Shyǵarmashylyq odaqtar: tenderge tirelgen tirlik

Sýretker kúresýge beıimsiz, talap qoıýdan beıhabar

– Shyǵarmashylyq odaqtyń negizgi mıssııasy sol salany jańa formatta, jańasha kózqarasta damytýǵa, óner adamdaryn qoldaýǵa hám quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan deımiz. Shyn máninde, osy mindetter oryndalyp jatyr ma?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV,

Teatr qaıratkerleri odaǵynyń tóraǵasy:

– Atalǵan baǵyttar shynynda shyǵar­ma­shylyq odaqtardyń negizgi mıssııa­­­lary ekeni daýsyz. Odan basqa da mıssııalary jeterlik. Shyǵarmashyl adam súırikti, qolpashtaýdy bylaı qoıǵanda, qorǵashtaýdy asa qajet etetini de aıan. Qoǵamnyń qasań, keıde tipti qatygez bolatynyn eskersek, óziniń názik álemimen ómir súretin sýretker – kúresýge beıimsiz, talap qoıýdan beıhabar pende. Tipti óz talantyn mindet te qyla almaıtyn áýeıi adam. Árıne, shynaıy sýretkerlerdi tilge tıek etip otyrmyn, bolmasa neǵurlym talantsyz, dıletanttardyń pysyqaı keletini, bolmashy dúnıesin tyqqyshtaýda aldyna jan salmaıtyny belgili. Bul tusta shyǵarmashyl adam boıkúıez, beıshara dep músirkeýdi aıtyp otyrǵan joqpyn. Onsyz da arzannyń qym­battap, qymbat etekte júrgen jul­qyn zamanda, ult talǵamynyń óre­li bolǵanyn oılasaq, óner álemin, sol álemde júrgen ónerpazdarymyz aıaly alaqanǵa zárý ekenin túısiný túsinikti nárse. Tóte jaýapqa kelsek, ol mindetterdiń oryndalýy óte-móte qıyn. Shyǵarmashylyq odaqtar jetim qyzdyń kúıin keshýde. Bul tusta jalǵyz tóraǵanyń jylamsaqtyǵy men iskerligi ǵana iske asyp jatqan joq. Dál osy jaǵdaıda bizdiń odaqtyń kóz jasy men esik jaǵalaýy ózgelerden artyq bolmasa, esh kem emes, másele basqada. Qalam ushy men tikenek tilden sekem alatyn qoǵam kimdi tańdap, kimdi qoldap, qaısyny talǵap, arqadan qaǵýdy jaqsy meńgergen. «Báleden aýlaq, odan mashaıyq ta qashqan» degen maqaldy jatqa biledi. Teatrdy – oıyn, kınony saýyq qataryna qosyp alǵan qoǵam bizderge oń nazaryn salmaı-aq qoıdy. Uqqanǵa Teatr qaıratkerleri odaǵynda 60-qa taıaý, teatrlarda 5 000-ǵa taıaý adam óner jasap júr, olardyń 2 500-den astamy odaqqa múshe. Solardyń erigip júrgen eshqaısysy joq, «qol synsa – jeń ishinde», kedeı jomart tirliginde, súıikti sahnasynda, maıdaqadam júriste.

Aqberen ELGEZEK,

Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary:

– Jazýshylar odaǵy – 87 jyldyq tarıhy bar qazaq ádebıetiniń qara­shańyraǵy. Bizdiń quramda úsh basylym jumys isteıdi («Qazaq ádebıeti», «Prostor», «Juldyz»). 800-ge jýyq múshemiz bar. Eki jyldyq karantın kezinde 60-qa jýyq qalamgerden aıyrylyp qaldyq. Pandemııaǵa baılanys­ty jumysymyz da irkilip tur. Jalpy, qaı elde bolsyn, ádebıetshilerdi biriktiretin uıymdar jumys isteıdi. Keńestik elderden bólek, Batysta da bul baǵyt búginde naryqpen birge damyp keledi. Jazýshylar odaǵy – qalam­ger­ler men bılik, qalamgerler men qoǵam arasyndaǵy dáneker uıym. Odaq músheleriniń quqyǵyn qorǵap, shyǵarmalaryn nasıhattap, aqtyq sa­parǵa shyǵaryp salýǵa deıin aınalysady. Iаǵnı shyǵarmashylyq odaq retindegi mıssııamyzdy barynsha oryndap otyrmyz.

О́mirbek JUBANIIаZOV,

Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy:

– Aıtalyq, keńestik kezeńde odaq memleket ıdeologııasy úshin qyzmet etip, músheleriniń eńbekteri baǵalandy, tegin turǵyn úı, sheberhana berildi, ma­terıaldyq kómek kórsetildi. Alaıda eli­miz egemendigin alyp, qoǵamdyq damý­dyń naryqtyq ekonomıkaǵa negiz­delgen túrine kóshkeli buryn memleket qamqorlyǵynda bolǵan shyǵar­mashylyq odaq syrtta qalyp, óz betinshe ómir súrýge kóshti.

