kezinde «Saıahat» avto­be­ke­tinde ornalasqan úlken bazardy kitap palatasynyń ekinshi qabaty­na ákep, jaıǵastyryp qoıǵan eken. Bazar degen, naǵyz órttiń shyǵar oshaǵy emes pe?

О́rt degennen shyǵady, úsh jyl buryn muraǵatpen irgeles ornalasqan monshadan órt shyǵyp, mundaǵy alty mıllıonǵa jýyq qundy kitap bir qaterden qalǵan eken. Tótenshe jaǵdaı dabyl qaqsa da, qam-qareketsiz áli otyrmyz. Mundaı nemquraılylyq­pen ǵasyrlyq tarıhy bar qundy ki­taptarymyzdan aıyrylyp qalýymyz múmkin. Aldaǵy ýaqytta restavra­sııa jumystary júrgizilmese, arhıvtegi shynaıy dáıekterdiń sııasy erigeli tur. Boıaýy ketken qaǵazdardyń buryn­ǵydaı máni men sáni bolmasy anyq.

Bul máseleni eń birinshi bolyp Ulttyq memlekettik kitap palata­sy­­ dırektorynyń orynbasary, bel­­gili aqyn Maraltaı Raıymbek­uly kó­tergen bolatyn. Onyń aıtýyn­sha, pa­la­tanyń óz aldyna basy bútin jeke ota­ýy bolýǵa tıis, áıtpese memleket kó­ziniń aǵy men qarasyndaı bol­ǵan jaý­harlarymyzdan aıyrylyp qa­lýy­myz ǵajap emes.

«Meniń kitap palatasynda qyz­met etip júrgenime 3 jyldam astam ýaqyt boldy. Alǵash muraǵattardyń jaı-kúıin kózimmen kórgenimde júre­gim aýyrdy. Ár nárseniń jaqsy jaǵy da, kóleńkeli tustary da bolady emes pe? Nysannyń ornalasqan jeri táýir bolǵanymen, syn kótermeıdi. Toǵyz joldyń torabynda turǵandyqtan ár túrli jaǵdaılar bolýy yqtımal. Ár jádigerdiń óz kútimi, saqtalý tempe­ratýrasy bolýy shart. Ol bizde aty­men joq. Respýblıka kóleminde shy­ǵyp jatqan barlyq basylym, kitap, ǵylymı dıssertasııalardyń bir danasy qujat retinde móri basylyp, bizde saqtalady. El izdegen dúnıesin osy jerden tabady. Budan burynda aıtýǵa oqtalǵan edik, biraq elimizde túrli jaǵdaılar bolyp keıinge ysyryla berdi. Rýhanııatymyzdyń janashyry, Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev qabyldaǵanda, osy má­seleni jetkizdik. Sodan keıin seń qoz­ǵala bastady. Eshqandaı mekememen qabattaspaıtyn, jeke esigi bar res­tavrasııa, sıfrlandyrý jumystary júrgiziletin tehnıkalyq qurylymy myqty jańa ǵımarat berilse degen tilek bar», deıdi M.Raıymbekuly.

Búginde mekeme basshylyǵy arnaıy Senat pen Májilis depýtattaryn shaqyryp, máseleniń Májilis minbesine kóterilýine jol jasady. Endi eshten kesh jaqsy degendeı, tú­ıinniń she­shilerine senimdi. Bul rýhanı orda – memlekettiń tarıhy men ult rýhanııa­ty úshin asa mańyzdy mekeme ekenin umytpaǵanymyz jón.

Jalpy, elimizde kitaphana qorynda 71 mıllıonnan astam ádebıet pen ártúrli basylym jáne olardyń kó­shirmeleri bar. Jyl saıyn ki­taphana qory 2,5 mıllıon qujatpen tolyq­tyrylady. Qazir mınıstrlik bar nazaryn elektrondy kitaphanaǵa aýdaryp otyr. Búginge deıin 60 231 elektrondy ádebıet kóshirmesi jasalsa, onyń ishinde 8 myńy – sırek kezdesetin kitap pen qoljazba. Muny nege aıtyp otyr deısiz ǵoı, bul ıgilikti is – eski hám tarıhı qujattarǵa qaıta jan bitirýdiń qareketi. Árıne, oqyrmandarǵa jedel jáne yńǵaıly qyzmet kórsetý kerek-aq dúnıe, dese de tupnusqanyń aty tupnusqa, báribir baǵasy joǵary ekenin eskergenimiz abzal. Búginge – baǵdar, bolashaqqa – mura bolyp qalar qymbat qazyna. Onyń ǵumyryn uzaq qylý úshin qazirgi standartqa saı jabdyq qajet.

«Kitaphanalar anahronızmge aına­lyp barady» dep tuspaldaı sóılep, bú­ıir áńgime taratqandarǵa Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Jol­daýynda naqty jaýap berdi. Sala qyzmetkerleriniń jalaqysyn kó­beıtip, mártebesin arttyrýǵa jaǵ­daı ja­salatynyn málimdedi. Bul – HHI ǵa­syrdaǵy qazaqtyń bolmysyn tú­zýge jasalǵan joralǵy. О́ıtkeni ór­ke­nıetti qoǵam bilimdi, zerdeli ur­paq ta­ny­myna táýeldi. Endeshe, mu­ra­ǵat­tarda menmundalaǵan jazba baı­lyq­ta­rymyzdyń qadiri ketpesin desek, zaman talabyna saı qam-qaraket jasaıyq.