Kózi tirisinde qazaq rýhanııatynyń kógine samǵap, ultymyzdyń yqylym zamannan bergi asyl murasyn ulyqtaý isine ólsheýsiz úles qosqan Aqseleý Seıdimbekteı aıaýly tulǵany biz osy ardaqtaı aldyq pa? Búgin aldymyzdan shyqqan bul saýaldyń erteń jolymyzdy kes-kestep júrgizbesi aıdan anyq. О́ıtkeni qazaq ǵylymynyń aınalymyna «Kóshpeliler mádenıeti men órkenıeti» degen uly uǵymdy engizip ketken kemeńger tulǵanyń kerektigine degen zárýlik artqannyń ústine arta bermek.
Bıyl etnograf-jazýshy, ádebıet zertteýshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aqseleý Slanuly Seıdimbektiń dúnıe salǵanyna on eki jyldyń júzi boldy. Al aldymyzdaǵy jyldyń jeltoqsan aıynda ardaqty tulǵanyń týǵanyna 80 jyl tolady eken.
Búginde Aqseleý dese qazaq balasynyń kóz aldyna Arqanyń aq teńizdeı tolqyǵan seleýli dalasy keledi. Altaı men Atyraýdyń arasyn kúı kúmbiri kernep ketkendeı bolady onyń esimi atalǵanda. Boz jýsannyń burqyraǵan jupary esti alyp, «Dáýren-aı» dep salǵan án jan dúnıeni astan-kesteń etedi. О́ıtkeni ol – mogıkandardyń sońǵy tuıaǵy óziniń sanaly ǵumyryn «Qazaqtyń álemin taný» ǵylymyna arnaǵan aıaýly da ardaqty jan edi. Iá, baǵzy zamandaǵy babalarymyz qaldyrǵan dúr-dúnıelermen jadynan jańyla jazdaǵan qazaqtyń balasyn qaýyshtyrǵan da bir ózi-tuǵyn.
Aqseleý Seıdimbek aramyzdan ketken bir múshelge jýyq ýaqyt ishinde onyń esimin este máńgi qaldyrý maqsatynda ne isteı aldyq? Iá, qabiriniń basyna mármárdan eskertkish soqtyq. «Kóktegi kúnge, jerdegi elime meıirim qanbady» degen óziniń sózin qulpytasyna qashap jazdyq. Týǵan aýyly men aýdanynyń bir-bir kóshesine esimi berilgen eken. Osymen toqtaǵan túrimiz bar.
Álbette, Aqseleý Seıdimbek syndy asa sırek kezdesetin daryn ıesi sońyna qaldyrǵan asyl murasymen ózine ólmes eskertkish soǵyp ketken tulǵa ǵoı. Degenmen ultynyń jolyna janyn sadaǵa qylýǵa qashanda daıyn bolǵan sańlaqtyń esimin aýqymdy túrde ardaqtaıtyn ýaqyt jetkeni daýsyz shyndyq.
Mysaly, Alashtyń ardaqty uly, asa kórnekti qalamger, mədenıet jəne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Əbish Kekilbaıulyna arnalyp Aqtaý qalasynda «Ábish Kekilbaev rýhanı ortalyǵy» ashyldy. Onyń aldynda Oral qalasynda qazaqtyń klassık aqyny Qadyr Myrza Áli atyndaǵy Mádenıet jáne óner ortalyǵy ashylǵan bolatyn.
Al jańaǵy biz esimin qurmetpen atap ótken abyz Ábish Kekilbaıuly Aqseleý Seıdimbek ómirden ótkende ne dep edi? Qaıyra bir eske túsireıikshi. «Qazaqta sal qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Seri qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Bı qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Batyr qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Pir qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń jaqsysy men jaısańynyń bəri qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń kətepti qara nary qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Bəriniń ornyna bir ǵana Aqseleý júre alady. Al Aqseleýdiń ornyna kim júre alady?» dep egilgenin esti el uqsa deısiń...
