Qazaq satırasynyń ósip-órkendep, tereń tamyr jaıýyna zor úles qosqan ǵalym-ustazdardyń biri de biregeıi –Temirbek Qojakeuly! Ol – qazaq satırasyn egjeı-tegjeıli zerttep, satıralyq janrlar júıesin jete zerdelegen hám teorııalyq jaǵynan negizdegen ǵalym. Buǵan deıin qazaq ádebıettaný ǵylymynda satıra men ıýmordy tereń zerttep, taldaǵan ǵalym bolǵan joq. Onyń qalamynan týǵan ondaǵan oqýlyqtar men monografııalar jáne júzdegen ǵylymı eńbekterdi jınaqtap, tasqa bassa, Qazaq satırasynyń ensıklopedııasy sekildi tolymdy dúnıe ári bolashaq oqyrmandar men jas zertteýshiler úshin asa qundy ǵylymı eńbek bolary haq.
Temirbek Qojakeev Jambyl oblysy Mepki aýdanyna qarasty Oıtal aýylynda dúnıe esigin ashqan. Mektep bitirgen soń Merke aýdandyq komsomol komıtetiniń bólim meńgepyshici bolyp isteıdi. Qazaq memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimin támamdaıdy. Soldan bastap, 1972 jylǵa deıin ózi bilim alǵan qara shańyraqtaǵy jýrnalıstıka fakýltetiniń oqytýshysy, aǵa oqytýshysy jáne dosenti bolyp qyzmet etedi. Al 1972-1986 jyldar aralyǵynda atalǵan joǵary oqý orny jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany bolyp abyroıly qyzmet atqarady.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Zeınolla Qabdolov óziniń «Myqshege» degen maqalasynda:
«Qazaq ýnıversıtetiniń fılologııa, jýrnalıstıka fakýltetterinde qyrqynshy, elýinshi jyldarda oqyǵan adamdar – estetıkalyq ilim jaǵynan óz qatarlarynyń mańdaı aldynda oq boıy ozyq turatyn mamandar. Nege deseńiz, olar – ádebı bilim jaǵynan Áýezov mektebinen shyqqan adamdar.
«Bolmasań da uqsap baq,
Bir ǵalymdy kórseńiz»,
– dep Abaı aıtqandaı, ǵajaıyp ǵulamany kózben kórip, onyń aldynan dáris alý – seniń oǵan uqsaı túsýińe, onyń áserimen pisip-jetilýińe kepil. Dál osy uly mektepte pisip-jetilgen meniń talantty dostarymnyń biri – Temirbek Qojakeev, – deı kele, oıyn ári qaraı jalǵastyryp, – Temirbek bala kúninen qatal tártipke tárbıelengen. Tártip bar jerde – eńbek bar. Temirbek adam ataýlyny shyn mánindegi Adam etetin, aq, adal eńbekke tárbıelengen. Onyń qol qýsyratyn kezi sırek shyǵar, árqashan eńbek, eńbek, tek qana eńbek: is-áreket, qımyl-qareket! Ol Abaı sózin Quran sózindeı kórgen:
«Senbe jurtqa, tursa da qansha
maqtap,
Áýre etedi ishine qýlyq saqtap.
О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar,
Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap».
Osyny óz ómiriniń zańyna aınaldyrǵan adam – kúshti adam, myqty adam. Temirbek te sondaı», dep oı túıedi.
Bul – Temirbek Qojakeevke berilgen dál de ádil baǵa! Rasynda, ol óziniń sanaly ǵumyryn qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynyń hám satırasynyń damýyna arnady. Osy maqalada atalǵan úsh salaǵa qosqan ǵylymı eńbekteri týraly aıtatyn bolamyz.
