Elimizdiń damýyna ózindik úlesin qosýda názik jandylardyń orny aıryqsha. Bul elimizde genderlik teńdiktiń artyp kele jatqanyn kórsetedi. Genderlik teńdik táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap Elbasy saıasatynyń ózekti qyrlarynyń biri boldy. El Prezıdenti de qazaq áıelderiniń qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasýyna múmkindik jasap otyr. Búginde arýlarymyz ben analarymyz memlekettik, áleýmettik sektorlarda, qoǵamdyq jumystarda, ekonomıka, bilim-ǵylym sııaqty túrli salada jumys isteıdi. El ekologııasyna da úles qosyp, tumsa tabıǵatty saqtaý jolynda jan-tánimen eńbek etip júrgen názik jandar jaıly aıtpaı ketýge bolmas.
Búginde elimizde 29 erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq bar. Oǵan 13 ulttyq park, 6 rezervat, 10 memlekettik tabıǵı qoryq kiredi.
Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa etalondy jáne biregeı tabıǵı keshender men obektilerdi, sondaı-aq tarıh, mádenıet eskertkishterin jáne basqa da mádenı mura obektilerin saqtaý, rekreasııalyq paıdalaný jaǵdaıynda tabıǵı keshenderdi saqtaýdyń ǵylymı ádisterin ázirleý jáne engizý, buzylǵan tabıǵı jáne tarıhı-mádenı keshender men obektilerdi qalpyna keltirý, halyqqa ekologııalyq monıtorıngti engizý sekildi negizgi mindetter júktelgen.
Elimizde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar salasynda 3 756 adam qyzmet atqarsa, olardyń arasynda 601 názikjandy áriptesimiz bar. Olardyń bul salaǵa qosyp jatqan úlesi zor. Mysaly, qarapaıym eńbek adamy – ormanshy Raıhan Muhametjanovanyń eńbegi kópke úlgi. Ol 2007 jyldan beri Ile Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń Úlken Almaty ormanshylyǵynda jumys istep keledi.
Ormanshy bolý da ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Bul jumysqa shydamaıtyn er-azamattar kezdesedi. Al Raıhan Orazhanqyzy bolsa bul mamandyqtyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp keledi. О́z kásibı bilimin mekemeniń tabıǵat qorǵaý aıasyndaǵy jumystarda aldyńǵy qatarda bolýyna jáne orman sharýashylyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý, yntymaqtastyqty nyǵaıtý jolynda paıdalanyp keledi.
Tabıǵatty qorǵaý isine belsene aralasyp kele jatqan jannyń biri – «Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń dırektory Záýresh Álimbetova. Qyzmetin Mınıstrler keńesiniń «Alataý» ósimdik sharýashylyǵy sehynda qarapaıym maman bolyp bastaǵan ol osy kúnge deıin birshama joldy júrip ótti. Zaýresh Jansultanqyzy Barsakelmes qoryǵynda 2000 jyldardan beri jumys istep keledi. Bul jerde ǵylymı qyzmetker, dırektordyń orynbasary laýazymdaryn atqarady. Kóptegen ekologııalyq jobaǵa qatysyp, óziniń bilimi men tájirbıesin bólisýden tartynǵan emes. Máselen, «Aral teńizi óńirindegi shóleıttenýge jáne sortańdy jerlerdi qalpyna keltirýge qarsy kúres», Japonııada ótken «Kaýkeı kentindegi jasyl qorǵanys beldeýi», «Qaratereń kentindegi jasyl qorǵanys beldeýi» ekologııalyq jobalaryna qatysa otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha oılaryn ortaǵa saldy. Nátıjesinde, osy kentterde jasyl qorǵanys beldeýi quryldy. Bul kenttiń ekologııasyna oń áserin tıgizdi. Sondaı-aq Qazaqstandaǵy EQYU jáne HAQQ ortalyǵynyń «Aral teńizi basseıniniń qazaqstandyq bóliginde sý resýrstaryn ıntegrasııalyq basqarý júıelerin engizý: ulttyq deńgeıdegi praktıkalyq qadamdar», «Syrdarııa ózeni men Kishi Aral teńiziniń sýly-batpaqty alqaptaryna ekomonıtorıng» jobalaryna qatysyp, ǵylymı tujyrymdamalarymen bólisti.
«Kólsaı kólderi» MUTP respýblıkalyq memlekettik mekemesinde óz mamandyǵynyń maqtanyshyna aınalǵan jandardyń biri – Baǵdat Ýálıeva.
Baǵdat Baǵasharqyzy mamandyǵy boıynsha bıolog, óz eńbek jolyn Almaty oblysynyń Kegen aýdanyndaǵy Qarabulaq orta mektebinde ustaz bolyp bastaǵan. Ulttyq parkte 2013 jyldan beri Ǵylym jáne monıtorıng bóliminiń basshysy qyzmetin atqaryp keledi. О́z qyzmetin atqarý kezinde Baǵdat Baǵasharqyzy birneshe býyn shákirt tárbıeleı bilgen, kóptegen ǵylymı jobaǵa qatysyp, ulttyq parktiń florasy men faýnasyn zertteýge eńbek sińirip, bes túrli ǵylymı eńbektiń shyǵýyna úles qosty. Sonymen qatar áriptesteri arasynda qurmetke ıe, qoǵamda úlgili otbasynyń uıtqysy bolyp otyrǵan jan.
О́z mamandyǵynyń maqtanyshyna aınalǵandardyń biri – Gúlmıra Nysanbaeva. Ol óziniń eńbek jolyn 2006 jyly Sharyn ulttyq parkinde referent hatshysy qyzmetinen bastady. Sharyn ulttyq parkinde 2009 jyldan beri qyzmet etip keledi. Bul jerde týrızm jáne ekologııalyq aǵartý bóliminiń mamany, týrızm jáne ekologııalyq aǵartý bóliminiń bastyǵy qyzmetterin atqarǵan ol búginde «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parki» dırektorynyń ǵylym jáne týrızm jónindegi orynbasary. Gúlmıra Nuralyqyzy – jumyspen qatar otbasynyń uıytqysy bolyp otyrǵan ardaqty jan.
Sondaı-aq el ekologııasyna beıjaı qaramaı, ózekti máselelerge ún qosyp kele jatqan elimizdegi názik jandy ekobelsendileriniń, ekologterdiń eńbegi de orasan ekenin atap ótkim keledi.
Álııa ShALABEKOVA,
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri