Qalbanyń qos qaptaly qutty meken

Bul jerlerdi bilmeıtinder, áı joq-aý. Baryp kórmese de, habar­dar. Sol úshin de «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» ga­zetteriniń uıymdastyrýymen ótip jatqan «Atameken» ekspedı­sııa­sy kóp eshkim bile bermeıtin ata­­qonystarǵa at basyn burdy. Sóı­tip, Qalba silemderiniń qos qap­­­talyn jaılaǵan Kókpekti men Ulan aýdandaryn aralap shyqtyq.

Ertisten tústikke qaraı sozy­lyp jatqan Qalba jotasynyń qoı­naýy – kóneniń kózi, saqtardyń izi qalǵan kıeli jer. Zııaly qaýym men jýrnalısterden, fotograftar men blogerlerden quralǵan toptyń sapary kórikti Kókpekti jeri­nen bastaldy. Táýelsizdiktiń otyz jy­­­lynda rýhanı tolysyp, asqan asýy­­myz, shyqqan belesimiz az emes eken. Biraq kelmeske ketken ke­­ńes kezinde qundy derekterdiń tonalyp, keıbir dástúrlerden qol úzip qalǵanymyzdy da baıqadyq.

 

Kıeli Kókpekti

Qulqyn sáride jolǵa shyqqan ekspedısııamyz toǵyz joldyń to­rabynda turǵan Kókpektige tús bolmaı ilindi. «Atameken» tobyn budan ári óńirdiń ótkenin zert­tep júrgen ólketanýshy Qaı­rat Málikajdar bastady. Qa­zir­gi Kókpekti aýdany Qal­ba jo­ta­synyń shyǵysynan Qara­kezeń, О́r­teńtaýǵa qaraı sozylyp jatyr.

Dala joly. Sońymyzdan túbit shań qaldyryp, Kókpektiniń kóne kitaphanasyn betke aldyq. Ol degenimiz, Bıǵash aýylynan 10-15 shaqyrym jerdegi jazyqta. Sho­shaıǵan munarasy munar­typ, alystan kórindi. Mańaıynda el-jurt shóp jınap júr. Quba beldiń eteginde jalǵyz turǵan ke­seneni jergilikti jurt yqylym za­mannan beri Apyrym baıdiki dep ketken. О́lketanýshy Qaırat Málikajdardyń aıtýynsha, mazar 1850-jyldary osy tóńirek­te ómir súrgen aýqatty shonjar – Apyrymǵa ornatylypty. Ap­rym baı dinı saýatty, bi­limdi adam bolǵan eken. Tiri ke­zinde ózi oqyǵan kitaptaryn kese­ne kúmbezine qoıýdy amanattap­ty. Ony kóshpendi qazaqtar dala kitaphanasy retinde qoldanyp kelgen. О́kinishtisi, Keńes ókimeti ornaǵan soń qundy kitaptardyń qıqymyn da tappaı qaldyq. Baı­qaǵanymyzdaı, munaranyń ba­syndaǵy aıdyń úsh-tórt je­rin oq tesipti. Qyzyldar mer­gen­dikterin synasa kerek. Bári­nen de kóz qýantarlyǵy, kóne ma­­­zar­dyń syrtqy tas dýaly, kúm­bezi saqtalǵan. Alty qyrly be­ıit­­tiń bıiktigi de alty metr­deı. Qor­ǵannyń syrtynan qaıtadan qor­shaý salynǵan. Aı kúmbezdi ke­­seneniń sáýleti ózgeshe. Kisi jer­­legen jerdiń syrtyna bıik tas­­tan qorǵan salyp, onyń ús­tine 2 metr aǵash dińgekter orna­tylǵan. Sodan soń baryp shatyry jabylǵan. Shatyrdyń ústine kúm­bez turǵyzylǵan. Al astyńǵy jaǵynan kitapty aparyp qoıýǵa arnalǵan esik jasalypty. Kesenege kerekti tas pen aǵashty alystan tasyǵany anyq. О́ıtkeni Apyrym baı jerlengen keń jazyqta túıir tas, budyr aǵash joq. Qazirgi ýaqyt­ta kóne keseneni tarıhı es­kert­kishterdiń qataryna engizý bo­ıynsha qujattar jınaqtalyp, jumystar júrgizilip jatyr.

– Jaz jaılaýy Altaı bol­ǵan­­­dyqtan alysqa adamdar kitap iz­dep sabylmasyn dep kesene sha­ty­ryna dala kitaphanasyn sal­­­ǵyzǵan. Urpaqtary elge ke­rek­ti kitaptardy kıizge orap, ke­­­sene shatyryna qoıyp ketedi eken. Ony biletin oqymystylar kitaphanadaǵydaı keregin alyp, qaıta aparyp qoıyp otyrǵan, – deıdi Qaırat Málikajdar.

Kúni keshe ǵana О́ske­menniń ortalyǵyna ornatylǵan býkshe­rıng dúńgirshekteri ótken ǵa­syr­larda Kókpekti dalasynda paı­da bolypty. Iá, ataqony­symyzdyń zerttele qoı­maǵan tustary áli de kóp se­kil­di. Tarıhshylardyń pikirine súıen­sek, Eleke sazynan tabylǵan bu­ıym­dardyń altyny Kókpekti óńi­rinen jetkizilgen kórinedi.

– Anaý beldiń ústinde murtty qorǵandar bar. Arheolog Ábdesh Tóleýbaev kelip, kórip ketken. Qazba jumystaryn júrgizse, Be­rel men Eleke sazyndaǵydaı qun­dy jádigerler tabylýy múmkin, – deıdi óńirdiń oı-qyryn jaqsy biletin Qaırat Málikajdar.

Iаǵnı taýdyń tabany tolǵan kenish. Qalba silemderi altyn-kú­miske ǵana emes, flora-faýnaǵa, ań-qusqa da baı. Qyzyl qumdy sa­harasymen áıgili Qulynjon qo­ryǵy da osy óńirde.

Endigi toqtaǵan jerimiz – Bar­maq batyrdyń mazary. Baba basynda qol jaıyp, quran baǵysh­ta­dyq. Qarakereı Qabanbaı, Aqbolat pen Satypaldy syndy batyr­lar­men úzeńgiles bolǵan Bar­maq ba­tyr Qyzylbulaq shaı­qasynda er­likpen qaza taýypty. Ol Aqtaban shubyryndy bastalmaı-aq, el ara­synda «batyr» atanǵan. 1723 jy­ly qazaq jerine jońǵar­lar shap­qanda Barmaq nebári jıyr­ma-aq jasta eken... Búginde úsh kúm­bezdi kesenesi qorshalyp, al­­dyna taqtatasy ornatylǵan. Zııa­­ly qaýymnyń áńgimelerine qu­laq túrsek, Kókpekti óńirinen shy­q­qan bıler, batyrlar az emes. Qu­nanbaıdyń zamandasy Tana Tilemisulynyń osy óńirde meshit saldyrǵanyn birimiz bilsek, biri­miz bilmeımiz. Tana myrza me­shiti Qulynjon, Bóken, Tentek ózen­deriniń toǵysyp, Ertiske quıǵan jerinde boı kóteripti. Ol meshittiń ashylýyna Qunanbaı on segiz jastaǵy uly Abaıdy erte kelip, qurmet kórsetken eken.

...Qarakezeńnen asqanda kózi­miz tańbaly tastarǵa tústi. Jol bastaýshy Qaırat Málikajdardyń esepteýinshe, tórt taqtaǵa qa­shal­ǵan uzyn sany 119 sýret bar eken. Mundaǵy tańbalardyń qundy bolatyn bir sebebi – úsh dáýirdi qamtıdy; neolıt, erte qola jáne qola. Kórgenderin jýrnalıster men blogerler bloknottaryna túrtip alyp júrse, operator, fotograftar sátti rakýrstan taspaǵa tartýmen boldy.

