Jaqsy jazatyn bir aqyn dosymnyń Táńirden tilegen jalǵyz tilegi bar: osy ǵumyrynda Nobel syılyǵyn alsam deıdi. Týǵan kúninde jurttan «Nobel buıyrsyn» dep aıtýyn ótinedi. Quttyqtaýshylar da aq-adal nıetpen «Nobel syılyǵyn al» dep jamyrasyp jatady. Ol aqynyńyz basqa aqyndarǵa uqsamaıdy: Memlekettik syılyqty armandamaıdy. Al «Alash» syılyǵyna bas qatyryp jatpaıdy: ǵumyry jetip, osy jazýynan tanbasa, bul syılyqtardy áıteýir bir alatynyna senedi. Qyzyq.
Armanshyl adam Aıǵa da, Kúnge de qol sozady. Nobel syılyǵy da aspandaǵy Sholpan sııaqty. Aıǵa jaqyn eń jaryq juldyz. Ol da arman. Álem ádebıetindegi eń jaryq Sholpan-juldyz Nobel syılyǵy bolǵan soń planetamyzdaǵy ónerimen, bilimimen, talantymen ozǵan ár adamnyń júrek qalaýy sol. Durys-aq.
Buǵan deıin Nobel týraly, onyń dańqy men daqpyrty jaıly talaı áńgime aıtyldy. Tipti keıde bul taqyryp tym jattandy kórinýi de múmkin. Sondyqtan búgin biz Nobeldiń bıigin bıiktetýge tyryspaımyz. Tek qazaq ádebıeti men Nobeldiń ǵaryshtyq deńgeıdegi baılanysyn sóz etpekpiz. Álqıssa.
– Syılyǵyńyzǵa rahmet!
Ádebıet tarıhynda osy bir áıgili marapattan bas tartqan jazýshylar da boldy. Máselen, Tolstoı. Bir ǵasyr buryn, ıaǵnı 1906 jyly Tolstoı aqsaqal Nobel syılyǵyn mensinbeı, «áldeqandaı kerosın satýshy Nobel syılyǵyn usynady, bul qalaı boldy?» dep mysqyldapty-mys.
1906 jyly Reseı akademııasy Tolstoıdy Nobel syılyǵyna usynyp, Stokgolmǵa hat jiberedi. Sonda Lev Nıkolaevıch bul «yńǵaısyzdyqtyń» aldyn alý úshin shyǵarmalaryn fın tiline aýdaratyn jaqyn dosy – Arvıd Iаrnafeldke qolqa salypty. Odan Shvesııadaǵy tanystary arqyly syılyqty ózine bermeýin suraýdy ótingen. Osylaısha 1906 jylǵy Nobel syılyǵy ıtalıan aqyny Djozýe Kaddýchıge buıyrady. Hýsan Ermatovtyń «Nobel syılyǵynyń laýreattary» atty kitabyna súıensek, Shved akademııasynyń hatshysy Karl Vırsen Tolstoıdyń klassık ekenin moıyndasa da onyń syılyqty alýyna múldem qarsy bolǵan.
Tolstoı álemdegi eń «ulyq» syılyqtan sanaly túrde bas tartqan soń, ádebı orta qyzý talqyǵa salyp, bul kútpegen sheshimniń jyry birazǵa deıin basylmady. Oqyrman hattary da lek-legimen aǵyldy.
Nobel syılyǵynyń tarıhynda klassık jazýshynyń bul sheshimin odan keıin taǵy segiz avtor qaıtalaǵan.
