Batyr kótergen tý

1965 jyly mamyr aıynda Seıitqasym Jambylulynyń bas­shylyǵymen Kenjebaıdyń úıi­niń tereze kósigi astyna tyǵyp ketken týdyń jurnaǵyn taptyq. Kenjebaı atamyz asharshylyqta Ońtústik jaqta qaza bolǵan. Tý­dy áýelde tyǵýshy Kenjebaı men Seıitqasym. Seıitqasym – Aman­geldiniń sarbazy bolǵan, sheber adam. Asharshylyqta Qarsaqpaı, Jezqazǵan, Sozaq, Shymkent, Tash­kent, Tájikstan baryp – 40-jyldary Torǵaıǵa oralǵan. 1961 jyly atamekeni Jylanshyqqa oralyp 1983 jyly 86 jasynda qaıtty. Balalary Arqalyq qalasynda tu­rady. Bul týdy Keıki batyrdyń ustaǵany da, kórgeni de daýsyz.

Týdy tapqanda ishinde Aman- ­keldi batyrdyń jeke kómek­shi­si, soǵys komıssary bolǵan Sultan Biráliuly Bektasov, Baıdildá Omar­uly, Sarjan Muqanuly, Baızaq Baıdildın bolǵan.

Ult-azattyq kóterilisinde us­tal­ǵan tý tabylǵasyn sovhoz, ­aýdan bas­shylaryna habarla­nyp, raı­komnan Muhıtden jáne sov­hoz bas­shylary kelgen. Ta­byl­ǵan týdyń matasy shirigen. Qyl­sha­shaq­tar (sý sıyrdyń qyly edi deıdi) aıat jazylǵan qustyń súıekteri tabylǵan. Osy týdyń jurnaǵyn Qostanaıǵa, odan ári Aqmolaǵa jibe­remiz dep alyp ketken edi. Mine, arada 45 jyl ótse de esh derek joq. Qostanaı murajaıynan izdeýim nátıje bermedi.

Al Amankeldi batyr kóterdi degen týdyń kóshirmesi Amankeldi aýdanyndaǵy tarıhı murajaıda tur. Túsi qyzyl, arabsha jazýy bar.

Osy tý jaıly talaı zertteý- ­shiler jazyp, túrli pikir men derekter keltirip júr. Biraq sol jazbalary shyn tarıhı qundylyǵy bar bizdiń áýlet týyna, ıaǵnı 1916 jylǵy ustaǵan týǵa kele bermeıdi.

Sol týdyń jurnaǵy tabyl­ǵannan keıin ony alǵashqy kórgen Sultan, Seıitqasymdardyń aıtýymen túr-túsin qaǵazǵa túsirgen adammyn. Ártúrli akvarelmen kólemi úlken qaǵazǵa salyp úıge ilip qoıǵanmyn. Sol qarsańda tý­dyń habaryn estip, Amankeldiniń myńbasy Atambektiń Ybyraıy úıge kelip meniń salǵan sýretimdi kórip: «Oı, qaraǵym! Týdy aınytpaı salypsyń, týra osyndaı bolǵan» dep qýanǵan edi. Salǵan sýretim saqtalmasa da týdyń sıpaty áli kóz aldymda.

Týdyń sıpaty: matasy bir qa­ra­ǵanda aq tústi bolǵanymen, boz, kókshil bolyp kórinetin qubyl­maly mata bolǵan.

Tý tómen qarap salbyrap tura­tyn, betinde úsh bólek úsh tumarsha bolǵan. Ár tumarshanyń jıegine aıat jazylǵan qustyń súıegi beki­tilgen. Al týdyń mata jıegine jaǵalaı sý sıyrdyń (teńizdegi sý haıýany) qylynan shashaq jasap ilingen. Týdyń sabynyń ushar basynda kólemi shaı kesedeı altyn kúmbezi bolǵan. Asharshylyqta ony satyp jibergen.

