Táýelsizdik jyldary qabyldanǵan strategııalyq sheshimderdiń nátıjesinde Qazaqstan óńirlik logıstıkalyq habqa ári tranzıttik áleýeti joǵary elge aınaldy. El aýmaǵy arqyly 11 halyqaralyq tranzıttik dálizdiń ótýi de kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Onyń beseýi – temir jol dálizi, altaýy – avtomobıl dálizi. Bul rette temir jol baılanysynyń mańyzy joǵary ekeni anyq.
Jańa jeliler – Táýelsizdiktiń jemisi
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Qamalıevtiń pikirinshe, otandyq temir jol salasynyń ǵasyrdan astam tarıhy bar. Osy kezeńde temir jol tek el aýmaǵynda ǵana emes, odan tys jerlerde de jolaýshylar men júk tasymalyn júzege asyrý baǵytyndaǵy mańyzdy memlekettik mindetterdi qamtamasyz etti.
– Sońǵy jyldary sala aıtarlyqtaı damydy. 2 myń shaqyrymnan astam jańa temir jol ýchaskeleri salyndy. Kólik-logıstıkalyq ortalyqtar jedel qarqynmen boı kóterýde. Otandyq jáne sheteldik júk jóneltýshiler úshin jańa tartymdy baǵyttar qurylýda, – deıdi Berik Qamalıev.
Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan beri birshama temir jol jelileri salyndy. Sonyń eń alǵashqysy – «Aqsý – Degeleń» jelisi. Qurylysy 1998 jyly bastalyp, 2001 jyly aıaqtalǵan temir jol jelisiniń uzyndyǵy 184 shaqyrym. Ol Pavlodar men Semeıdi baılanystyryp jatyr. Joba aıasynda negizgi joldardan bólek, tórt jańa stansa, Ertis-Qaraǵandy kanaly arqyly ótetin jańa kópir, magıstraldy paıdalanýdy qamtamasyz etetin óndiristik jáne áleýmettik-turmystyq ǵımarattar salyndy.
Odan keıingi iri jobanyń biri – «Hromtaý – Altynsarın» temir jol jelisi. 402 shaqyrymdy alyp jatqan jeli eki jyldyń ishinde salynyp, paıdalanýǵa berildi (2002-2004 jyldary). Qostanaı jáne Aqtóbe oblystaryn jalǵaǵan joba sheńberinde 147 sý qubyry tartylyp, 11 kópir salyndy. Jańa jeliniń boıynda qajetti ınfraqurylymy bar 13 pýnkt boı kóterdi. Osylaısha, «Hromtaý – Altynsarın» jelisi respýblıkanyń batys, ortalyq jáne shyǵys óńirleri arasyndaǵy tasymaldaý qashyqtyǵyn qysqartty. Tıisinshe, jolaýshylar aınalymynyń ulǵaıýyna yqpal etti. Júkter men jolaýshylardy Reseı arqyly tasymaldaý qajettiligi joıyldy. Kólik shyǵyndary da aıtarlyqtaı azaıdy. Shekaralyq jáne kedendik tekserýge ketetin ýaqyt ta únemdeldi.
2005-2008 jyldar aralyǵynda «Shar – О́skemen» temir jol jelisi paıdalanýǵa berildi. 151 shaqyrymdy alyp jatqan jańa jeli úshin 164 shaqyrym negizgi jáne stansalyq temir jol tóseldi. Jańadan alty pýnkt pen 106 jasandy qurylys salyndy. Zamanaýı dabyl jabdyǵy ornatylyp, búkil ýchaske boıynda optıkalyq-talshyqty baılanys jelileri, joǵary voltty jeliler tartyldy. Osylaısha, shyǵys óńiriniń biryńǵaı temir jol ınfraqurylymy qalyptasty. Bul magıstral tasymaldaý qashyqtyǵyn qysqartýǵa, júkterdi jetkizý merzimderine jáne otandyq ónimniń túpkilikti ózindik qunyna oń áserin tıgizdi.
– Joǵaryda kórsetilgen jeliler eldiń temir jol jelisin ońtaılandyrýǵa jáne Reseı Federasııasynyń shekarasyn kesip ótpeı-aq el óńirleri arasynda tasymaldaýdy júzege asyrýǵa jol ashty, – deıdi vıse-mınıstr.
