Japon halqy anımasııany salt-dástúrin nasıhattaýǵa arnasa, amerıkalyqtar jekelegen ǵylymı pánderdi osy ádisti qoldaný arqyly oqytady eken.
Olardan qalys qalmaı kele jatqan Qytaı men Reseı mýltfılmderiniń naryqqa shyqqanyna jarty ǵasyrǵa jaqyndap qaldy. Ishi tunǵan ıdeologııa. Al Qazaqstan álemdik ózgeristerge terezeden qarap otyrǵandaı. Aqıqaty sol, aýdıtorııany qazaq tilindegi anımasııalyq kontentpen qamtamasyz etýge qaýqarsyz. Biz búgin osy máseleniń sebebine úńilip kórdik.
Qazaqfılm
«Qazaq anımasııasy» stýdııasyn ashpaq
Shyndyǵynda, sebep kóp. Memleketti kinálaı jóneleıik desek, shama-sharqynsha qoldaý kórsetip jatqanyn aıtady. Mamandardy aıyptaıyq desek, burynǵymen salystyrǵanda bási bıik, tanymy tereńdeı túsken. Damý bar, tek sheńber ishinde ǵana.
Osyǵan deıin ulttyq anımasııanyń dóńgelegi áli de batpaqtan shyqpaǵany basylym betterinde talaı ret jazyldy. Áıtse de jartastyń jyljıtyn túri joq. Bir-birimen básekege túsken elimizdegi 5-6 stýdııanyń jyry jylda aıtylyp jaýyr bolǵaly qashan!? Baıaǵy «biraqtyń» aınalasynan ary asa almaı otyrmyz. Sondyqtan biz Mádenıet jáne sport mınıstrligine arnaıy saýal joldaǵan bolatynbyz. Áńgimemizdiń álqıssasyn sodan bastasaq.
«Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyndaǵy otandyq anımasııa uzaq ýaqyt boıy sheteldik tabysty jobalardyń kóleńkesinde júrdi. Kórermender erekshe baıqaǵan jobalardyń biri – «Er Tóstik pen Aıdahar» atty alǵashqy 3D-mýltfılm. Odan keıin jaryqqa shyqqan «Kúltegin» men «Muzbalaq» tolyqmetrli mýltfılmderi ilgeriletý strategııasynyń joqtyǵynan qazaqstandyq prokatta asa kórine qoımady. Osylaısha, otandyq mýltıplıkasııa úlken ekranda kóriný múmkindiginen aıyrylyp, tolyǵymen televızııalyq formatqa aýysty.
Biraq qazirgi tańda, alǵa jyljý baıqalady. Anımasııa salasy aqyryndap damyp keledi. Elimizde birqatar anımasııalyq stýdııa qyzmet etýde, onyń ishinde Astana film jastar kınostýdııasy, Khan Comics stýdııasy, «Adaı Prodakshn anımasııalyq stýdııasy», Dala animation, «Yrysy Aq Qazaqstan» kompanııalary bar. Degenmen anımasııany shyǵaratyn eń iri ortalyq «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń janyndaǵy «Anımasııalyq kıno» shyǵarmashylyq birlestigi bolyp tabylady. 1991 jyldan bastap 2016 jylǵa deıin «Qazaqfılm» kınostýdııasy 70-ke jýyq anımasııalyq fılm shyǵarǵan (onyń ishinde 1 anımasııalyq serıal jáne 1 tolyqmetrli anımasııalyq fılm).
Sonymen qatar 2022 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti aldaǵy ýaqytta qabyldaıtyn «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasynyń aıasynda balalarǵa arnalǵan sapaly anımasııalyq fılmder men kontentti shyǵarý maqsatynda «Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń bazasynda «Qazaq anımasııasy» stýdııasyn ashý josparlanǵan». Bul mınıstrliktiń bizge bergen jaýaby.
3D mamandar daıarlaıtyn tájirıbeli muǵalim joq
Qaıbir jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaq mýltfılmderi jaıynda sóz qozǵap, bul salany damytýǵa mán berý qajettigin eskertkeni esimizde. Osydan keıin qazaq anımasııasy qaıta jandanǵandaı bolyp, birshama jumys qolǵa alynǵan edi. Biraq ýaqyt óte kele josparly jumystar jalǵasyn tappady. Nelikten? Árıne, quzyrly mekemeler men tulǵalar bul salany ilgeriletýge múddeli bolmaǵandyqtan. Desek te, qarap jatqan anımatorlar joq. Qoldarynan kelgenshe, ulttyq anımasııa kóshin alǵa súırep keledi. Sonyń biri – rejısser-anımator Janadil Baıdarbek. Mamannyń sózine súıensek, elimizde anımasııa salasy endi kóktep kele jatqan jemis aǵashy sekildi.
