Energetıka óndirisiniń erteńi alańdatady

Maınerler mazany alyp tur

Qyrkúıek aıynyń sońynda Ener­getıka mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev bıyl elde elektr energııasyn tutyný kóle­mi 7 paıyzǵa artty dep málimdedi. Tuty­nýmen qatar salada apatty jaǵ­daılar men jospardan tys jóndeý jumys­tary da kúrt kóbeıgen. Onyń ústine elimizde bıtkoın óndirýmen aınalysatyn maınerler de arta túsken. Olar mıllıon­daǵan kVt saǵatty talǵamaı jutady. Bara-bara jaryqsyz qalsaq kimdi jaz­ǵyrmaqpyz? Apta buryn Jambyl oblysynyń keıbir aýyldarynda keshki saǵat 19-00 men 21-00 araly­ǵynda jaryq óshiriletini týraly aqpar tarady. Jaryq turǵyn úılerde ǵana emes, aýrýhanalarda da ajyratylmaq.

Energetıka salasyndaǵy sarapshy Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, tapshylyq tamyz ben qyrkúıekte qat­ty baıqalǵan. Bul rette sarapshy eldi mekender men qalalardy jaryqpen qamtyp turǵan óńirlik JES-terdiń maınıngke arnap elektr energııasyn satýyna ty­ıym salynýy kerek deıdi.

«Qazirgi generasııa naqty sektor men halyqtyń tutyný talabyn óteı almaıdy. Krıptofermalar qysqa ýaqytta el energııasynyń búkil generasııasyn alyp qoıady. Bul elimizdiń energııa júıesine úlken qater tóndiredi. Maınıng kompanııalary ósiminiń baqylaýǵa alynbaýy elektr jelisi keshenindegi apattardy týdyra bastaıdy», deıdi sarapshy.

Energetıka mınıstrliginiń esep­te­ýin­she, maınerler 1 myń megavatt paıdalanyp otyr. Bul – Ekibastuz GRES-2-niń búkil qýattylyǵy. Bıtkoın óndirý­shiler tutynyp jatqan elektr energııasynyń aǵynyn baqylaý úshin KEGOC pen mınıstrlik birlesip normatıvtik aktiler daıyndap jatqan kórinedi.

Sonymen qatar mınıstrlik kóleń­kede júrgen krıptofermalardy anyq­taý­ǵa da tyrysyp jatyr eken. Olardyń naqty sanyn bilip, arajigin tezirek ashpasa, Jambyl oblysyn bylaı qoı­ǵan­da, búkil respýblıka jaryqqa zárý bop qalýy yqtımal.

 Stansada apat kóp...

KEGOC AQ ulttyq dıspetcherlik ortalyǵynyń bas dıspetcheri Bekjan Muqatov buǵan qosa stansalarda jıi bolatyn apattar da tapshylyqqa «úles qosyp» tur deıdi. Apattan kóz ashpaǵan soń óndiris az bolady, al halyq kóp tutyn­ǵysy keledi. Tapshylyq mine, osydan shyǵady.

«Prezıdent tapsyrmasy boıynsha 2035 jylǵa deıingi energetıkalyq balans jasalyp jatyr. Onyń aıasynda generasııa boıynsha máseleler qaralyp, qansha qýattylyqpen, qaı jerge qandaı jańa nysandar salamyz degen másele sheshiledi. Manevrlik generasııany damytý boıynsha da jumys isteledi. Jel­toqsan aıynda aýksıondyq saýda bolady», deıdi elektr energetıkasyn jáne ıntegrasııany damytý basqarmasynyń basshysy Bolat Tólenbaev.

Jańa qýatty stansalar salmaı kóse­ge­­niń kógermesi sózsiz. О́tken ǵasyr­dyń jetpisinshi jyldary salynǵan jylý elektr stansalary qazir orta esep­­pen 60 paıyzǵa tozyp ketken. Ja­la­­qysy az. Jastar joq. Osy oraıda mı­nıs­tr­lik jeltoqsanda birneshe ssena­rııdi ta­nys­tyrmaq. Sonyń ishinde jań­ǵyr­ma­ly energııa kózderi de (JEK) bar. Sarapshy Jaqyp Haırýshev te osy nus­qa­ny qoldaıdy.