Qazir odaq músheleriniń shyǵarma­shy­lyǵyn qoldaý úshin túrli jańa formatta, zamanaýı kózqarastaǵy jobalar men is-sharalardy uıymdastyryp keledi. Aǵa býyn, olardyń izin basyp kele jatqan jas sýretshilerdiń shyǵar­mashylyq deńgeıine qaraı múshe­likke qabyldanýyna múmkindik beriledi. So­nymen qatar óner ıelerin mem­lekettik ataqtarǵa, laýreattyqqa jáne ózge de atalymdar men syıa­qy­larǵa usynyp otyramyz. Biraq odan nátıje joq. Degenmen sýretshiler basqarmasynyń jyl saıyn ótkizetin esep berý kórmesi jáne jyl boıyna josparlanatyn shyǵarmashylyq plenerler, mereıtoılyq kórmeler, shyǵarylatyn albomdar – munyń bar­lyǵy búginde qalalyq ákimshilikke, qalalyq mádenıet basqarmasyna joba usyný arqyly júzege asyp otyr. Odaq sýretshiler aldyndaǵy mindetin osylaı oryndaýǵa májbúr.

Asqar KENJEǴALIEV,

Kúıshiler odaǵynyń tóraǵasy:

– Bul jumystar, árıne, shyǵar­ma­shylyq odaqtarǵa tıesili. Degenmen qazir naryqtyq jaǵdaıda ómir súrip otyr­­­ǵandyqtan, barlyq josparymyz qar­jyǵa baılanysty. Iаǵnı óz mıs­­sııa­myzdy tolyq oryndaı almaı otyrǵa­ny­myz da ras. Máselen, qazir odaq múshelerinen túsetin túsimnen jáne jyl saıyn kúıshilerge arnalǵan jetildirý kýrstarynan túsetin qarjyǵa jumys istep otyrmyz. Osy qarjyǵa jyl sońyna deıin kúıshilik óner týraly eki kitap shyǵarmaqpyz. Al shyǵarmashylyq odaqtardyń mıssııasyna saı túrli konkýrs uıymdastyrýǵa mınıstrliktiń kómeginsiz qaýqarsyzbyz. Mysaly, bıyl Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi respýblıkalyq «Táýelsizdik urany» atty kúıshi-kopozıtorlar baıqaýy men «Kóne dombyra» atty dombyra jasaý sheberleriniń festıvalin uıymdastyrýǵa qoldaý bildiremiz degen. Alaıda keıin bas tartty.

– Shyǵarmashylyq odaqtar qo­ǵamdyq uıymǵa jatady. Bunyń mem­leket tarapynan kórsetiletin qoldaýǵa áseri bar ma? Máselen, respýblıkalyq granttarǵa qatysa ala ma? Jalpy, memlekettik bıýdjetten qarjy júıeli túrde bóline me?

Aqberen ELGEZEK:

– Ǵasyrǵa jýyq tarıhy bolsa da Jazýshylar odaǵy úkimettik emes uıymdar týraly zańǵa sáıkes qoǵamdyq birlestiktermen quqyǵy teń bolyp qaldy. Bul, árıne, ádiletsizdik. О́ıtkeni úkimettik emes uıymdardyń túr-túri bar: kishkentaı salany qamtıtyn qoǵamdyq uıymdar da jumys isteıdi. Al mádenıettiń ár salasyn rettep, uıymdastyryp otyrǵan shyǵarmashylyq odaqtardy bul sanatqa jatqyzýǵa bolmaıdy. Ádebıet – mádenıettiń eń úlken salasy. Ádebıetsiz kıno da, teatr da joq, ádebıetsiz án de shyqpaıdy. Al jalpy memleketten qarjy almaımyz. Úkimettik emes uıymdardyń barlyǵy memlekettik tapsyrystarǵa qatysa alady. Biraq ol jerde de kóptegen másele bar: keıde «kóldeneń kók atty» uıymdar baǵasyn tómendetip alyp ketip jatady. Tıisinshe, sol tapsyrysty oryndaı almaıtyn kezderi de bolady. Aıtalyq, biz respýblıkalyq memlekettik organdardyń granttaryna jáne jergilikti basqarý organdarynyń ádebıet, mádenıet salasyna baılanysty baıqaýlaryna qatysamyz. De­genmen keıbir basqa elderdegideı, shyǵar­ma­shylyq odaqtar memlekettiń tikeleı qarjylandyrýyna kóshkeni durys. Bul, árıne, memleket sol salany basqarady degen túsinik emes.

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Iá, ıt asyraýshylar da úkimettik emes uıymǵa jatady. Son­dyq­tan mem­leket tarapynan esh qol­daý kór­se­til­­meıdi. Itter de úrip, «qol­dań­dar» dep ulyp qoıa berýi bek múmkin. Mem­lekettik bıýdjetten bir tıyn da bólin­beı­di. Al grantqa qatysý epopeıasyna bizdiń únimiz de ótpeıdi, shamamyz da jetpeıdi. Ol biz sııaqty altynshy sortty «aryq-turyqtar» emes, «júndi qoldardyń» aýyly ǵoı. Olardyń talaptaryn oryndaýǵa aqy­ly­myz jetkenmen, qaltamyz tesik. Qalaı qatysamyz? Aldyn ala tóleıtin soma túsimizge de kirmese ne isteımiz, «shápkilerdi» aýyzǵa da almaı-aq qoıaıyq.

