Qazaq kórkem oıynyń bir bıigi, qanatty qalamger, aǵa-dos Nesipbek Dáýtaıulynyń ómirbaıany men ónerbaıanyna úńilgen saıyn onyń «Minez» dep atalatyn áńgimesindegi jazýshy Hakimjannyń: – «Qansha kitap jazsań da ómir óz jolymen júredi», dep qamyqty ol. Tolstoıdy aıtam da. Adamdardan birtúrli kóńili qaldy. О́z úıiniń terezesinen urlanyp qashyp shyqqanda, ózin búkil álemnen qyzǵanǵan tas quıryq qatyny Sofıa Andreevnadan emes, kórsoqyr qoǵamnan bezdi. Tolstoı – ózi somdaǵan Anna Karenına taǵdyrynyń qaıǵyly jalǵasy, aǵa. Ol da, Abaı da, ózin ózi atyp salǵan Hemıngýeı de ishinde ózimiz bar qalyń nópir baıaǵydan kóngen, ábden moıyndap alǵan, aıdaýyna júrgen kónbis, kóńilshek ómirge eshqashan syımaıtyn azaby men sheri mol, sheńbirek atqan shermende minezder» – deıtin jeri oıyma orala beredi.
Taǵy soǵan jalǵasty: – «...Lermontovtyń túbine jetken qyzǵanshaqtyq minez. Beker obaly qane, Martynov oǵan birneshe joly «otpen oınama» dep eskertti ǵoı. Qaıtesiń, basy tym úlken, moıny qyldyryqtaı, aıaǵy taltaq Lermontov sulý, symbatty Martynovtyń balǵa jınalatyn aqsúıek qyz-kelinshekterdiń aldyndaǵy bıik mereıin ólerdeı qyzǵanyp, solardyń kózinshe mazaqtaýyn qoımady. Ol kezdiń erkektik ólsheminde dýel – sońǵy da sózsiz sheshim bolatyn. Ras, Lermontov uly aqyn. Alaıda ulylyqtan da joǵary azamattyq ar-namys, ar-namystan ot bop oınap shyǵatyn oıran minez bar ǵoı» – deıdi Hakimjan keıipker.
Ot bop oınap shyǵatyn oıran minez... Hakimjan keıipker men qazaqtyń qaraǵaıdaı jazýshysy Nesipbek Dáýtaıuly tutasyp júre beredi oqyrman sanasynda. Shyǵarma shynaıylyǵyn da osy jerden izdeý kerek shyǵar.
Ana bir jyly Nesipbek Dáýtaıulynyń «Qudiret pen qasiret» romany jaryq kórgende qanattasy, qatarlasy, sarabdal synshy Baqyt Sarbalauly súıinshilep pikir aıtyp, maqala jazǵan. Sonda: «Nesipbek – qasıetti Qordaı óńiriniń perzenti. Sondyqtan onda tastyń bitimi, taýdyń minezi bar. Men ony onyń shyǵarmalarynan únemi baıqaımyn. Myna jańa romandy oqyp shyqqanda da bul birden sezildi. «Aı, myna Dosmaǵanbet – Nesipbektiń naq ózi ǵoı» – dedim ishimnen. Men muny ózimmen talaı jyl aralasyp kele jatqandyqtan, jeke basynan da júris-turysynan da adamdarmen qarym-qatynasynan da qam-qareketterinen de kórip kelemin», dep jazǵany bar edi.
Iá, Nesipbek Dáýtaıulyn sóz etken áriptesteri, bolmasa oqyrmany Sherhan Murtaza aǵamyz «Qordaıdyń qońyr quljasy» ataǵan jazýshy shyǵarmalaryn oqýy kerek. «Alma aǵashtyń butaǵy», «Aq kógershin», «Kók kóılekti kelinshek», «Ánim sen ediń», «Aıǵyrkisi», «Batyr» taǵy basqa kez kelgen hıkaıat, áńgimelerin zer salyp oqysańyz «ot bop oınap shyǵatyn oıran minezdi» keıipkerge kezigesiz. Kezigesiz de Nesipbek Dáýtaıuly deıtin taǵdyrly da tamyrly sýretkermen júzdesesiz. Júzdeskende ol saǵan: «Kez kelgen shynaıy sýretker ózin jazady. О́z meni joq qalamger – ólgen qalamger», dep ótkir janaryn qadap, temekisiniń tútinin kókke sozyp til qatady.