«Qazaq anımasııasynyń qazirgi jaǵdaıyn aıtatyn bolsaq, sońǵy 10 jylda jeke anımasııalyq stýdııalardyń qatary kóbeıdi. Biraq sol stýdııalarǵa 2D, 3D anımasııa jasaıtyn kadrlar jetispeıdi. Elimizde rejısser-anımator mamandaryn daıarlaıtyn úsh-aq oqý ony bar. Atap aıtsaq, Almatydaǵy Temirbek Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasy, elordadaǵy Qazaq Ulttyq óner ýnıversıteti jáne Shymkent qalasyndaǵy Ábilhan Qasteev atyndaǵy О́ner jáne dızaın kolledji. Osy oqý oryndarynda rejısser-anımasııa kafedrasyn jylyna jalpy 20-30 stýdent bitiredi. О́kinishke qaraı, sol jas mamandardyń 80 paıyzy basqa salaǵa ketse, tek 20 paıyzy anımasııa salasynda jumys istep jatyr. Sol 20 paıyzdyń jartysynan kóbi rejıssýramen aınalyssa, 5 paıyzy anımator (mýltıplıkator) mindetin atqarady. Júıeli túrde 2D anımator tárbıeleıtin bilikti bir-eki ǵana ustaz bar. 3D mamandar oqytatyn tájirıbeli muǵalim joq», deıdi J.Baıdarbek.
Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda 3D anımasııalyq fılmder álemde úlken suranysqa ıe. Qazaqstan tehnıkalyq jaǵynan «Ýolt Dısneı», PIXAR, Reseı men Qytaı kompanııalarynan 40-50 jyl artta qalyp keledi.
Sońǵy ýaqytta anımasııa salasyna qyzyǵyp, oqyp úırengisi keletin jastardyń qarasy kóbeıgen. Olardyń deni sheteldik mamandardan onlaın dáris alyp, táp-táýir maman atanýda. Áıtse de bilimin shyńdaǵan soń, otandyq týyndylarǵa qatyspaı, shetel asyp, sol jaqtaǵy iri kompanııalarǵa jumysqa ornalasady. Búginde birshamasy qashyqtan onlaın jumys istep jatyr. Sebebi Qazaqstanda anımatorlardyń eńbek aqysy shetelmen salystyrǵanda 10-20 ese az baǵalanady.
Naryqqa shyǵý úshin arnaıy kadrlar tartyp, shetelden bilikti maman shaqyryp, tájirıbe almasý kerek. Shetelde ótken festıvaldardan júlde alyp júrgen 2D anımasııalyq fılmderimiz bar, biraq ózgemen básekeles bolatyndaı dárejede emes. Kınoprokattan qarjy jınaıtyn qaýqary joq. Muny osy salany damytýǵa úles qosyp júrgen, 3D anımasııasy boıynsha shákirt tárbıelep jatqan mýltıplıkator, Quantfilm kınostýdııasynyń dırektory Talas Orazbaı tarqatyp aıtyp berdi.
«Anımasııalyq fılm shyǵarýdaǵy ssenarıı jazý, rejıssýra ıdeıasy áli de tolyq pispeı jatyr. Bylaısha aıtqanda, tehnıkalyq mamandar joq. Bilikti maman bolý úshin úlken mektepten ótý kerek. Búginde 5 jyl oqyp, meniń kompanııamda jumys istep jatqan balalar bar. Olar teorııalyq jaǵynan myqty bolǵanymen, praktıkada kemshin túsýde. Jalpy 3D anımasııa týraly tanymy az bolsa da, jetilip keledi. Mýltıplıkasııada 3D tehnıkasy erekshe suranysqa ıe. Balalar Youtube-tan sheteldiń mýltfılmderin kórip ósip kele jatyr. Sebebi olardyń talǵamy joǵary. 6 jastan keıingi balalar kóbinese 3D fılmder kóredi. Álemde de solaı. Sol úrdiske ilesý úshin 3D óndirisin damytýymyz kerek. Mysaly, men jarty jyldyq oqý baǵdarlamasyn jasap shyqtym. Kýrstyń mazmuny barǵan saıyn damyp, kemeldenip keledi. Al oǵan aǵylshyn tilin qosyp, tipti de keńeıtetin bolsaq, bir jyldyq kýrs bolaıyn dep tur. Ol kezde tolyqqandy maman daıarlaıtyn deńgeıge jetemiz. Biraq bir jyl oqytýǵa bizdiń de, oqýshynyń da jaǵdaıy jete bermeıdi», deıdi T.Orazbaı.