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Áleýmet nazarynan tys qalǵan uıymdardyń biri – Sýretshiler odaǵy. Memleket tarapynan shyǵarmashylyq odaqty qoldaý qory joq. Qazirgi ýaqytta osy faktorlarǵa baılanysty odaq qyzmetinde týyndaǵan máseleler de jeterlik. Máselen, Sýretshiler odaǵyna memlekettik nemese jeke tulǵalardan shyǵarmashylyq jumystardy oryndaýǵa tapsyrystar túspeıdi. Berik qarjylyq bazanyń bolmaýy saldarynan bolashaq damý úshin ǵana emes, shyǵarmashylyq odaqtyń qyzmetine úlken qıyndyqtar týǵyzady. Sýretshiler odaǵy – kommer­sııa­lyq emes shyǵarmashylyq uıym, soǵan qaramastan kommersııalyq kásiporyndar sııaqty salyq tóleýge máj­búr, bul onyń odan ári damýyna múmkindik bermeıdi. Odan bólek, sýretshiniń áleýmettik mártebesi zańmen belgilenbegen, óıtkeni shyǵarmashylyq qyzmetkerdiń odaq múshesi retindegi mártebesi eńbekke teńestirilmeıdi (Keńes zamanyndaǵydaı). Sondyqtan kúndelikti jumysta emes, óz sheberhanalarynda shyǵarmashylyqpen jumys istegen sýretshilerge zeınetaqy eń tómengi deńgeı boıynsha tólenedi. Sýretshiler men basqa da shyǵarmashylyq qyzmetkerler avtorlyq quqyqqa qatys­ty máselelerin de sheshe almaıdy. Negizgi mádenı áleýet shoǵyrlanǵan Almaty qalasynda osy salada pisip-jetilgen praktıkalyq máselelerdi sheshe alatyn zııatkerlik menshik máseleleri boıynsha saýatty jáne tarmaqtalǵan quqyqtyq júıe joq.

 

Ortaq másele – qarjylyq qıyndyq

–Prezıdent Q.Toqaev bıylǵy Joldaýynda: «Jas ári daryndy músinshiler, sýretshiler, teatr qyz­metkerleri, mýzykanttar, qalam­gerler jańa janr túrlerin ıge­rip, udaıy izdenis ústinde júredi. Sóıte tura, olar eleýsiz qalyp, mesenattardyń kómegimen ǵana kún kóredi. Shyn máninde, Qazaqstan mádenıeti sol jas daryndardyń arqasynda jahandyq deńgeıde tanylyp júrgen joq pa?! Sondyqtan Úkimet sarapshylarmen birlesip, jyl sońyna deıin jańa mádenıetti jáne onyń daryndy ókilderin dáripteýge baǵyttalǵan naqty sharalar josparyn usynýǵa tıis», dep naqty tapsyrma bergen edi. Osy maqsatta qandaı jobalar usynasyzdar?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Prezıdenttiń osy tapsyrmasynan keıin, el qataryna qosyldyq-aý, qoǵamǵa biz de kerek ekenbiz-aý degen úmit oty jarq etkeni ras. О́tken jylǵy kezdesýimde Qasym-Jomart Toqaevpen bolǵan áńgime osy tóńirekte órbigen-di. Joldaýda aıtylǵan álgi oılardy Prezıdenttiń óz aýzynan estigem. Shúkir, kópke uzamaı iske asqaly jatqanyna – bórkim aspanda. Teatr qaıratkerleri odaǵynyń oıynda qyrýar jobalar balalap jatyr desem, artyq aıtqandyq emes. Qaıyrshy kezimizdiń ózinde bıznestegi joralarǵa qol ja­ıyp júrip qanshama tirlik jasaǵanymyz el-jurttyń esinde. Álemdik teatrlar áldeqashan jańa formattarǵa kóship, kórermendi kózaıym qylyp, zamanaýı talaptarǵa saı qoıylymdar qoıýda, dramatýrgııa janry da bizden oq boıy alda. Sahnalyq ábzelderdiń de neshe túrli tehnologııalyq múmkindikteri shy­ǵyp jatyr. Sonyń bárimen tıisti ma­mandarǵa quda túsip, sheberlik-klas­tar ótkizip, tipti jańa formadaǵy teatr­lardy shaqyryp, akterlar men rejısser, sýretshilerimizdiń sheberlik múmkindikteriniń qarym keńdigimen sýsyndatsaq, qanattandyrsaq, eń bas­ty­sy, rejıssýra qııaly men akterlik óreniń bıik mysaldarymen tanyssaq, qysqasy, kóshten qalmasaq deımiz de... Bizdiń odaq alys-jaqyn sheteldegi odaqtarymyz ben áriptesterimizben aýyzeki ǵana baı­la­nys­­ta. Olardyń izdenisterimen, tabys­ta­rymen tanysý úshin, baryp kórýge, shaqyryp aralasýǵa qarajatymyz joq, ishtegi arman kúıinde kómeskilenip qalyp barady, zapyran bop kúıip barady. Qytaıdaǵy Azııa elderi teatrlarynyń halyqaralyq qoǵamy (ATA), Fran­sııa­daǵy (ITI ınterneshnl teatr­ ınstıtýty), Anglııadaǵy ASSITEJ (dúnıejúzilik jastar teatrlary qaýym­das­tyǵy), ÝNIMA (dúnıejúzilik qýyrshaq teatr­la­ry birlestigi), t.b. odaq­tar­men baılanys jasaǵymyz keledi. Árige barmaı, ózimizdiń oblystardaǵy árip­tes­terimizdiń jetistikterimen maq­tanyp, Almaty men Nur-Sultanda gastrol jasap, bizder olarǵa baryp, alqaqotan aralasýdyń joldary da qol qysqalyq jasaıdy. Elge tanymal, toǵyz jyldan astam ómiri bolǵan «Teatr KZ» jýrnalymyzdy da shyǵara almaı, Gollıvýdtyń «Oskaryna» para-par «Eńlikgúl» kásibı syılyǵyn da úsh jyl boıy tirilte almaı, uıatqa qalyp júrmiz. Teatr sýretshileriniń kórmesi, grım, kos­tıým sheberleriniń kórme-master klas­ta­ry, tipti kórermenmen jumys isteý menedjerlerin de oqytyp alý da oıymyzda bar. Qaısybirin aıtaıyq, isteımin degen adamǵa jobalar jetip artylady.