Mine, «Jaqsydan – sharapat» degen, Oral men Aqtaýdaǵy ónegeli sharýanyń sharapaty tıip, Qaraǵandynyń qaq tórinen Aqseleý Seıdimbekke arnalǵan ortalyq boı kóterip jatsa, aq túıeniń qarny jarylǵan kún bolar edi-aý. Qazirdiń ózinde bul taqyryp el ishinde áńgime arqaýyna aınalyp, Arqa tósindegi zııaly qaýym tolǵaǵy jetken máseleni ár-ár jerde kótere bastaǵan. Solardyń biri hám biregeıi – Serik Aqsuńqaruly.
Qazaqtyń begili aqyny, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Serik Aqsuńqaruly óziniń shyǵarmashylyq ómirinde Aqseleý Seıdimbektiń aǵalyq qamqorlyǵyn, aqadal tileýlestigin kóp kórgenin úlken tebirenispen eske alyp júredi. Aqyn óziniń «HH ǵasyrdyń 20 sáti» atty óleńmen jazylǵan poemasymen jarq etip, ádebıet álemine tanylǵany úshin áýeli «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi Egemen Qazaqstan) gazetin, odan keıin kezinde osy basylymda ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet etken Aqseleý Seıdimbekti aýzynan tastamaıdy.
Sol kezde jasy otyzǵa kelip qalsa da, jyrsúıer qaýymǵa esimi áli de bolsa belgisizdeý aqyn izdep baryp, qoljazbasyn Aqseleý Seıdimbektiń qolyna tapsyryp ketken eken.
«Áli esimde, 1984 jyl, kún senbi bolatyn. Keńes Odaǵynyń kezinde Qarqaralyǵa «Pravda» men «Sosıalıstik Qazaqstan» shyqqan kúni kelýshi edi. «Sosıalıstik Qazaqstannyń» tórtinshi betin ashyp qalsam, «Qurlyqtar» degen atpen bir betti alyp, meniń poemam tur. Sol poema keńestik senzýra men redaktordyń súzgisinen ázer ótip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde jaýapty qyzmet atqaratyn Ábish (Kekilbaıuly) aǵamnyń alqaýymen 1984 jyly, «Jalyn» baspasynan julym-julym bop jaryq kórdi. Alty jyl arpalysyp júrip, otyz tórt jasymda jalǵannyń jaryǵyna ázer shyǵardym. Kólemi bir baspa tabaqtaı. Senzýranyń qatal tezinen ótken», dep eske alady S.Aqsuńqaruly.
Aqyn Aqseleý Seıdimbekti «Alashtyń adamzatqa jibergen elshisi» dep baǵalaıdy. «Ahań, – deıdi ol, – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursyn, Álimhan Ermekovterdiń bizge qalǵan sarqytyndaı bir tulǵa edi. Jendet Alashtyń sorpa betine shyǵaryn qolymen qalqyp alǵanda, Alla solardyń kózindeı ǵyp Ahańdardy qaldyryp edi. Ornynda bardyń ońalyp jatqany sodan. Sońynda kóshpeliler sıvılızasııasynyń úsh taǵanyndaı «Qazaq álemi», «Qazaqtyń kúı óneri», «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» syndy úsh som dúnıesi qaldy. Ahańdary bar Alash ótken-ketkenin jadynan shyǵara almaıdy. О́tkenin umytpaǵan ulttyń keleshegi de kemel bolady».
Osy oıyn tarqata kele Aqsuńqaruly Qaraǵandy qalasynda Aqseleý Seıdimbek atyndaǵy ortalyq mindetti túrde boı kóterýi kerek dep sanaıdy. «Qaraǵandyda Qasymnyń úıi áni-mini ashylady dep júr ǵoı. Ashylsyn. Al Aqseleý atyndaǵy taǵy bir ortalyq Arqa tósine kóptik etpeıdi. Biz osyndaı esti tirlik arqyly Ahańnyń asqaq rýhyna taǵzym etip, onyń artynda qalǵan mol murasyn óskeleń urpaqtyń ıgiligine jaratýǵa járdemdesken bolar edik», dep tolǵanady S.Aqsuńqaruly.