Kún ekindige taıaǵanda «Ata­meken» ekspedısııasy Tolaǵaı ta­ýynyń baýyryna at basyn tiregen. Kókpektiniń eń bıik núktesinen kók baıraqty jelbiretpek nıette Tolaǵaıdyń ushar basyna qamdandyq. Yrymshyl halyqpyz ǵoı. Ekspedısııa Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna arnaıy uıym­dastyrylǵan soń týymyz bıikten jelbireýi kerek boldy.

«Bes júz jyldar shamasynda

Sonaý Ertis jaǵasynda,

Bolǵan bireý Sarjan atty.

Dańqy shyqqan mergen eken,

Talaı jerdi kórgen eken,

Súıipti jurt sol qazaqty», –

dep bastalatyn Ábdilda Táji­baev­tyń áıgili Tolaǵaıy osy bol­sa ke­rek-ti. Ańyz taý alystan ja­da­ǵaılaý kóringenimen, shapshyma tigine jetkende, birqatary ra­ıynan qaıtty. Bıigine jetkenderi baıraqty tik ustap, «Kók týdyń jelbiregeni» ánin shyrqady. Iá, bul kúni aq tilekter aqtaryldy. Aýdan basshylary saparymyzǵa aq jol tilep, júrekjardy lebizderin bildirýmen boldy.

– «Atameken» ekspedısııasy saparyn bizdiń aýdannan bastaıdy degende qýandyq. Tanylmaı jatqan jerlerimizdi tanytyp, tý­rızmniń damýyna serpin berip jat­sańyzdar, aýdannyń damýyna qosqan úlesterińiz bolar edi. Elimizdiń kıeli, qasıetti jerlerin kórsetý maqsatynda jolǵa shyqqan sizderge alǵysymyz sheksiz, – dedi Kókpekti aýdanynyń ákimi Radjan Seıitqanov.

Bizdiń endigi baǵytymyz Qalba jotasynyń arǵy betin jaılaǵan Ulan aýdany edi...

 

Ulannyń uly dalasy

Tarıhı tamyry tereńnen bas­talatyn Ulan aýdanynyń altyn bosaǵasyndaı bolyp ketken Aqbaýyrǵa kelip toqtaǵanymyzda Shyǵystyń belgili aqyny, ánshi Nurtaı Tileýjanuly dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip;

Al búgin kezi kep tur

shattanýdyń,

Tarıhı qundylyqpen

maqtanýdyń.

Kóneniń kózi qalǵan

jer qoınynda,

Belgisi saqtalypty

saq dáýirdiń, –

dep arnaý aıtyp, qarsy aldy. Aq kımeshekti analarymyz shashý shashty. Aýdan ákiminiń orynbasary Qýat Oqasov pen ishki saıasat bóliminiń basshysy Nurhat Sadyqov Aqbaýyrdaǵy tańbaly tastarǵa qaraı jol bastady. 63 gektar jerdi alyp jatqan Aqbaýyr mýzeı-qoryǵynda tańbaly tas­tar ǵana emes, keıingi jyldary saqtardyń qonystaryna deıin ta­bylǵan.

– Aqbaýyrdaǵy qazba jumys­tar ata-babalarymyzdyń mádenıe­ti joǵary bolǵandyǵyn taǵy bir márte dáleldep otyr. Meken etken qonystarynyń ornynan qysh qumyralardyń synyqtary kóp­tep tabyldy. Kádimgi oshaqtyń orny­na deıin saqtalǵan. Ol jerden usaq dán­der de shyqty. Ony zertteýge ji­berdik. Qazba jumystarynyń ta­ǵy bir ereksheligi, súıekten ja­­salǵan pyshaq, biz sekildi bu­ıym­darǵa tap boldyq, – deıdi ǵy­lymı qyzmetker Shuǵyla Medelbek.