Asqar KENJEǴALIEV:

– Nota redaktory degen sheteldik baǵdarlamaǵa ulttyq aspaptarymyz – dom­byra, qobyz, shańqobyz, sazsyrnaı­dy engizý týraly mınıstrlikke hat joldaǵanbyz. Alaıda bul joba keıinge qaldyryldy. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» bóliminde qazaq aspaptaryn jań­ǵyr­tý jóninde aıtylǵan edi. De­gen­men bul baǵyttaǵy jobalar mı­nıst­rlik tarapynan qoldaý tappaı otyr.

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Osy oraıda Almaty qalasynda qyrkúıek aıynyń 19-29 juldyzy aralyǵynda Táýelsizdiktiń 30 jyl­dyǵy qarsańynda «Almaty – Táýel­siz­diktiń altyn besigi» atty res­pýb­lıkalyq plener konkýrs ótti. Plener nátıjesine oraı Ábilhan Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıinde 5 qazanda kórme ashylyp, marapattaý rásiminde jeńimpazdarǵa júldeli syılyqtar taǵaıyndalmaq. Sondaı-aq osy is-shara qorytyndysynda plenerge qatysqan sýretshilerdiń eńbekteri albom kato­logke engizilip otyr. Al Sýretshiler odaǵynyń respýblıkalyq esep berý kórmesi 12 qarashada Memlekettik óner mýzeıinde ótedi. Oǵan barlyq óńirdegi sýretshiler qatysady. Bul is-jobalarǵa Almaty qalalyq ákim­digi jáne Almaty qalasynyń mádenıet basqarmasy qoldaý kórsetip otyr.

Aqberen ELGEZEK:

– Odaq basshylyǵyna 2018 jyly saılanǵan kezde bizdiń aldymyzda eki maqsat turdy: qazaq ádebıetin eksporttaý, ıaǵnı álem elderine nasıhattaý, ekinshisi – jas talanttardy qoldaý. Táýelsizdiktiń 30 jylynda ádebıette birneshe býyn almasty. Sol aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyn qoldaý, bilimin jetildirý, t.b. tolyp jatqan máseleler bar. Qazirgi tańda, ásirese, jastardy qoldaýǵa asa mán berip otyrmyz. Prezıdent sózinde aıtylǵandaı, Ádebıet akademııasyn qurý ıdeıasyn josparlaǵan edik. Alaıda memlekettik satyp alýdyń keıbir tetikteri boıynsha konkýrsta utylyp qalyp, basqa bir aty belgisiz uıym aldy. Bul jobany ol uıym óz deńgeıinde jasaı alatynyna senim az. Al Ádebıet akademııasyn qurý – keshendi jumys. Sondaı-aq ádebıet salasynyń birde-bir ókili «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde oqyǵan joq. Máselen, Ádebıet akademııasyn úzdik bitirgen 2-3 stýdentti «Bolashaqpen» shetelge jiberetin bolsa, ol memleketke eshqandaı shyǵyn keltirmeıdi. Kerisinshe, olar ulttyq deńgeıdegi, tipti álemdik deńgeıdegi shyǵarma jazýy múmkin. Máselen, Den Sıaopın Qytaı bıligine kelgen kezde: «Biz endi tutynýshy ult bolmaımyz, ádebıetti shyǵaratyn, eksporttaıtyn ultqa aınalýymyz kerek», dep uran tastap, Jazýshylar odaǵyna qarqyndy túrde qoldaý kórsetip, janynan úlken baspa ashty. Nátıjesinde, 30-40 jyldyń ishinde Nobel syılyǵynyń eki laýreaty shyqty. Sondyqtan eń aldymen jas qalamgerlerdiń tilin jetildirý kerek. HH ǵasyrda ádebıet degen damyǵan memleketterdiń syrtqy saıasatynyń quramdas bóligi bolatyn.