1916 jyly týdy Shyńǵys atty tóre kóterip shyqqan. Osy kisiniń týdy kóterýi jaıly ákelerimiz aıtyp otyratyn: halyq toptasyp kóterilis dúrbeleńi bastalǵanda Shyńǵys atamyz tús kóredi. Oǵan sen aqboz atpen týdy kóterip shyǵasyń dep túsinde aıan beredi. Osyndaı dúrbeleńde Kókshetaýdan qashyp kóterilisshilerge qosylýǵa kelgen jıyrma shaqty azamat Shyńǵystyń úıine túsip, biri qo­sar­daǵy aqboz atyn syıǵa tartady. Shyńǵys osy aqboz atqa minip týdy kóteredi. Bir soǵysta oq týǵa, Shyńǵystyń ústindegi kıimderge birneshe jerden tıedi, biraq denesin jaraqattamaıdy. Osy kórinisti qarttar tańdanyp aıtyp otyratyn.

Osy týdy tóreler áýletinde Shá­kibaı atty dindar atamyz, Qaı­qy atty ájemiz ustapty. Týdy dáreti bar adam ǵana ustaǵan.

Bosana almaı jatqan áıel­der-­ diń úıine týdy alyp tabaldy­ryǵynan attaǵanda áıel bosanǵan, malǵa indet bolsa, qoranyń bury­shyna aq matanyń ústine taza jerge týdy qoısa, indet toqtaǵan.

Shyńǵys tóreden keıin týdy Sarjan Esengeldın ustaǵan.

Tý ustaǵan Sarjan óte qaırat­ty, batyl adam bolǵan. Tý kóterip turǵanda qara sanynan oq tıip, sol oqty kezdigin otqa qyzdyryp otyryp, aýzyna qamshynyń sabyn tistep óz denesinen ózi kesip alǵan adam. 4-5 jyldan keıin jarasy asqy­nyp ómirden ótken.

Sarjannyń balasy Temirǵazy 2006 jyly 80 jasynda Amankeldi aýdany ortalyǵynda dúnıeden ozdy. Balasy sol aýdanda turady.

Keıingi kezde týǵa ıe bolýshylar, bizdiń atalarymyzdyń týy edi deýshiler kezdesip qalady. Týdyń naqty kimnen jetkeni belgisiz. Anyq bir derek – tóreler áýletiniń týy ekeni anyq. Sol týdy keshegi Ult-azattyq kóteriliste Amankeldi Imanov kóterip shyqqan.

Tý ne Kenesary hannan, odan keıin elge kelip aǵaıyndy arala­ǵan Kenesarynyń balasy Syzdyq sultannan, ne Orta júz bıleýshisi Qaıyp hannan qalýy múmkin.

Jalpy, jasyl tústi, qubyl­ma­ly tý Abylaı han áýletinde bol­ǵan. Al Qaıyp han Abylaı han­nyń báı­bishesinen týǵan balasy bola­tyn.

Shyndyqqa qııanat jasaýǵa bol­­­­maıdy. Týdy 1932 jyly óz qo­ly­men kóm­gen, 1965 jyly mamyr aıy­nyń ba­synda ózi bas bolyp jas­tarǵa qaz­dyryp alǵan tóre Seıit­qasym Jam­byluly bolatyn. Sol týdy kór­gen Haıdar Álekeshov Ar­qa­­lyq­ta, qazyp alýshy Baızaq Baı­­dil­­­dın Fýrmanov aýylynda turady.

Týdy 1960 jyly Jaqyp taýyp tapsyrdy dep jalǵan jazylyp, jańsaq aıtylyp júr.

Shyndyqty burmalap qııanat jasaý – keshirilmes kúná. Bul tý tek tóreler áýletiniń týy ǵana emes, barsha azattyq úshin kóteril­gen qalyń qazaqtyń týy bolatyn.

Shóptibaı BAIDILDIN,

ólketanýshy