«Tapshylyqty JEK kómegimen de jabýǵa bolar edi. Biraq onyń paıdalaný qýattylyq koeffısıenti tym tómen. Zamanaýı tehnologııamen bul 20-25 paıyzdy quraıdy. Mysaly, 100 MVt bolatyn jel parki 100 MVt-ny tolyq bermeıdi, óıtkeni ol úzdiksiz bolmaıdy. Jel bolmasa, jaryq ta bolmaı qalady. JEK-ti bizdiń elde avtonomdy, syrtqy sýbsıdııalaýsyz ornatý múmkin emes», deıdi J.Haırýshev.

Mınıstrliktiń de oıy sarapshy pikirimen úndesedi. JEK-tiń óristeýine jaǵdaı jasaımyz, biraq olar shaǵyn táýliktik qajettilikterdi ǵana ótep tu­rady, ony bazalyq energııa kózi retinde paı­dalaný múmkin emes deıdi. Qazir eldegi elektr energııasyn 179 elektr stansasy óndirip otyr. О́ndiristegi basym úles kómirde – 66,5 paıyz, gazdyń úlesi – 22,5 paıyz, iri gıdro elektr stansalarynyń úlesi – 9,3 paıyz.

 AES – álem energııasynyń 10 paıyzy

Mine, osydan kelip atom elektr stansasy qajet degen kózqaras týyndaıdy. Ranking portaly jaqynda jarııa etken zertteýinde Qazaqstanda AES salýǵa múmkindik bar ekenin jetkizdi. Oǵan dáıek retinde dáleldengen ýran qorynyń bolýyn, ýran óndirý jáne ony qaıta óńdeý ónerkásibiniń damýyn, atomdyq ǵylymnyń jáne joǵary bilikti mamandar áleýetiniń bar ekenin alǵa tartady.

AES paıdalaný – álemde bar tá­ji­rı­be. Qazir álemniń 32 elinde 445-ke jýyq ıadrolyq reaktor jumys istep tur. 2020 jyly onyń barlyǵy álem­dik elektr energııasynyń 10 paıyzyn qam­tamasyz etti. Taǵy 19 elde 50 AES sa­lynyp jatyr. AES-tiń paıdasy retin­de onyń búkil eldi elektr energııa­symen erkin qamtýyn aıtar bolsaq, taǵy bir tıimdiligi – tómen kómirtekti kóz bolýynda. Damyǵan elder energııa óndi­ri­sinde kómir men gazdan bas tarta bas­ta­dy.

«Ispanııada 2020 jyly kómir óndi­ri­si qýattylyǵyn jartylaı azaıtý kóz­del­gen. Fransııa 2022 jyly qalǵan tórt kómir elektr stansasyn jaýyp tastaýdy josparlap otyr. Japonııada ıadrolyq energetıkaǵa erekshe basymdyq beriledi. Tipti sýnamı saldarynan bolǵan Fýkýsımadaǵy apattan keıin de olar jańa AES-ter salýdy jalǵastyryp jatyr. Qazir qýattylyǵy 2 653 MVt-ny quraıtyn 2 reaktor qurylysy júrip jatyr», dep jazady Ranking.

 AES bizge kerek pe?

Prezıdent AES salý týraly jıi málimdeme jasaǵan soń atalǵan nysan bizge kerek pe, kerek emes pe dep syńarezýlenip otyrýdyń ózi kúlkili bolar. Dese de qoǵam pikiri ekige jarylyp turǵan soń, alýan pikirdi attap ótýge taǵy bolmaıdy. Baýyrjan Alıev esimdi áleýmettik jeli qoldanýshysy «Saýaldama qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda halyqtyń 80 paıyzy AES qurylysyna qarsy» dep jazady. Pikir qaldyrǵan 40-tan astam adamnyń kózqarasy da posttaǵy kóńil kúımen úndesedi.