– Qazirgi tańda shyǵarmashalyq odaqtarda qandaı kúrmeýli másele bar?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Eń basty kúrmeý – memleket nazarynan tys qalýymyz. Birdi-ekili arnaýly is-sharalar uıymdastyrǵan mınıstrlik, onyń ózin «mine, mynany jasadyq» dep aqparat úshin ǵana jasaıtyny jalǵan emes. Onda da, qaıdaǵy bir qaýymdastyq, kompanııalarmen shart jasasyp, al olar kúldibadam birdeńeni shatpaqtaıdy. Al olar aqsha úshin dám-tuzy joq shala dúnıe uıymdastyra salady, teatr tabıǵatynan habary joq kezdeısoq birlestik ne ońdyrýshy edi, alaıda olar tenderdi utyp alǵan, zań solaı... Al biz tenderge qatysa almaımyz, áýeli arnaıy mamanymyz joq, kerek deseńiz, býhgalterimiz de aqshasyz kelip-ketip kómektesip júrgen tanystarymyz. Ony aıtasyz, bizdiń odaqtyń ba­s­ynda shańyraǵy da joq. Kezinde, toq­sanynshy jyldary, el bolardyń aldynda odaqtyń Almatydaǵy «Akterler Úıi» degen ǵımaratyn, sol kezdegi tóraǵa Ázirbaıjan aǵamyz aqkóńildikpen Syrt­qy ister mınıstrligine ýaqytsha bergen eken, sodan qaıtarylmady. Bul da bizdiń eń basty kúrmeýimiz.

Aqberen ELGEZEK:

– Shyǵarmashylyq odaqtarǵa ortaq másele – qarjylyq qıyndyq. Onsyz eshqandaı jobany josparlaý, iske asyrý múmkin emes. Al shyǵarmashylyq áleýet barlyq odaqta bar dep esepteımin.

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Qazirgi ýaqytta Sýretshiler odaǵy qorsyz jáne basqa da sharýashylyq qurylymdarsyz, tek múshelik jarnalar esebinen qarjylandyrylatyn qoǵamdyq birlestik bolyp tabylady. Bul qarajat qyzmetkerlerdiń eń az sanyn jáne qolda bar múlikti qamtýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan odaqtyń shyǵarmashylyq qyz­metin qarjylandyrý jáne qazir­gi kezeńdegi qoǵamnyń rýhanı-mate­rıal­dyq mádenıetiniń bir bóligi re­tin­de Qazaqstannyń beıneleý ónerin damytýǵa serpin beretin sýretshilerdiń shyǵarmashylyǵyn yntalandyrý negizgi ózekti máselege aınalǵan. Odaq bas­qarmasynyń jyl saıyn óner túr­leri boıynsha shyǵarmashylyq saıys (taqy­ryptyq) ótkizý, sýretshilerdiń úzdik týyndylaryn mýzeı qorlaryna satyp alý, memlekettik tap­sy­rystardy jú­ıeleý jáne júzege asyrý, óner ıe­le­rin shyǵarmashylyq jetistikteri úshin mara­pat­taý, orta býyn, ásirese jas sýret­shilerge materıaldyq qoldaý kór­se­tý, shyǵarmashylyq sheberhanamen qam­tamasyz etý – kúrmeýli másele. Qazir Rysqulov kóshesi 48 A mekenjaıyndaǵy jalǵyz óndiristik keshendi jóndeıtin bolsaq, jas sýret­shilerge qoldaý kórsete alamyz. Ol úshin 70 mıllıon teńgeden astam qarajat qajet. Sonymen qatar Sýretshiler odaǵy basqarmasynyń jáne fı­lıal­darynyń kórme zalynyń bolmaýy, Qazaqstan mýzeılerinde sýretshiler shyǵarmashylyq kórme­sin jáne basqar­ma ta­rapynan uıym­das­tyrylatyn respýb­lı­ka­lyq kórmeni ótkizý de aqyly.

Asqar KENJEǴALIEV:

– Odaq fılıaldary mınıstrliktiń tapsyrmasy boıynsha jergilikti Ádilet departamentinen bir mekenjaıǵa tir­ke­lýleri kerek. Al bizde arnaıy mekeme joq bolǵan soń árkim óziniń jeke úıiniń mekenjaıyna tirkeýge májbúr. Munyń ózi kóp jaǵdaıda sáıkespeı jatady. Osynyń sheshimi retinde Aqtóbe, Qyzylorda oblystaryndaǵy fılıaldar mádenıet salasyna qarasty mekemege tirkelýleri kerek bolǵan. Biraq belgili bir sebepterge baılanysty toq­tatylyp tur. Memleket tarapynan odaq­tarǵa kómek retinde fılıaldarǵa mekemelerden bólme berilse deımiz. Sondaı-aq fılıaldarda túrli is-sha­ra­lar uıymdastyrý úshin mınıstrlik pen jergilikti mádenıet basqarmalary bas­shy­­lary qoldaý kórsetse eken. Al qar­jy­lyq ahýal bárine málim.