2012 jyly Qazaqstannyń batysynan Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna deıin tikeleı marshrýtty qamtamasyz etetin «О́zen –Túrikmenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisi salyndy. Onyń uzyndyǵy – 146 shaqyrym. Jeliniń qurylysy tórt jylǵa sozyldy. Qurylys kezinde jeti pýnkt salynyp, sıgnal berý jáne baılanys júıeleriniń qurylǵylary ornatyldy. Talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi tartyldy. 72 jasandy qurylys pen vokzaldar, 100-den astam turǵyn jáne áleýmettik nysandar boı kóterdi. «Bolashaq» stansasynda shekaralyq temir jol ınfraqurylymy qurylyp, Túrikmenstanmen shekaralyq ótkel ashyldy. Ol qazirgi zaman talaptaryna jaýap beretin barlyq qajetti nysandarmen, onyń ishinde júkterdi ýaqytsha saqtaý qoımalarymen jáne konteınerlik termınalmen qamtylǵan. Jańa jeli júk tasymaldaý qashyqtyǵyn 600 shaqyrymǵa qysqarta otyryp, «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizine balama marshrýt atandy.
Dál osy jyly jalpy uzyndyǵy 293 shaqyrym bolatyn «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi de paıdalanýǵa berildi. Ol Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Jańa jeli Qytaıdan Qazaqstannyń ońtústik óńirleri men Ortalyq Azııa elderine deıingi qashyqtyqty 550 shaqyrymǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. 2009-2012 jyldary qolǵa alynǵan joba aıasynda 30 kópir salyndy. Sonyń biri – uzyndyǵy 997 metrlik Ile ózeni arqyly ótetin kópir. Sondaı-aq eki jol ótpesi salynǵan. Buǵan qosa 14 jańa stansa men razezd ashyldy.
2012- 2015 jyldary uzyndyǵy 214 shaqyrymdyq «Arqalyq – Shubarkól» temir jol jelisi salyndy. Ol Ortalyq Qazaqstannan soltústik óńirlerge deıingi qashyqtyqty 540 shaqyrymǵa qysqartty. Sonymen qatar kómir ken oryndaryna kóliktik qyzmet kórsetýge jol ashyldy. 214 shaqyrymdyq negizgi joldar men 24 shaqyrymdyq stansalyq joldar tóselip, 5 pýnkt iske qosylǵan.
«Jezqazǵan – Beıneý» temir jol jelisi de – táýelsizdik jemisi. 2012-2016 jyldary salynǵan jańa jeliniń uzyndyǵy 1 036 shaqyrymǵa teń. Atalǵan magıstarl Qytaıdan Eýropaǵa deıingi qashyqtyqty 1 200 shaqyrymǵa qysqartty.
Qurylysy 2016 jyly aıaqtalǵan «Borjaqty – Ersaı» temir jol jelisiniń de mańyzy zor. 14 shaqyrymdy quraıtyn jańa jeli Quryq portyn temir jol magıstralimen baılanystyrdy. Bul rette «Borjaqty – Ersaı» jelisi Iran, Qytaı, Reseı, Eýropalyq odaq elderi baǵytynda júk tasymaldaryn ulǵaıtý, Kaspııdegi porttar arqyly batys baǵytta eksporttyq áleýetti arttyrý úshin qolaıly jaǵdaılar jasady.
2017 jyly «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda uzyndyǵy 110 shaqyrym bolatyn «Almaty – Shý» ýchaskesinde ekinshi joldar salyndy. Bul jeli júk jetkizý merzimderin qysqartý, tıisinshe kólik shyǵystaryn azaıtý esebinen sheteldik júk jóneltýshiler úshin qazaqstandyq baǵyttyń tartymdylyǵyn arttyrdy.
Júk tasymalyn údetken jeli
– Táýelsizdik jyldary salynǵan temir jol qatynastary temir jol jelisin ońtaılandyrýǵa múmkindik berdi jáne eldiń júk tasymalyna jumsalatyn ýaqytyn qysqartty. Osylaısha, júk jóneltýshilerdiń kóliktik shyǵyndary aıtarlyqtaı únemdeldi. Bul rette Dosjan temir joly aksıonerlik qoǵamy tartylǵan «Shar – О́skemen» temir jol ýchaskesin bóle-jara atap ótken abzal. 2005 jylǵy naýryzda el Úkimetiniń qaýlysy boıynsha qurylǵan qoǵam óz fýnksııasyn 15 jyldan astam ýaqyt boıy tabysty júzege asyryp keledi.
Atalǵan temir joldy salý qajettiligi týraly postkeńestik kezeńde aıtylǵan. Tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana bizdiń respýblıka osynaý asa mańyzdy mindetti sheshýdi qolǵa aldy. Bul rette jańa temir joldyń basty básekelestik artyqshylyqtary eskerildi. Temir jol ýchaskesiniń ashylýy jol júrý kezindegi tehnologııalyq ýaqytty edáýir qysqartty. Sonymen qatar Reseı Federasııasymen shekaradan ótý kezinde qajet bolatyn qosymsha kedendik jáne shekaralyq rásimderdi aınalyp ótip, júkterdi mejeli oryndarǵa jetkizýdi jeńildetti. Osy oraıda júkterdi jetkizý merzimi 12-14 saǵatqa deıin qysqardy, deıdi Berik Qamalıev.