Eń aldymen onyń qazaq satırasy týraly súbeli eńbekterin atap ótken abzal. Ol – «Feleton máseleleri», «Qazirgi qazaq satırasy, «Qazaq satırasy», «Abaı – satırık», «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq satırasy», «Qazaq sovet satırıkteri», «Satıra jáne dáýir», «Búgingi qazaq satırasynyń problemalary», «Adam. Qoǵam. Satıra», «Satıralyq janrlar», «Satıra – kúshtiler qarýy», «Satıra negizderi», «Sara sózdiń sardarlary», «Shalqý sózder men shanshý sózder», «Eski jyldyń esebi», «О́zińdi tany» syndy oqýlyqtar men monografııalardyń jáne satıralyq jınaqtardyń avtory. Ǵalym bul eńbekterinde satıranyń paıda bolý, qalyptasý jáne damý zańdylyqtaryn saraptaı otyryp, tolǵamdy oı-pikirleri men parasatty paıymdaryn ǵylymı negizde dáleldeıdi. Satıranyń poezııalyq hám prozalyq janrlarynyń sapalyq belgi-qasıetteri týraly naqty tujyrym jasaıdy.
Osy satıra salasyndaǵy eren eńbegine oraı, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Málik Ǵabdýllın: «T.Qojakeev kóp jyldardan beri qazaq satırasynyń tarıhyn zerttep keledi. Osy problema boıynsha avtordyń uzaq jyldardaǵy eńbeginiń qorytyndysy retinde eki bólimnen turatyn «Qazaq satırasy» atty monografııalyq zertteý týdy. Eger Qazaqstan ádebıetshileriniń ádebıet janrlary tarıhyn tereńdep, zerttep bilýge áli shyndap kirispegenin eskersek, Qojakeev joldastyń bul eńbegin erekshe ǵylymı zertteý ǵana emes, ári ádebıet janrlary boıynsha úlken monografııalyq eńbekterdiń basy dep moıyndaýymyz qajet», dep pikir bildirgen bolatyn. Bul – ǵulama ǵalymnyń áriptesine bergen zor baǵasy!
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Temirbek Qojakeuly – óz kezeginde syndarly syn da jazǵan ǵalym. Ol Esmaǵambet Ysmaıylovtyń «Syn men shyǵarma», «Aqyn jáne revolıýsııa», Beısenbaı Kenjebaevtyń «Shyndyq jáne sheberlik», «Qazaq ádebıeti tarıhynyń máseleleri», «Asaý júrek», Belgibaı Shalabaevtyń «Qazaq romanynyń týýy men qalyptasý tarıhy», Hanǵalı Súıinshálıevtiń «VIII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq ádebıeti», «Izdenis izderi», Júsipbek Altaıbaevtyń «Naq, naq», Sadyqbek Adambekovtiń «Atylǵan qyz týraly ańyz», sondaı-aq Temirǵalı Nurtazınniń «Murat» syndy túrli janrda jazylǵan shyǵarmalar men ǵylymı eńbekterine shynaıy syn jazyp, parasatty paıymyn bildirgen.
Ǵalym-ustaz keńestik kezeńde qýǵyn-súrginge ushyraǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men qazaqtyń
qabyrǵaly qalamgerleriniń ómiri hám shyǵarmashylyǵy týraly ǵylymı eńbekter jazdy. Atap aıtar bolsaq, olar – «Jyl qustary», «Kók seńgirler», «Sara sózdiń sardarlary» taǵy basqa qundy dúnıeler. Osy eńbekterinde A. Baıtursynuly, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, M.Dýlatov, B.Maılın, I.Jansúgirov, S.Qojanov, M.Seralın, T.Rysqulov, B.Súleev, Q.Kemeńgerov, N.Tórequlov, B.Syrtanov, K.Toqtabaev, Y.Jaınaqov, Ǵ.Toǵjanov, M.Joldybaev, Sh.Toqjigitov, E.Aldońǵarov sekildi Alty Alash azamattaryn tiriltip, olardyń ádebı muralaryn ǵylymı aınalymǵa engizdi. Sóıtip, uly ustaz ulylardyń ulaǵatyn urpaǵyna jetkizdi.