Qazir mádenıet salasyndaǵy túrli janrlarǵa kóńil bólinip, nasıhattalyp júr. Degenmen, sonyń ishinde kúı óneri tómengi deńgeıde qalyp barady. Kúıshilik konkýrstardy alyp qarasaq, júlde qorlary mardymsyz. Tipti kóp jaǵdaıda oryndaýshylarǵa qalamaqy da tólenbeıdi. Máselen, kúni keshe ǵana «Abaı TV» arnasy Batys Qazaqstanǵa kelip, óńir-óńirdegi kúıshilerdi túsirdi. Alys-jaqyn aýdan­dardan kelgen oryn­daýshylarǵa qalamaqy tólengen joq. Iаǵnı eńbegi baǵalanbaıdy. Salys­tyr­­maly túrde alsaq, búgingi qo­ǵam­da estra­da­lyq ánshilerdiń jaǵdaıy álde­qaıda jaqsy.

–Joǵaryda aıtqanymyzdaı, shy­ǵar­­mashylyq odaqtarǵa 2020 jyly bó­lin­gen 257 mln teńge mem­le­kettik satyp alý konkýrstary ótkizil­megendikten, bıýdjetke qaı­ta­ryldy. Bul odaqtarda iske asy­ratyn joba­lar­dyń joqtyǵyn kórsete me? Álde pan­de­mııanyń tıgizgen áseri me?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Ol konkýrstar ótkizildi, alaıda bizder onyń talaptaryn oryndaı almadyq. Qoldanystaǵy zań boıynsha ondaı konkýrstarǵa aqshaly, baı kompanııalar ǵana qatysa alatyndaı etip pisenttelgen. 257 mln teńge jyl boıyna jasaýǵa tıis is-shara úshin jeti-segiz shyǵarmashylyq odaqqa mardymsyz qarjy. Saýsaǵyńnyń sany jetpeıtin talaptardy oryndaýdyń ózi biraz ýaqytty qajet etkenimen turmaı, aldyn ala tólep qoıatyn somasy, konkýrstyń talabyna sáıkes ár túshkirýdiń saǵaty men oń-solǵa burylmaıtyn naqty baǵamy, onyń qajettiligin túsindirýlerdi konkýrs tekserýshileriniń mıyna jetkizý – bizdiń qoldan eki dúnıede kelmeıtin áreket. Al pandemııa degen alyp-qashty áńgime.

Asqar KENJEǴALIEV:

– Pandemııadan bólek, eń aldymen memlekettik satyp alýǵa qatysý sharttary óte kúrdeli. Granttarǵa qatysý tártibi kúsheıtilip, ózgergenine baılanysty biz usynǵan jobalar ótpedi. Oǵan qatysý da qarjylyq jaǵdaıǵa kelip tireledi. Baǵdarlamany taǵaıyndaý úshin túrli mamandar kerek. Shyǵarmashylyq odaqtyń basty máselesiniń biri – osy kadr jaıy.

Aqberen ELGEZEK:

– Biz barlyq memlekettik satyp alý granttaryna qatysamyz, kóbisinen utyp júrmiz. Al byltyrǵy konkýrsta barlyq shyǵarmashylyq odaqtar ótpeı qalýynyń ózi kóp nárseni ańǵartatyn sııaqty. Menińshe, pandemııalyq ahýalǵa baılanysty qarjy kerek bolǵan soń shyǵar. Áıtpese bir-ekeýi emes, barlyq odaqtardyń ótpeı qalýy múmkin emes.

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Iá, kóptegen jobalar usynyldy. Konkýrs, halyqaralyq shyǵarmashylyq kórme, plener ótkizý úshin tenderge qatystyq. Biraq elimizde bolyp jatqan pandemııanyń saldarynan toqtatyldy.

– Shyǵarmashylyq odaqtardyń bas­tamasymen túrli ádebı-mádenı is-sha­ralar uıymdastyrylyp júr. Alaı­da keıde sol jobalar tek jospar úshin jasalǵan sekildi, konserttik deń­geıden asa almaı jatady. Is-shara ótki­zý barysynda rýhanı mańyzyna nege mán berilmeıdi?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Ol ras, bizdiń bastamalardy ala qashyp, ózderiniń paıdasy úshin ıemdenip alyp, apyl-ǵupyl is-shara jasaı salatyn reıderlik minez burynnan bar. Ashyǵyn aıtsaq, alty jyl boıyna shoý-konsert bolyp kettik. Ol jyldary «Qazaqkonsert» qyrǵyn «jumys» istedi... Hooosh, deńiz... Is-sharanyń rýhanı mańyzyna sol ıdeıany týdyrǵan odaq qana mán beredi, ony oıdaǵydaı etip, joǵarǵy deńgeıde sol odaq qana ótkize alady. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Aıtpasqa amal joq, «aýrýyn jasyrǵan – óledi» degen...

