VAShINGTON, KOLÝMBIIа OKRÝGI. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin buryn-sońdy halyqaralyq qoǵamdastyq koronavırýs pandemııasy, klımattyń ózgerýi sekildi daǵdarystarmen, sondaı-aq solardyń saldarynan týyndaǵan tereń áleýmettik jáne ekonomıkalyq teńsizdikter sekildi kúrdeli synaqqa tap bolǵan emes.
Atalǵan daǵdarystardy sheshý úshin jahandyq, ujymdyq áreket qajet. Alaıda osyndaı mańyzdy kezeńde erekshe ultshyldyq pen uly derjavalar arasyndaǵy shıelenis kúsheıdi. Ásirese demokratııalyq memleketter men avtokratııalyq elder arasyndaǵy «qyrǵı-qabaq soǵysqa» uqsas qaqtyǵystar mańyzdy kópjaqty yntymaqtastyqty buzady.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh «Bizdiń ortaq kún tártibimiz» atty jańa baıandamasynda osyǵan toqtaldy. «Adamzattyń aldynda kúrdeli ári tez arada qabyldaýy tıis tańdaý tur. Buzyp shyǵamyz nemese buzylamyz» dedi ol.
Gýterrısh senim men yntymaqtastyqtyń irgeli qundylyqtaryna, sondaı-aq azamattar men olardy basqarýdyń barlyq deńgeıindegi ınstıtýttar arasyndaǵy jańa áleýmettik kelisimsharttyń qajettiligine nazar aýdarady. Mundaı qadam jer-jahandy qazirgi pandemııaǵa moıymaı, turaqty túrde qalpyna keltirý úshin qajet.
Birikken Ulttar Uıymynyń qurylǵan kúni qarsańynda (24 qazan) bul qundylyqtardy qaıta eske salǵan durys. Bular 1945 jyldan keıingi kópjaqty júıege jasalýy qajet, uzaq ýaqyt boıy oryndalmaǵan ınstıtýsıonaldyq jáne quqyqtyq ózgeristerge qatysty saıası saýatty, biraq ambısııalyq strategııany anyqtaýy tıis.
Birikken Ulttar Uıymyna múshe memleketter 25 qazanda Nıý-Iorkte Bas Assambleıanyń prezıdenti Abdýlla Shahıdtiń tóraǵalyǵymen ótken jıynǵa qatysqannan keıin kóp uzamaı olar Gýterrıshtiń kóptegen usynysyna qatysty áreketterdi bastaý týraly qarardy maquldaıtyny josparlanyp otyr. Ol anaǵurlym ınklıýzıvti jáne jelilik kópjaqtylyqty qurýǵa arnalǵan tyń ıdeıalar usyndy. Olardyń qatarynda kúrdeli jahandyq daǵdarystarǵa qarsy turý úshin jańa Tótenshe jaǵdaılar platformasy qoldaǵan jańartylǵan Beıbitshilik kún tártibin, Bolashaq urpaqtyń arnaıy ókilin taǵaıyndaý, sondaı-aq sıfrly transformasııany, derekterdi taldaýdy jáne strategııalyq boljaýdy qamtıtyn ınnovasııalar bar.
Biz sondaı-aq Gýterrıshtiń BUU Turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý úshin «ınvestısııalardy arttyrýǵa» jáne álemniń búkil elin jasyl ekonomıkany damytyp, qaıta qalpyna keltirýdi ádil júrgizýge shaqyrýyn quptaımyz. (Oǵan qosa Glazgodaǵy BUU-nyń klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasynda aıtylatyn máseleler bar). Onyń Birikken Ulttar Uıymy, Dúnıejúzilik bank jáne Halyqaralyq valıýta qory basshylarymen birge G20 jáne BUU Ekonomıkalyq jáne Áleýmettik keńesiniń ókilderimen birge álemdik kóshbasshylardyń eki jylda bir ret sammıtin ótkizý týraly usynysy – prosesti baqylaýdyń durys joly.
Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne basqarý jónindegi komıssııanyń 2015 jylǵy esebinde de osyndaı usynys jasaldy. Iаǵnı G20+ basshylaryn jáne BUU-nyń barlyq múshe memleketterin eki jyl saıyn qyrkúıekte Bas Assambleıanyń Joǵary sessııasy kezinde shaqyrý usynyldy. Sondaı-aq ózara qarym-qatynasty qoldaý jáne basqarý úshin sanaýly qyzmetkeri bar G20 hatshylyǵyn qalyptastyrý kerek.
Álemdik sýdaǵy shıelenister, Antarktıdany, atmosferany jáne ǵarysh keńistigi sekildi máselelerde jahandyq ortaq resýrstardy basqarýdy jaqsartý kezek kúttirmeıdi. Osyny eskere otyryp, Gýterrıshtiń BUU Qamqorshylyq keńesiniń maqsatyn ózgertý týraly usynysyn qoldaımyz. Biraq jahandyq qoǵamdyq ıgilikterdi tıimdi jetkizý jáne jahandyq qoǵamdyq táýekelderdi basqarý bılik organdarynyń «keńes pen basshylyq» rólinen shyǵyp, basqasha áreket etýdi talap etedi.