Bolmysy bólek, tabıǵaty tylsym, oı ormany oqshaý Nesipbek aǵamyzben syrlasqan, syılasqan baýyrlarynyń biri edim. Aptasyna birer ret: «Qalaısyń, Áke» – dep habarlasyp qoıatyn. Qazaqy áńgime tıegin aqtaryla aǵytqanda kádimgi kórkem dúnıe oqyp otyrǵandaı áserlenýshi edim. Sol áńgimelerdiń deni eldik, birlik, aýyl, ult, rýhanııat tóńireginde eken. Qaıtarynan bir kún buryn Baızaqtaǵy jarylys týraly áńgimelestik. «Suraýy bolar, quzǵyndardan» – dep sál nalyp turǵandaı kórindi.
Keıingi kúnderi Nesipbek Dáýtaıulymen aradaǵy uzaq jylǵy alǵaýsyz syrlardyń, bir kózge kórinbeıtin altyn arqaýdyń negizi bolǵan saǵattar men sekýndtar jan dúnıemde jańǵyryp júr.
«...Qatar júrgen kúnderdi syılaıyqshy, bireý erte bireý kesh bir qulaıdy», dep edi Kákimbek aǵam. Mynaý jaryq jalǵannyń bar túıini osy eki jolǵa syıyp tur ma, qalaı?
Endeshe, áli talaı urpaq Nesaǵanyń kórkemdik álemine boılar, keıipkerleri arqyly jazýshymen san syrlasar, qalamger bolmysynan ǵıbrat alar.
... – Bylaı ǵoı, Ǵalym – dedi Nesipbek aǵamyz birde. Men ózimnen aýyldy kóremin. Biz áýeli aýyl minezdimiz ǵoı. Men Dýlat Isabekovtiń «Aqyrmashtan naýryzǵa deıinin», Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń kez kelgen áńgimesin, sosyn marqum Qaldarbek Naımanbaevtyń «Báıgetorysyn» qaıtadan oqyǵym kep turady. Oqysam aýylyma baryp kelgendeı, aýyldaǵy baıaǵy atalar men apalardy, aǵalar men jeńgelerdi kórgendeı júrek eljirep, baýyr ezilgen kúı keshemin.
Aýyl – qazaq qalamgerleriniń taǵdyry. Ádebıette klassıka degen uǵym bar ǵoı. Aqyn-jazýshy retinde tanylǵandar, tanylýǵa taıap qalǵandardy bylaı qoıǵanda, gazetterdi jaǵalap, maqalalar súıkep, oqta-tekte tórt-bes shýmaq óleńderin jarııalap júrgender de «Men osy baıqasam, klassık ekenmin ǵoı», dep kókip otyrady. Ne sonda klassıka degen? Bilmeıdi.
Klassıka, menińshe adam, ult taǵdyrynan týatyn aqıqat. Sonyń kórkem kórinisi, tereń tanymy.
Eger E.Hemıngýeı «Shal men teńizdi» jazsa, teńiz onyń jáne ultynyń taǵdyry. Shyǵarmada sol taǵdyr, adamnyń sol taǵdyryndaǵy ómir úshin jan alyp, jan beretin tilmen aıtyp jetkizýi qıyn uly kúresi jatyr.
Aýyl da biz úshin sol sııaqty. Muny qaperge almaı túrli izdermen eksperıment jasap qoıamyz. Buǵan qarap jańa túr, tyń mazmun, bólek oı aıtpa deýge bolmaıdy.
Bul endi úlken suraq.
Qalamger janary bir núktege qadalyp alǵan. Qobyzsha bozdap, abyzsha tolǵap otyr. Sýretkerdiń kózderinde lezde oı men muńnyń kerýeni kóship ótkendeı meni de bir tuńǵıyq tarta jóneldi. Qaltafonymnyń túımesin syrt etkizip, arnasyna túsken ádemi áńgimeni jazyp alýǵa oqtaldym. «Ot bop oınap shyǵatyn oıran minez» – munyń ne, Áke – dep kidilene qalsa qaıtem? Serttespesek te senisken uzaq jylǵa dos-aǵa. Syralǵy suhbattas.
Endi men suraqqa kóshem:
– Sóıtip siz qazaq aýyl minezdi deısiz, Nes-aǵa! «Aq kógershin» povesińizde bul ózi keńinen áńgime bolmaı ma?
Jurt ata-babasynan bermen qaraı mura bolyp kele jatqan mekendi tastap kete almaı ábden qınalady ǵoı. Siz sol shyǵarmańyzda totalıtarlyq júıeniń qazaqy mentalıtetke túkirmeıtinin astarlap aıttyńyz.