Al Sartr: «Nobel syılyǵy Sholohovqa berilmeı turǵanda men mundaı qurmetti qabyldaı almaımyn», dedi. Aqıqatynda, kontekste ol tek Sholohovty ǵana emes, Nerýda men Aragondy da atap aıtady. Oıymyzdy tarqatsaq, 1964 jyly ádebıet salasyndaǵy Nobel syılyǵyn fransýz ekzıstensıalısi Jan Pol Sartrǵa berý jóninde sheshim qabyldandy. Biraq oı erkindigin bárinen bıik qoıǵan Sartr syılyqty alýdan bas tartty. Ol tabıǵatynan ataq-dańq jazýshyny qurdymǵa ketiredi dep sanaǵan adam. Osy úshin Sartr Nobelge deıin de birtalaı marapattan boıyn aýlaq ustady, tipti Kollej de Fransta oqýǵa shaqyrsa da barǵan joq. Sartr kózqarasyna ómiriniń sońyna deıin adal boldy. Ol Nobelden bas tartqan soń Parıjde shvedtik jýrnalısterge jasaǵan baıandamasynda Ońtústik Amerıkanyń biregeı jazýshysy Nerýdanyń Nobeldi almaǵanyn jáne bul syılyqqa ábden laıyq Aragonnyń kandıdatýrasy tipti talqylanbaǵanyn aıtady. Sondaı-aq Pasternakqa buıyrǵan syılyq Sholohovqa berilmegenine ashynady. Fılosof-qalamgerdiń bul sóziniń kelesi, ıaǵnı 1965 jyly Sholohovtyń juldyzy janyp, Nobel syılyǵyn alýyna áseri boldy dep sanamaımyz. О́ıtkeni dál sol ýaqytta «Tynyq Don» álem boıynsha jappaı oqylyp, aýdarylyp, taralymy uzyn sany 130 mıllıonǵa jetken bolatyn. Osylaısha, Sartrdyń Nobel mańaıyndaǵy ádiletsizdikke qarsy oıy aqtalyp, Donnyń tól perzentine ataqty Nobel syılyǵy buıyrdy.
Stokgolm men Nur-Sultannyń arasy alys, alys...
Ár jyl saıyn álem ádebıetshileri men oqyrmany kezekti Nobel syılyǵyn kim alatynyn talqylaıdy. Mýrakamı sııaqty burynnan úmittilerdi bir atap, Ýlıskaıany da qosa ketip, qalǵan nomınanttardyń baǵy men babyn ólshep, zertteý júrgizedi. Túrli agenttikter boljam jasap, bás tigedi. Dál osy ýaqytta qazaq ádebı ortasy da qyzý talqyǵa túsedi. Taqyryp – «Qazaq qashan Nobel alady?» Syrttan qaraǵan adamǵa bul kórinis kúlkili kórinýi múmkin, árıne. Áıtse de bul da ózimizdiń keńistikte «asa mańyzdy jahandyq másele». Álqıssa.
Jalpy, kez kelgen adamnyń, ásirese oqyrmannyń realıst bolǵany jaqsy. Realıstik kózqarastyń ádebıetke de kóp paıdasy bar. Máselen, qazirgi tańda kitap oqymaý – barsha álemge ortaq problema. Budan bólek Qazaqstandaǵy ádebıettiń jaǵdaıy men deńgeıi bárimizge belgili (aıta keteıik, sóz qazirgi qazaq ádebıeti týraly). Búgingi ádebıette jazyp júrgen avtorlardyń bári áýesqoı jazýshylar. О́ıtkeni qoǵamda jazýshylyqpen kásibı túrde aınalysýǵa múmkindik joq. Klassıkalyq shyǵarmalardyń jazylmaı jatqany, baspalardyń tek tendermen kún kórýi, taǵysyn taǵylar – osynyń bári qoǵamda aına-qatesiz kórinip turǵanda Nobelge degen qushtarlyq qalaı týady?
Nobel qalamgerdiń baǵasyn beretin ólshem bola alǵan joq. Odan sanaly túrde bas tartqan jazýshylardy joǵaryda atap óttik. Al Gorkıı, Aıtmatov, Bykovtarǵa bul syılyq buıyrmady. Ol keıde jaı ǵana marapat emes, álemdik oqıǵalardy rettep otyratyn kúsh rólinde de júredi. Máselen, Brodskıı mıgrasııada júrgeni úshin aldy. Al Orhan Pamýk armıandardy qorǵaǵany úshin, belarýs jazýshysy Svetlana Aleksıevıch Pýtındi synaǵany úshin, Qyrym máselesi ýshyqqanda alyp ketti. Amerıkalyq Bob Dılan alǵanda bárinen buryn ózi tańqalǵan.
Ásire ultshyldyqqa salyp, jylyna bir ret «Qazaq qashan Nobel alady?» degen uran sol avtordyń «patrıottyq sezimin» ǵana bildiredi. Qoǵamdaǵy ádebıetke degen kózqarasqa nemese jazýshylardyń jaqsy jazýyna áseri bolmasa kerek. Al realıst oqyrman Stokgolm men Nur-Sultannyń arasy eki maǵynasynda da tym alys ekenin túsinedi.