Osylaısha, jańa temir jol ýchaskesi Shyǵys Qazaqstannyń iri temir jol torabyn Reseı Federasııasy aýmaǵyn aınalyp ótip, tikeleı qatynaıtyn «Túrksib» tranzıttik magıstralimen baılanystyrdy. «Shar – О́skemen» temir joly 2009 jyldan paıdalanyla bastady. 2018 jyldyń basynan bastap turaqty negizde konteınerlik tasymaldar júzege asyrylýda.
– Ýchaske boıynsha tasymaldanatyn júkterdiń nomenklatýrasy da ártúrli. Biraq jalpy kólemdegi eń úlken úlesti, árıne, áleýmettik baǵyttaǵy júkter alady. Bul birinshi kezekte kómir, qurylys materıaldary, janar-jaǵarmaı. Sońǵy jyldary ortasha eseppen alǵanda tasymaldanatyn júkterdiń kólemi jylyna shamamen 8,5-9,5 mln tonnany quraıdy. Álemdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy eskersek, bul – óte jaqsy kórsetkish. Ony ulǵaıtýǵa alǵysharttar bar. О́ıtkeni óńirdiń tasymaldarǵa qajettiligi turaqty túrde ósip keledi. Konteınerlik tasymaldar sany da ulǵaıýda. Búginde ýchaske boıynsha ártúrli óndiristik jáne áleýmettik maqsattaǵy 100 mln tonnadan astam júk tasymaldandy. «Shar – О́skemen» temir jol ýchaskesi tehnıkalyq jabdyqtalýy jaǵynan Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly temir jol ýchaskeleriniń biri bolyp sanalady. Munda tehnıkanyń zamanaýı jetistikteri engizilgen, – deıdi vıse-mınıstr.
Temir jol kóligin jasaý qarqyn aldy
Indýstrııalandyrý nátıjesinde elimizde temir jol kóligin jasaý klasteri qurylǵany belgili. Búginde Qazaqstanda lokomotıvter, elektrovozdar, júk jáne jolaýshylar vagondary, termos vagondar, tutas taptamaly dońǵalaqtar, baǵyttamaly burmalardyń bandajdar óndirisi jolǵa qoıylǵan.
Bul rette otandyq temir jol tasymaldaýshylarynyń qajettiligin óteý úshin birqatar mańyzdy joba júzege asyryldy. Máselen, Lokomotıv qurastyrý zaýyty zamanaýı manevrlik teplovozdardy shyǵara bastady. Onyń ónimi ishki naryqqa da, eksportqa da baǵyttalǵan. Júk jáne jolaýshy elektrovozdaryn shyǵaratyn Elektrovoz qurastyrý zaýyty da ishki jáne syrtqy naryqtardyń suranysyn óteýde.
«ZIKSTO» AQ júk vagondaryn óndirýmen ári jóndeýmen aınalysady. Kompanııa osy jyldyń qańtar-mamyr aralyǵynda 298 vagon óndirdi. Qazaqstan vagon kompanııasy da júk vagondaryn shyǵarady. Bul kásiporyn qańtar-mamyr aılarynda 250 vagon óndirgen. «Tulpar» vagon qurystyrý zaýyty jylyna jolaýshylarǵa arnalǵan 150 vagon shyǵarýǵa qaýqarly.
Sondaı-aq «Prommashkomplekt» kásiporny jylyna 300 myń dońǵalaq jubynan turatyn tutas taptamaly dońǵalaqtardy óndiredi. Budan bólek Sool Infinity JShS ınnovasııalyq ızotermııalyq vagondardy shyǵarady. Kompanııa ónimderi negizinen eksportqa baǵyttalǵan.
Joǵaryda atalǵan kásiporyndardyń josparyna súıensek, bıyl jemisti jyl bolýǵa tıis. Bul rette tórt zaýyttyń ónimi (Lokomotıv qurastyrý zaýyty, Elektrovoz qurastyrý zaýyty, «Prommashkomplekt», Cool Infinity JShS) TMD aýmaǵynda keńinen tanymal.
Túıindeı kele aıtarymyz, temir jol – ekonomıkanyń kúretamyry. Táýelsizdik alǵannan keıin elimizde 2 566,5 shaqyrym temir joldyń salynýy – sonyń dáleli. El Úkimetiniń salaǵa erekshe nazar aýdarýynyń nátıjesinde qazir Qazaqstan temir joly magıstraldyq jelisiniń jalpy uzyndyǵy 21 shaqyrymnan asty. Bul rette bizdiń el temir joldyń uzyndyǵy jaǵynan TMD aýmaǵynda úshinshi orynǵa ıe.