– Iá, solaı. Qaısybir jyly Sheraǵań – Sherhan Murtazanyń meniń týǵan aýylym – Iirsýǵa barǵany bar. Kenen atama kúıeý bala bolǵan jyly ǵoı. Qordaı aýdanynyń sol kezdegi ákimi Qurmanǵalı Ýáli ekeýmiz Sheraǵańdy Kenenniń Iirsýdaǵy úıiniń ornyna aparaıyq dedik. Kezinde Kenendi izdep kelip, Jambyl tátem de tústengen Iirsý ǵoı bul. Keıin Hrýshevtiń kezinde shaǵyn sharýashylyqtar irilenip, jurt bir ortalyqqa kóshirilgen soń Iirsý ıesiz qalǵan. Bary – úılerdiń tegistelip ketken oryndary. Birdi-ekili eski qystaý.
– Sol Iirsýǵa Sheraǵańdy bastap keldik. Iirsý – taý bókterine jaqyn basy keń, aıaǵy tarlaýyt jyrany boılap, ıreleńdep aǵatyn jińishke ózen. Sonyń jaǵasynda 60-70 tútin ot jaqqan. Kenekeńniń úıi aýyl ortasyndaǵy oımaqtaı ulpa sazdyń jıegindegi qyzyl tóbeshiktiń ústinde bolatyn.
– Sonyń ornyna otyrǵyzbaımyz ba, «Áı, qaıyn atamnyń ornyna shyǵyp ketken joqpyn ba?» – deıdi Sheraǵańnyń kózi alaıyp.
Ol ózendi biraz boılap júrip, aınala tóńirekke kóz salyp kóbine ózimen-ózi boldy. Batysqa qaraı áıgili «Oıjaılaýǵa» shyǵar qasqa jol jatty qasqaıyp, Ońtústikke qaraı Qordaı asýynyń silemderi, sonaý-sonaý tómende kezinde qyrǵyzdyń Manas jyrynda: «Qordaıyńa jol saldym, Kólqopańa qol saldym» deıtin oıpań, soltústigi – Ańyraqaı dalasyna asatyn Quljabasy, Qýshoqy taýlary, shyǵysy – Almatyǵa jetelep áketetin ushy-qıyry joq mı jazyq.
Bul mı jazyq qaısybir dáýirde Qoby atalatyn deıtin Kenekeń. Nege Qoby? Qoby degen ne sóz? Sony suramappyz.
Sheraǵań bárin surap tur. Tús aýa jazýshynyń týǵan aýyly Jýalyǵa júrip kettik. Ekeýmizdiń ezý jıdyrmaı alma-kezek aıtatyn áńgimemiz kóp bolýshy edi, bul joly shalyń únsiz. Jol ortadan aýǵanda: «Sheraǵa, úndemeısiz ǵoı» dedim. «Oılap kelem» – dedi ol. «Neni?». «Iirsýdy. Táńiri ony beker ıir-ıir etip jaratpaǵan. Sender soǵan uqsaısyńdar. Senderde ári jaıly, ári surapyl bir ıirimder bar».
Ári qaraı indetkeni: Joıqyn, asyǵys ózenderdi kóp kórdim. Bizdiń Jýalyda mysaly «Teris» deıtin ózen bar. Aǵysy basqa ózenderge qarsy, taýǵa qaraı. Al Iirsý ózeni sondaı bir názik. Iirim-ıirim. Dál bir buralyp basyp bara jatqan qyrǵı múshe kelinshek ispettes...
Mańdaıy – kóz ushynan taý asatyn qasqa jol, etegi keń jazıra. Kenekeń ánderi... Kenenniń ánderi asqaq ta sheksiz keń, san ıirim... Bir kinázdik bar. Sirá, búgingi Kenen aýylynyń keshegi atamekeni – Iirsýda órkenıet ataýly, turmystyń mádenıeti o basta bolǵan. Ol onyń barlyq ómir salalaryn qamtyǵan.
Kúnkerisin de, ónerin de... Kenen ánderiniń alabótendigi – osy mádenıette... Kez kelgenniń tynysy jete bermeıtin samǵaý áýez, kilt tyıylmaı ıirim-ıirim bolyp kete beretin sulý saz, kináz yrǵaq... Asqaq. Oqshaý. Dara. Dál Iirsý óńiri ózen boılap órilgen kósh sııaqty aýyl ispettes ana...