Mysaly, 2015 jylǵy baıandamamyzda BUU-nyń Beıbitshilikti qurý jónindegi komıssııasyn konsýltatıvtik-keńesshi organnan halyqaralyq sharalardy úılestiretin, Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibine enbegen qaqtyǵys jaǵdaılardy sheshýge qajet resýrstardy jumyldyrý ókilettigi berilgen mekemege aınaldyrýdy usyndyq. Mundaı bitimgershilik keńesi ólimge ákeletin zorlyq-zombylyqtyń órshýin, qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda tıimdi áreket etip, ony baqylaı alady.
Gýterrıshtiń órshil usynystaryn júzege asyrý memleketterdiń áreket etýin qajet etedi. Soǵan sáıkes, jahandyq basqarý júıesin jańǵyrtý úshin arnaıy úkimetaralyq reformalar prosesin qurǵan jón. Keshikpeý óte mańyzdy. Jyl aıaqtalmaı turyp, BUU-ǵa múshe memleketter Gýterrıshtiń 2023 jyldyń qyrkúıeginde Bolashaq sammıtin ótkizý týraly úndeýin qoldaıtyn «modaldyq rezolıýsııany» maquldaýy kerek.
Sammıttiń áserin barynsha arttyrý úshin birneshe qadam jasalýǵa tıis. Birinshiden, beıbitshilik, qaýipsizdik jáne gýmanıtarlyq áreketterdegi jahandyq basqarý ınnovasııalaryn qarastyrý jáne ilgeriletý úshin búkil álem boıynsha daıyndyq komıtetteri (PrepComs) qurylǵany abzal. Turaqty damýdy jáne koronavırýstan keıingi qalpyna keltirý, adam quqyqtary, ınklıýzıvti basqarý jáne zań ústemdigi jáne klımattyń jylynýyna qarsy turý sekildi máseleler de nazarda ustalǵany jón. Sondaı-aq ıdeıalarǵa súıene otyryp ıntegrasııalanǵan, júıeli reformalardy qalaı alǵa jyljytý máselesi de umyt qalmaýy kerek.
Ekinshiden, BUU-nyń sammıtinde aıtylǵan jahandyq áńgime dıalogteri men saýaldamalaryna súıenip, jahandyq jáne aımaqtyq halyqtar forýmdary men elektrondy dıalogter qurylýy qajet. Bul qoǵamnyń máselelerdi durys túsinýine, azamattyq qoǵamnyń sanasyn arttyrýǵa kómektesedi.
Úshinshiden, negizgi máselelerdi sheshý úshin Joǵary deńgeıdegi Konsýltatıvtik keńes (qoǵamdyq zııaly qaýym ókilderi men burynǵy memleket basshylary) jáne BUU elshisi-sarapshy dóńgelek ústelderin qurǵan jón. Bul jahandyq basqarý júıesiniń áleýetin qalaı kúsheıtý kerektigin talqylaýǵa, PrepComs-ke qosymsha ıdeıalardy baǵyttaýǵa jol ashady.
Tórtinshiden, 2023 jylǵy sammıt bastalmas buryn onyń qorytyndy qujatynda keminde ambısııaly, jaqyn jáne uzaq merzimdi nátıjelerge kómektesetin qujat jasalýy qajet. 2005 jylǵy Qorytyndy qujaty (UN60) sekildi tańdaýly, naqty, ýaqytpen shekteletin jáne ólshenetin reformalyq mindettemelerge basa nazar aýdarǵan abzal.
Jahandyq basqarý ınnovasııalaryna qatysty bul ıdeıalar men oǵan qatysty usynystar jaqynda Stımson ortalyǵynyń «UN75-ten tys: Inklıýzıvti, jelilik jáne tıimdi jahandyq basqarýǵa arnalǵan jol kartasy» baıandamasynda kórsetildi. «Ortaq kún tártibimiz» jáne burynǵy komıssııalar, ǵalymdar jáne advokattyq uıymdar usynǵan kóptegen jaqsy ıdeıany biriktirgen qujat adamdardyń kópjaqty ınstıtýttaryna senimin qalpyna keltirýge jáne nyǵaıtýǵa kómektese alady. Endi jumysqa kirisetin kez keldi.
Madlen OLBRAIT,
AQSh-tyń burynǵy Memlekettik hatshysy jáne Birikken Ulttar Uıymyndaǵy elshisi, Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne
basqarý jónindegi komıssııanyń burynǵy tóraǵasy,
Ibragım GAMBARI,
Nıgerııanyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri jáne Birikken Ulttar Uıymyndaǵy elshisi, Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne basqarý komıssııasynyń burynǵy teń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org