Aqberen ELGEZEK:

– Bul jeke adamnyń pikiri dep esep­teı­min. Jalpy, rýhanııatqa salyn­ǵan qarajat birden nátıjesin kórsetpeıdi: ol qurylys emes. Ol – jemisin bolashaqta beretin sala. Sondyqtan buǵan konsert nemese shýly is-sharalar dep qaramaý kerek. Mysaly, Qazaqstan keıingi eki jylda ádebı ıntegrator retinde óziniń pozısııasyn kórsetip júr. Nátıjesinde, avtorlarymyz sheteldik qalamgerlermen tanysyp, aýdarma jumystarymen aınalysýda. Bul ekijaqty eńbekter kitap bolyp jarııalanyp, kórkem álemimizdi, kórkem sózimizdi tanytatyn, kórkem oılaý júıemizdi, jalpy rýhanı panoramamyzdy kórsetetin bolady.

Asqar KENJEǴALIEV:

– Konserttik deńgeıdegi is-sharalar kórsetilim úshin, jospardy oryndaý úshin jasalatyn boldy. Tipti ádetke aınaldy. Qoǵamnyń ónerge degen talǵamy men kózqarasyn ózgertetin de osy dúnıeler. Mysaly, telearnalar men radıolarda nemese qoǵamdyq oryndarda belgili bir ýaqytta kúı oryndalyp tursa, halyqtyń qulaǵy úırenedi. Biz osy máselemen Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine memlekettik arnalarda «Kúıshi» degen baǵdarlama engizýdi surap hat jazdyq. Qazir jaýabyn kútip otyrmyz. Ol baǵdarlama túsirilse, Kúıshiler odaǵynyń tikeleı qatysýymen jasalar edi.

 

Zańǵa ádebıet týraly taraý engizý kerek

– Shyǵarmashylyq odaqtar mem­lekettiń qoldaýynsyz táýelsiz jumys isteı alýy úshin ne isteý kerek? Bálkı, shyǵarmashylyq agenttikter sekildi qaıta qurylymdaý qajet shyǵar?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– «Táýelsiz jumys» degendi durys aıt­tyńyz. Shyǵarmashylyq odaq – mınıs­trliktiń qosalqy qaıtalaýy emes. Kerisinshe, kómekshisi. Dámesin-aı de­meńiz, kerek deseńiz, qoǵamdyq mınıs­trlik ispettes. Úkimet qura­myndaǵy mınıstrlik taza sheneýniktik memlekettik mekeme, al shyǵarmashylyq odaq – sheneýnikterdiń qoly men óresi jete bermeıtin erekshe álemniń ishinde júrgen, syr-qyry, muń-zary, qanat-qarymy, qııal-óresiniń ortasynan tabylatyn et-baýyry, qoldaýshysy, janashyry, sózin sóıleýshi, joǵyn joqtaýshysy, qamshygeri, atbegi syndy báıgege qosýshysy. Teatrlardy basqaratyn, mınıstrlik taǵaıyndaıtyn júrektilikten góri, bilektirek basshynyń tasasynda qaraýsyz júrgen qulagerdi tanýshy. «Ár kálláda bir qııal» demekshi, neshe túrli basshylar bar ǵoı...

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Búgingi tańda bul format ózge óner salasyna tıimdi shyǵar. Al óner shyǵarmashylyǵyna qatysty sýret týyndysyn túbegeıli formatqa engizý tıimdi dep oılamaımyn. Sýretshiler úshin tek jeke tulǵalyq málimet retinde tıimdi. Árıne, bul sýretshiler týraly, odaqtyń is-sharalary týraly aıtý, dáripteý máselesin ǵana sheshetin format. Sýretshilerdiń shyǵarmashylyq týyndylary mýzeı men galereıalarda ótkiziletin kórmeler arqyly qabyldanady.

Aqberen ELGEZEK:

– Eger bizde ulttyq býrjýazııa qa­lyptasyp, mesenattar, bıznes ókilderi ádebıetke degen kózqarasyn ózgertip, qarjylaı qoldaý kórsetetin bolsa, árıne, memlekettiń qoldaýynsyz-aq bul jumysty jasaýǵa bolady. Ondaı mesenattar bar bolǵanymen, qoǵamda ádebıetke kómektesý degen dástúr qalyptaspaǵan. Mysaly, aıtys ónerin qoldaýshylar tabylady. О́ıtkeni ol – birden kórinetin, birden ataǵy shyǵatyn sala. Al memlekettiń qoldaýynsyz, bıznes ókilderiniń kómeginsiz qalamger qaýym óz-ózin alyp júre almaıdy. Al ádebı agenttik qurý da zańmen rettelýi kerek. «Mádenıet týraly» zańǵa ádebıet jónindegi taraýlardy engizýdi talaı ret usynǵanbyz. Áli qoldaý tapqan joq. «Mádenıet týraly» zańda kitaphana týraly, teatr týraly taraýlar bar. Kıno týraly bólek zań qabyldandy. Al ádebıet týraly biraýyz sóz joq. Mádenı qyzmetker degen mártebege aqyn-jazýshylardy jatqyza almaımyz.