Temirbek Qojakeulynyń qazaq baspasóziniń zertteýshisi retinde jazǵan eńbekteri de bir tóbe. Máselen, «Gazet janrlary», «Qazirgi qazaq baspasóziniń tarıhynan», «Jas tilshiler serigi», «Qym-qýyt izder» atty súbeli eńbekteri – joǵaryda aıtqan sózimizdiń aıǵaǵy. Ǵalym bul oqýlyqtarǵa engen zertteý eńbekterinde qazaq basylymdarynyń tarıhy men jýrnalısteriniń ádebı hám pýblısıstıkalyq muralaryn tereń taldap, tarazylap, ǵylymı baǵasyn berip, tasqa basty. Sondaı-aq sol kezdegi qazaq baspasóziniń kókeıkesti máselelerin qozǵap, gazet janrlary týraly keńinen túsinik beredi. Bul eńbekter – jas jýrnalıster men izdenýshiler úshin taptyrmaıtyn oqý quraly! Ulttyq jýrnalıstıkanyń shejiresin shertetin qundy qazyna! Qojakeevtiń qoltańbasy!
«Úrkinshilik» degen jınaǵy povester men áńgimelerden turady. «Úrkinshilik» povesi – Merki óńirindegi ult-azattyq kóterilisine arnalǵan derekti shyǵarma. Bul týyndysynda avtor Aqkóz batyrdyń patsha úkimetine qarsy kóterilisti qalaı uıymdastyrǵany jóninde naqty oqıǵalardy tarıhı derekterge súıene otyryp sýretteıdi. Sóıtip, tarıhı shyndyq pen kórkemdik shyndyqty sheber úılestiredi. Bul shyǵarma – qarymdy qalamgerdiń jazýshylyq qyryn bildiredi ári tereń tarıhshy ekenin tanytady.
Sondaı-aq Temirbek Qojakeuly aýdarma salasymen de aınalysqan. Kezinde ol N.Kalmannyń «Djımlıfter» jáne «Qyzyl bashlaq», S.Shevsovtyń «Tynymsyz balalar», E.Ilınanyń «Dýal men shýyl» atty balalarǵa arnalǵan shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalady. Bul týyndylar 1954-1955 jyldary «Qazaqstan pıoneri» gazetinde jarııalanǵan. Satıra sardarynyń bul aýdarmashylyq qyryn ekiniń biri bile bermeıdi.
Zerdeli zertteýshi ómiriniń sońynda, ıaǵnı 2002 jyly Taraz qalasynyń 2000 jyldyǵyna arnaǵan «Kerimsal kenti» atty kitap jazdy. Bul shyǵarmasynda týǵan eli men kindik qany tamǵan jeri hám onyń aıtýly tulǵalary týraly tolǵady, ósken ortasy jaıly tolǵandy. Sóıtip, tarıhı shahardyń shynaıy shejiresin muqym elge pash etti.
Ulaǵatty ustaz Temirbek Qojakeevtiń eren eńbegi der kezinde baǵalanyp, «Qurmet belgisi» ordenimen jáne alty medalmen marapattaldy. Sondaı-aq Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qazaqstan joǵary mektebi ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi. Jambyl oblysy Merki aýdanynyń qurmetti azamaty.
«Bilimdiniń sózi – em, meıirimi kóp, ózi keń!» degen eken ǵasyr aqyny atanǵan Maǵjan Jumabaev. Sol aıtqandaı, Temirbek Qojakeulynyń qalamynan týǵan dúnıelerdiń bári qalyń eli – qazaq halqy úshin dárý bolary haq. Ǵulama ǵalym qaıtys bolǵannan keıin 7 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy tasqa basyldy. «Taý tulǵaly Temaǵa», «Ustaz. Ǵalym. Qaıratker» atty estelikter kitaby jaryq kórdi. Qara shańyraqtaǵy jýrnalıstıka fakýltetinde Temirbek Qojakeev atyndaǵy májilis zaly ashyldy. Jyl saıyn T.Qojakeev oqýlary aıasynda «Jas tilshiler» atty ǵylymı forým dástúrli túrde ótip keledi. Jambyl oblysy Merki aýdanyndaǵy №39 mektep-gımnazııasyna Temirbek Qojakeevtiń esimi berildi. Sol mekteptiń aýlasyna músini qoıyldy. Almaty qalasy men Merki aýdanynyń bir kóshesi Temirbek Qojakeev atymen atalady. «Ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen – osy!
Ermahan ShAIHYULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy
Satıra keńesiniń tóraǵasy