Al AQSh-ta turatyn qazaqstandyq bıznesmen Tımýr Seıtmuratov búkil álem AES-ten bas tartyp jatqanyn jetkizdi.

«QazMunaıGaz» deregi boıynsha Qazaqstan tabıǵı gaz qory boıynsha álemde 22-orynda. 2020 jyldyń qańtar-sáýirinde 771 mln dollarǵa 6,3 mlrd tekshe metr gaz eksporttaǵan. Úkimet basshysy Asqar Mamın 2027 jyly gaz óndirisin 30 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıtylatynyn aıtty. Sóıte tura Qazaqstan AES qurylysyn qarastyrýda. Germanııa gazdan bas tartty. Fransııa 2035 jyly AES-ke táýeldilikti 75-ten 50 paıyzǵa túsirmek. Italııa búkil AES-ti jaýyp tastady. Eýroodaq elderinde 2006-2019 jyldar aralyǵynda AES kómegimen energııa óndirý 16,3 paıyzǵa qysqarǵan», dep jazady bıznesmen.

AES kerek emes deýshilerdiń alǵa tartatyn nusqasy – jańǵyrmaly energııa kózderi. Energetıkalyq sarapshy Áset Naýryzbaev bylaı dep jaza­dy: «Danııa elektr júktemesin tek jań­ǵyr­maly energetıka esebinen jaýyp otyr. Keı kúnderi JEK elektr energııa­­syn tutynýdy tolyq óteıdi. Negizgi júk­te­me de JEK-tiń moınynda. Dattar AES salmaı-aq, otyn jaǵyp energııa alý­dan qutylyp otyr. Qazaqstannyń da osy joldy qaıtalaı alatynyna kú­mán­danbaımyn. Sol kezde eshqandaı da ener­gııa tapshylyǵy bolmaıdy».

Alaıda ıadrolyq fızıka ınstıtý­ty­nyń bólim meńgerýshisi Sergeı Kıslısyn mundaı pikirmen kelispeıdi.

«Kún qýatyn ońtústikte óndirýge bolar, soltústikte qıyndaý. Soltústikte jel óndirisine múmkindik bar. Biraq bul qajettilikti 100 paıyzǵa óteı almaıdy. Al AES barlyq qajettilikti jabady. Ol aýa raıyna táýeldi emes. Qansha kerek, sonsha energııa beredi. Jalpy, bizge budan qolaıly nusqa da joq. Salǵan soń buryn salý kerek edi. Nege atom energetıkasy, nege sýtegi energııasy emes degen suraq ta týady. Bir kılo sýtegi alý úshin 10 kılo sý quıý kerek. Qazaqstanda mundaı prosess úshin sý jete me? Kúmánim bar. Energııanyń bul kózi iri teńizi men ózenderi bar elder úshin qolaıly», deıdi ǵalym otandyq Sputnik basylymyna bergen suhbatynda.

 Túıin ornyna

Ranking-tiń jazýynsha, qazir Qazaq­standa álemdik jetekshi reaktor ón­dirýshilerdiń tehnologııasy zerttelip jatyr. Olardyń arasynda Rosatom (Reseı), Electricite de France Group / Mitsubishi Heavy Industries Ltd (Fransııa, Japonııa), NuScale Power (AQSh), GE Hitachi Nuclear Energy (AQSh, Japonııa), Qytaı ulttyq ıadrolyq korporasııasy (Qytaı), Korea Hydro and Nuclear Power (Ońtústik Koreıa).

Qysqasy, qaza bersek nusqa kóp. Ázirge bizde energııa tapshylyǵy boljam kúıinde. Alaıda jıi bolatyn apat pen maınerler áreketi bul boljamdy tezirek rasqa aınaldyrar túri bar. Kórshi elden keletin elektr energııasynyń ımportyna kúnimiz qarap qalmaı turyp jedel ári tıimdi sheshim qabyldaý – kún tártibiniń mańyzdy máselesi.