– Aldaǵy ýaqytta qandaı jobalar josparlanyp otyr?

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV:

– Búginde umyt bola bastap, qaıta jańǵyra bastaǵan halyq teatrlaryn qoldap, nasıhattaý úshin Qyzylordada, Aqtóbede, Qostanaıda, Atyraýda, Jezqazǵanda halyq teatrlarynyń kon­kýrs-festıvalin jasaǵymyz keledi. Oblystyq teatrlardyń mereıin kóterý maqsatynda Nur-Sultan men Almatyda esepti gastrolderdi jyl boıy uıymdastyrý da bar. Sondaı-aq bul kúnderi batys, shyǵys, soltústik, ońtústik bolyp bólinip, derbes ólkelik reńkke aınalyp bara jatqan teatr fes­tıvaldaryn odaq aınalasyna toptastyryp, uıymdastyrý jobalaryn qolǵa alý. Halyqaralyq synshylar qaýymdastyǵymen birlesip, oblystyq teatrlardyń repertýar saıasatyn, rejıssýra óresin, akterlik sheberliktiń jetistikterin saralaıtyn jyl boıyna kóshpeli konferensııalar ótkizý. Jas rejısserlerdiń jumystaryn baǵalaý maqsatynda kórsetilim-festıvaldardy dúnıege ákelý. Almatyda respýblıkalyq, Túrkistanda Azııa teatrlarynyń forýmyn ótkizý. 27 naýryz – Halyqaralyq Teatr kúnine oraı «Eńlikgúl» kásibı syılyǵynyń is-sharasyn halyqaralyq deńgeıde, búginde alty teatry bar Shymkent qalasynda ótkizý. Jyl basynan bastap «Teatr.KZ» jýrnalyn qaıta shyǵara bastaý.

О́ner – ulttyń mańdaıyndaǵy jarqyraǵan gaýHar tasy, jan jylýy. Kúıki tirlikke qul bolmaı, jeý men ishýden basqa tazalyq, ádemilik áleminiń bar ekenin eske salýshy. Al tazalyq pen ádemilik qorǵaýdy, qaraýdy, qoldaýdy qajet etedi. Bular qorǵalmasa – álemdi kir basady. Shyǵarmashylyq odaqtar osynyń sanıtarlary. Eldiń eldigi shash-etekten asqan sheneýnikterdiń sanymen ólshenbeıdi, mádenıetiniń bıiktigimen, óneriniń óresimen bilinedi. Japa-tarmaǵaı baıýmen, ury-qary, korrýpsııamen aýyrǵan búgingi qoǵamǵa shyǵarmashylyq odaqtar aýadaı qajet. Teatrlar kóp bolsa, akterleri men rejısser, sýretshileri talantty, júırik, óreli bolsa, ult óreli bolady, mádenıeti ósedi, jastary baýyrmal bolady, el eńsesi kóterilip, mańdaıy jarqyraıdy, túrmeler bosaıdy.

О́mirbek JUBANIIаZOV:

– Elimizde beıneleý óneriniń órkendeýi úshin kóptegen jobalar josparlanyp otyr. Ol úshin aldymen Sýretshiler odaǵy men memleket arasyndaǵy baılanys formatyn ózgertý, ondaǵy qoldaý qoryn, memlekettik tapsyrys pen satylymyn qalypqa keltirý. Osy kózdegen maqsatymyz júzege assa, Sýretshiler odaǵy jáne onyń fılıaldarynyń josparlyq jobalaryn iske asyrýǵa septigi tıedi. Aıtalyq, jyldyq jospar boıynsha halyqaralyq jáne respýblıkalyq deńgeıde ótkiziletin kórmeler, forým, taqyryptyq plenerler men konkýrstar jáne sýretshilerdiń albom katalogtaryn shyǵarý.

Aqberen ELGEZEK:

– Karantındegi eki jyl bizdiń kóptegen josparymyzdy kesheýildetti. Qazaq qalamgerlerin álemge tanystyrý, jastardy qoldaý, Ádebıet akademııasyn qurý sııaqty aýqymdy, júıeli jobalar oıymyzda bar. Budan bólek, ishki máselelermen aınalysyp jatyrmyz. Máselen, ádebı syndy kóterý, balalar ádebıetin, satırany damytý kerek degen sııaqty kenjelep qalǵan janrlardy kóterýge kóptegen jobalar josparda tur.

Asqar KENJEǴALIEV:

– «Kúı forýmy» konferensııasyn ótkizgimiz keledi. Mınıstrlikke jylyna 4 ret shyǵatyn «Kúıshi» ǵylymı-tanymdyq jýrnalyn usynǵan bolatynbyz. Onda QR kod arqyly kúı oryndalyp, tarıhy aıtylatyn zamanaýı tetigi bolady. Bul basylym otandyq nemese álemdik kúıshi ǵalymdardyń maqalasy men jańa kúılerdi nasıhattaýdy kózdeıdi.