Demek, Berel jazyǵynan saq­tardyń jerleý dástúrin kórsek, Aqbaýyrdan qonystaryn, soǵan qaraı tirshilikterin de kórýge bolady. Mal baqqan, egin ekken, qysh qumyra jasaýmen aına­lysqan. Tipti tastan metall ón­dir­di degen de boljam bar. Biz­diń baıqaǵanymyz – úıdiń bu­ry­shyndaǵy úsh oshaqtyń orny. Iаǵnı qyshtan qumyra jasaǵan peshteri bolýy yqtımal. Se­be­bi qysh qumyra shetten áke­lin­begen. Zertteý jumystary dá­lel­degendeı, qyshtyń quramyna jer­gilikti jerdiń tabıǵatyna tán ohra qosylǵan. Arasyna kvars tasty úgitip, balshyqpen bi­riktirgen. Keıinnen osy peshterde kúıdirgen kórinedi. Barlyq tabylǵan jádigerler saqtardyń otyryqshylyqpen aınalysqanyn aıshyqtaıdy. Zeınolla Samashev jetekshilik etetin Aqbaýyrdaǵy qazba jumystary aıaqtalǵansha, tarıhı tyń derekterdiń beti ashy­lary anyq. Sonymen qatar Qara­bastyń etegindegi Qyzyltas qo­rymynda arheologter 100 metrlik murtty qorǵandardy zertteı bas­taıdy. Aldaǵy ýaqyttarda bul mańaıdyń bári týrısterdiń tanymyn arttyratyn tarıhı keshen bolady.

Ulannyń tabıǵaty da kór­kem. Qalanyń qym-qýyt tirshiligi sharshatsa, demalys kúnderi taý-ta­syn, ózen-kólin, tarıhı-tanym­dyq oryn­daryn aralap kelýge bolady. Demalys kúnderi dep otyrǵanym, Ulan jeri oblys ortalyǵymen qa­nattasyp jatyr. Ishki týrızmdi dóńgeletýge óte qolaıly aýdan. Týrızm demekshi, óńirge belgili kásipker Muhtar Toıbazarov, Aıgerim Abedjanovalar Ulan­nyń kórikti jerlerine «Altaı dámi» atty bir kúndik saıahat uıym­dastyrýdy qolǵa alǵan. Týrıster kórikti tabıǵatqa tamsanyp qana qoımaıdy, tanymyn keńeıtip, búrkit baptaý, tazy júgirtý, syr­maq syrý sekildi qazaqtyń salt-dástúrlerinen de habardar bolady. Ol úshin Bozanbaı aýylyn­da ata dástúrdiń qaımaǵyn buzbaı otyrǵan Marks Naıtban aýlasyna kıiz úı tigip qoıǵan. О́zi búr­kit baptap, tazy júgirtýdiń qyr-syryn aıtyp berse, joldasy Shákerman Oshan ulttyq taǵam­dardy aldyńyzǵa tosady. Kerek deseńiz, jún tútip, kıiz basýǵa deıin kórsetedi.

«Atameken» ekspedısııasy otbasyly Marks pen Shákermannyń kıiz úıine de bas suqty. Ortadaǵy jer oshaqta qurt qaınap tur. Dalada qar qapalaqtap turǵanymen, úı ishi jyp-jyly. Tórdegi túlkiniń terisimen qatar ilinip turǵan kir­piniń terisine kózimiz tústi. Sóıt­sek, kirpiniń ıisine jylan jýy­maıdy eken. Burynyraqta bala­nyń besigine de baılapty. «Bilerimiz bir toǵyz, bilmeıtinimiz toqsan toǵyz» degen osy shyǵar. Elimizdiń qasıet tunǵan kıeli jerlerin maqsat etken ekspedısııa músheleri qanatyn qomdap otyrǵan búrkitti qyzyqtap, sýretke tústi. Umyt bolyp bara jatqan ulttyq taǵamdardan dám tatty. Jetpis jyl ishinde ata dástúrden alystap ketkenimizben, taǵanymyz bekip, kók baıraǵymyz jelbiregen soń saǵymdanǵan saltymyzdy qaıta jańǵyrttyq, jańarttyq.

 

Aıta keterligi «Atameken» eks­­pedısııasy Shyǵysta muny­men toq­taǵan joq. О́zge de aýdandar­dyń usynys-tilekterine baılanys­ty al­daǵy ýaqyttarda jalǵasyn tappaq.

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Kókpekti – Ulan aýdandary