Osy oraıda Aqseleý Seıdimbekpen tirisinde tyǵyz shyǵarmashylyq qarym-qatynasta bolǵan ardager jýrnalıst, etnograf-jazýshy Tórehan Maıbastyń da aıtary bar. О́ziniń taıaýda ǵana jaryqqa shyqqan, Aqseleý Seıdimbektiń ishki álemin ashýǵa talpynǵan «Qurmaldyq» degen rýh kitabyn mynadaı sózdermen bastaıdy: «Ahańnyń maǵan aıtar qashanda eki sózi boldy. Bireýi – esendeseıik sózi. Ekinshisi – dúkendeseıik sózi. Birinshisinde qashanda aýyl ishiniń áńgimesinen aspaımyz. Jón-josyq surasamyz... Ekinshisinde arqany keńge salamyz. О́ıtkeni saǵattap dúkendesemiz. Esti áńgimeler aıtamyz, essiz armandarǵa berilemiz. Kádimgideı et jep, sorpa ishemiz...».
Mine, osy bir joldardan-aq etnografııa deıtin telegeı teńizdiń tereńine boılaǵan qos qalamger arasyndaǵy baltalasań ajyramas yntymaqtyń qanshalyqty berik bolǵanyn baǵamdaýǵa bolar edi.
«Bizder, – deıdi Tórehan Maıbas, – qazir qazaqtanýdyń úsh tolqynyn bastan ótkerip jatyrmyz. Qazaqtanýdyń basynda, árıne, Máshekeń tur. Odan keıin Álıhannyń erekshe turpattaǵy, eýropalanǵan konsepsııasy tur. Odan keıin, árıne, qazaqtyń Aqseleý Seıdimbegi... Ol sanaly túrde bárinen bas tartty. Janyna serik etip qazaqtanýdy ǵana alyp qaldy... Qazir ahańtaný týraly aıqaı kóp! Durys aıqaı! Kómek suraǵanda aıqaılaýshy edik ǵoı... Ahańnan járdem suraıyq. Kózi ketkenimen tom-tom dúnıesi qaldy. Qazaq balasynyń endigi ǵasyrlyq azyǵy sol jazbalar bolmaq».
Aqseleý jaıynda áńgimesi taýsylmaıtyn Tórehan Maıbas asqaq tulǵa atyndaǵy ortalyqtyń kenshiler astanasynda oryn tebýi kerek degen ıdeıany qos qoldy kóterip qoldaıtynyn aıtady. «Bul Ahańnyń ult aldyndaǵy eresen eńbegine berilgen eń laıyqty baǵa bolar edi», dep tebirenedi qalamger.
Iá, qadirmendimizdiń Aqseleý bıigindegi qabiriniń basyna «Kóktegi kúnge, jerdegi elime meıirim qanbady» degen sóz qashalyp jazyldy. Bul óziniń kózi tirisinde aıtqan, syryna bizdiń tisimiz batpas, salmaǵy zil batpan sózi edi. Endi kelmeske ketken kemeńger tulǵanyń tirilerdiń búgingi tirligine rýhy shat-shadyman bolsyn desek nemese Alashtyń ardaqtysy qaldyrǵan mol muraǵa erteńgi urpaqtyń meıiri qansyn desek, Arqa tósinde – Qaraǵandynyń tórinde Aqseleý atyndaǵy rýhanı ortalyq orda tigýi tıis. Bul sharapatty sharýany iske asyrýǵa jaqsynyń qazaqtyń ádebıeti men ónerine, mádenıeti men rýhanııatyna hám jáne tól tarıhyna sińirgen eńbegine razy búgingi urpaqtyń shamasy jetedi degenge kámil sengimiz keledi.