Reseı mamandary taǵylymdamadan ótýdi usyndy
Mınıstrliktiń BAQ-pen baılanys departamentiniń bizge bergen málimetine ıek artsaq, Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy anımasııa salasyn damytýǵa barynsha jaǵdaı jasaýda. Máselen, byltyr atalǵan ortalyq onlaın rejimde ótkizilgen ÁMEN anımasııalyq fılmder festıvaliniń seriktesi bolǵan. Bul festıvalǵa Túrkııa, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan men Bashqurtstannan anımatorlar qatysqan eken.
ÁMEN-2020 sheńberinde aldyńǵy qatardaǵy otandyq jáne sheteldik mýltıplıkatorlardyń sheberlik synyptary men trenıngteri ótkizilgen. Sondaı-aq «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń qatysýymen «Qazaq anımasııasynyń ózekti máseleleri» jáne «Túrki elderine ortaq qaıratkerler týraly halyqaralyq anımasııalyq joba» atty dóńgelek ústel de uıymdastyrylǵan. Oǵan qosa, «Qazaqfılm» kınostýdııasymen birlesip, otandyq anımasııa tarıhyndaǵy eń úzdik 30 kartınany qamtıtyn (1960-2020) qazaqstandyq anımasııanyń retrospektıvasy jınaqtalǵan eken. Onyń ishinde otandyq anımasııanyń negizin qalaýshy Ámen Qaıdarovtyń jumystary da bar.
Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy Reseıdiń Anımasııalyq kıno qaýymdastyǵymen yntymaqtasyp, anımasııalyq kınonyń barlyq mamandaryna arnalǵan jahandyq forýmǵa qazaqstandyq anımatorlardy shaqyrǵan. Onda anımasııalyq fılmderdi jasaýdyń ereksheligi týraly aqparatty tikeleı álemniń aldyńǵy qatarly mamandarynan alýǵa biregeı múmkindik berilipti. Qatysýshylar Disney, Warner Bros jáne basqa da áıgili stýdııalardyń álemdik aýqymdaǵy sarapshylarymen birge onlaın rejimde mazmundy úsh kúndi ótkizgen. Bul ıgilikti isterdiń bári salanyń ilgerleýine septigin tıgizedi degen oıdamyz. Aıtpaqshy, reseılik bilikti mamandar qazaqstandyq stýdentterge reseılik stýdııalarda taǵylymdamadan ótýdi usynypty. Aldaǵy ýaqytta bul úrdis júzege aspaq.
Iá, ulttyq anımasııanyń damýyna áli talaı ýaqyt keregi anyq. Dese de, osy salanyń mańyzy men mazmunyn qoǵamnyń sanasyna sińirý qajet. Onyń balalardyń oılaý órisin keńeıtip, qazaqy tárbıege qazyq baılap, tipti ult ıdeologııasyna qyzmet eteri sózsiz. Oǵan úlgi joǵaryda aıtylǵan alyp derjavalardyń áreketi. Qarańyzshy, qazirgi balalar shytyrman oqıǵaly sıýjetke qurylǵan dúnıelerdi súıip tamashalaıdy. Sheteldiń qoldan jasalǵan batyrlarynyń erligine súısinedi, odan qalsa solarǵa elikteıdi de. Al mundaı anımasııaǵa suranyp turǵan qazaqtyń shyǵarmalary, epostyq jáne lıro-epostyq jyrlary, ertegileri jeterlik. Endeshe olaqtyq ózimizden. Bizge dál qazir anımasııalyq keıipker aýadaı qajet sekildi. Al ony ómirge ákelý úshin áli qansha ýaqyt kútedi ekenbiz.