Egemendik alyp, eńse tiktegeli el esinde qashalǵan qadirli esimder qaıta jańǵyra bastady. Batyrlar men bıler, jyraýlar men sheshender ulttyq qasıet-qalybymyzdyń aınasy retinde áıgilenip, urpaqqa jol kórseter baǵdarshamǵa aınaldy. О́ıtkeni tasyn túrtse, tarıh sóıleıtin tarlan dalada el armanymen egiz taǵylymdy tulǵalar az bolmaǵan. Solardyń biregeıi – Qurman Álmerekuly.
Tarıhı tulǵa Qurman Álmerekuly (1688-1736) – jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaq eliniń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúreste batyldyǵy men batyrlyǵy jáne kósemdigimen qol bastap, jurtyn bostandyq úshin aıqasqa jumyldyrǵan jáne qan maıdandarda san márte erligimen kózge túsken taǵylymdy tulǵa. Keskilesken shaıqastardyń birinde qolǵa túsip, jaý qolynan qapyda qaza tapqan erjúrek batyrdyń urpaqtary búginde uıaly terek, rýly elge aınalyp otyr. Qurman Álmerekulynyń jerlengen jeri Almaty qalasynyń mańyndaǵy qazirgi «Shańyraq-2» shaǵyn aýdanynyń aýmaǵynda, Baldyrǵan kóshesi men Q.Turysov kósheleriniń qıylysynda. Tarıhshy-arheologterdiń anyqtaýynsha, bul qorǵan buryn Úısin dáýirine tán bolǵandyqtan, «Úısintóbe» atanǵan. Keıin Qurman jerlengennen keıin kelimdi-ketimdi urpaqtar bul tóbeni «Qurmantóbe» atap ketken. El jadynan esimi óshpeı bir rýly eldiń atyn ıelengen Qurman urpaqtary keshegi Keńes zamanynda Almatyǵa kelgen saıyn el kózin ala bere arnaıy baryp quran oqyp turǵan. Sońǵy 25-30 jyldan beri zııaly qaýym da tulǵa taǵdyryna kóńil bólip, arnaıy tarıhı-mádenı qoǵamdyq qor qurdy. Ǵylymı negizde zertteýler, zerdeleý men nasıhattaý, jarııalaý jumystarynyń nátıjesinde Qurman babanyń súıegi jatqan jerge kesene turǵyzyldy.
Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı Almaty qalasy Alataý aýdanynyń ákimdigi bul tarıhı orynǵa erekshe kóńil bólip, kesene aınalasyn abattandyryp, halyqqa paıdaly rýhanı oryn retinde jańǵyrtqanyn aıryqsha ataı ketken jón.
Zamanǵa laıyq qaıta túrlengen tarıhı-mádenı orynnyń saltanatty ashylý rásimine memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men aqyn-jazýshylar, óner maıtalmandary men BAQ ókilderi qatysty. Keseneniń ashylý saltanatynda Qurman baba rýhyna quran baǵyshtalyp, batyrdyń erligine qatysty ańyz-áńgimeler aıtylyp, tarıhı derekter jurtshylyq nazaryna usynyldy.
– Kóp jyldan beri qaraýsyz qalǵan qasıetti oryndy bıyl Alataý aýdanynyń ákimdigi nazarǵa alyp, erekshe kóńil bólip otyr. О́tkennen ónege almaı, babalar rýhyna taǵzym etip, salaýat aıtpaı, kemel keleshekke kerýen tarta almasymyz anyq. Tutas el kóleminde qanat qaqqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń ózegi osynda jatyr dep esepteımin. Ýaqyt jeli adam balasyn túbi bir yǵystyrmaı qoımaıdy. Bolashaq urpaq táýelsizdik qadirin bilý úshin, azattyqtyń salmaǵyn seziný úshin osyndaı tarıhı tulǵalardyń ómir-órneginen ǵıbrat alyp, olardy eske alyp júrýge tıis. Qurman Álmerekuly kesenesi ornalasqan alańqaı jastardyń jıi bas qosatyn rýhanı demalys ornyna aınalady dep senemin. Bul – birinshiden Úısintóbe, ekinshiden Qurman Álmerekulynyń jatqan jeri. 1937 jyly repressııa kezinde munda saıası qýǵyn-súrgin qurbandary atylǵan degen de derek bar. Osyndaı úsh qasıetti basyna kótergen bul kıeli oryndy qaster tutyp saqtaýymyz kerek, – deıdi «Qurman Baba» tarıhı-mádenı qorynyń jetekshisi Saılaýbaı Aǵybaev.
Belgili arheolog Karl Baıpaqov Almaty qalasynyń arheologııalyq mádenı muralary eńbeginde Úısintóbe týraly «...Tutastaı alǵanda, zerttelgen qorǵan ortaq belgileriniń sıpattamalary boıynsha b.z.d. III-II ǵǵ. kezeńine jatady jáne Úısin dáýirine qatysty» dep kórsetedi. Atalǵan zertteýdiń taǵy bir tusynda bul jerge jońǵar shapqynshylyǵy kezinde eli men jeriniń azattyǵy úshin aıqasta Qurman Álmerekuly men onyń serikteri jerlengendigi aıtyla kele,
«...ortalyq bóligindegi uzyndyǵy 3,5 m, eni 3 m, tereńdigi 1,5 m qazylǵan qabirde máıit jerlengen...» dep jazady. Ǵalymdardyń zertteýinen keıin arnaıy konferensııalar uıymdastyrylyp, bul tóbeniń qasıeti men tarıhı mańyzy keńinen nasıhattala bastasa kerek.
– Erterekte el aqsaqaldary osy tóbege arnaıy keletin. Saparǵa attanatyndar baba basyna táý etip, qasyndaǵy qos bulaqtyń sýyn emge dárý retinde ishetin bolǵan. Keıinnen Qurman tóbeniń aınalasyna el qonystanyp, úı salatyn kirpish kerek bolǵanda áldekimder osy tóbeniń sary topyraǵynan qazyp alyp, kirpish quıyp, satýmen aınalysa bastaǵan. 1997 jyldary bul olqylyqtar toqtatylyp, batyr babamyzǵa sol mańda qonystanǵan el azamattary belgi ornatyp, aınalasyn qorshady. Al 2008 jyly «Qurman baba» tarıhı-mádenı qoǵamdyq qory qurylyp, ólketanýshy-zańger Saılaý Tolyqbaıuly basqaratyn bul qor tarıhty ǵylymı negizde tanýǵa, tanytýǵa jáne nasıhattaýǵa qatysty kóp jumys atqardy. Ǵylymı ekspedısııalar
uıymdastyrylyp, ǵylymı tájirıbelik basqosýlar ótti. Basylym betterinde mazmundy materıaldar jarııalandy. Osyndaı irgeli jumystardyń nátıjesinde bul tóbe endi tutas eldiń ıgiligine aınalmaq. Ádette kesenege quran baǵyshtaý úshin ǵana keletin jurt endi kıeli jerge táý etip qana qoımaı, rýhynan nár alyp qaıtýǵa, mádenı-tarıhı máni bar sharalar ótkizýge de kele alady, – deıdi «Qurman baba» tarıhı-mádenı qoǵamdyq qory janyndaǵy ǵylymı zertteý tobynyń jetekshisi, jýrnalıst-ǵalym Saǵatbek Medeýbekuly.
Zaman aǵymyna saı túrlengen keseneniń ashylýyna kelgender zańǵar tulǵanyń súıegi jatqan «Shańyraq-2» shaǵyn aýdanyn «Qurman aýyly» dep ataý týraly másele kóterdi. Tarıhshylar men zııaly qaýym ókilderi de eldi mekendi osy ólkeni jan aıamaı qorǵaǵan jannyń esimimen ataýdy biraýyzdan qoldap otyr. О́negesi elge mura, urpaqqa uran bolǵan tulǵalar ult tarıhymen birge jasaı bermek. El táýelsizdiginiń bederli belesinde osyndaı ıgi bastama qoldaý taýyp jatsa, quba-qup.
ALMATY