Meniń oıymsha, aýyl – ult turmysynyń, onyń mentalıtetiniń halyqtyń oılaý, paıymdaý, armandaý, qııaldaý, sondaı-aq azap-sheriniń taǵdyry, ensıklopedııasy. Peıil-nıeti, maqsat-múddesiniń bári osy jerden órip shyǵady.
Psıhologııalyq ózgerisi de. Qalaǵa on jeti jasynda ketken, sodan aýylyna oqta-tekte soǵatyn qalamger qansha talantty bolsa da, óziniń bastapqy tabıǵı taǵdyrynan aıyrylyp qalǵandyqtan aýyl, onyń adamdary jaıly aqıqat shyǵarma nemese maqala jaza almaıdy.
– Náke, anaý Jıýl Vern ómiri teńizdi kórmese de teńiz asty álemin sýrettep keremet ólmes shyǵarmalar jazǵan ǵoı.
– Durys aıtasyń. Onyki uly túısik, talanty týdyrǵan ǵajaıyp qııal. Aýyl teńizdiń asty emes, qazaq qalamgerleri Jıýl Vern emes qoı.
Taǵy bir aqıqatymdy aıtsam, men eshkimdi eshqashan bóle jarǵan kezim joq. Meniń Kenen aýylym meni osylaı tárbıeledi. Men keshegi Kenenge arnaıy sálem berý úshin Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov sııaqty talaı-talaı alyptar kelgen aýylda óstim. Men eń sońǵy shaıqasy Qordaıda bolǵan qazaqtyń sońǵy qaharman hany Kenesarynyń ulttyń azattyǵy úshin jan pıda etken uly erligine tánti bolyp, oǵan maqtanyp ári namysyna órtenip es jıdym. Jambyl táteńdi ısi qazaq álpeshtep júzge, Kenen atańdy toqsanǵa jetkizdi. Uly júz emes, ısi qazaq! Isi qazaqsyz ulttyń ushpaqqa shyǵýy neǵaıbyl, ısi qazaq bıligin de el-jurtyn da birdeı alyp qarap, birdeı qurmettep, birdeı qoldap, súıeıtin sát týdy.
Isi qazaqtyń HH ǵasyrynyń rýhanı álemi bergen eki eren tulǵa – uly Abaı men zańǵar Oljasynyń jasampazdyǵyn jahanǵa jaıyp otyratyn kezeń mynaý.
Jańa kózqarastardyń alǵa shyǵatyn mezgili jetti.
Osy jerden áńgimemiz kilt úzilgen. Qazaqtyń ǵajaıyp sýretkeri Nesipbek Dáýtaıuly temekisin qushyrlana sordy. Bir núktege qadalǵan kózi temeki tumany seıilse sol núkteniń ózin jutyp qoıardaı. Temeki tuqylymen birge aǵa-dostyń ǵumyry qysqaryp bara jatqanyn oılappyn ba ol kezde...
* * *
Endi aıaqtalmaǵan subhat-syrdyń jalǵasyn onyń keıipkerleri aıtatyn bolady.
Endeshe, «Minez» áńgimesindegi Hakimjan jazýshyny taǵy bir tyńdaıyq: – «Kóringen kógen kóz, kór kókirek oılap júrgendeı, talant degenimiz – talǵamsyz, tynymsyz jaza berý eken ǵoı dep paıymdasa, dúnıeni jabaǵy júni túspegen, jadaý-jadaý sózder men oıran-botqa oılardyń jazgerleri jaýyp qalady. Solaı bolyp ta jatyr qazir.
Qalbalaq qańbaqtardy qankóbelek oınatyp, qarasyn batyryp, qańǵytyp jiberetin qatty bir daýyl kerek-aý. Mundaı qarǵany qanatynan sıgizetin qaharly minez qaı tusta, qalaısha qańtarylyp tur».
Keıipkerdiń monologynan Dáýtaıulyna ǵana tán minezdi tanydym. Jazýshy baqyty sonda. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty dep resmı tizbelemeı-aq, onyń kez kelgen shyǵarmasy zamanymyzdyń sırek sýretkeri – Nesipbek Dáýtaıuly ekenin ózi aıtyp turady.
... Iirim-ıirim Iirsý ózeni. Kemel jaılaý.
Kenen án. Kıeli sý. Iirsýdyń ıinine oqta-tekte qonatyn qarasha qazdar bıyl erterek ushyp ketkendeı me?
Iirsýdyń ıirimi...
Ǵalym Jaılybaı,
aqyn, Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri