Qazaqstan – áleýmettik baǵdar ustanǵan memleket

Táýelsizdik alǵan 30 jyl ishin­de biz áleýmettik damý arqyly orasan zor joldan óttik. Alǵashqy jyldary bul jol kedeı­lik pen jumyssyzdyq pro­b­le­malarynyń shıelenisýimen erek­­shelendi. Memlekettik resýrs­tardyń tapshylyǵynan áleýmettik qorǵaýǵa jumsalatyn qarajat jetispedi. Áleýmettik tólemderdi alý­shylar sany tómendep, áleý­met­tik járdemaqylardyń naq­ty mól­sheri azaıdy. Alaıda kúrdeli jaǵdaılarǵa qara­mastan halyqtyń ómir súrý deń­geıiniń tómendeýine jol bermeý jáne olardy áleýmettik turǵydan qoldaý boıynsha birqatar shara qabyldandy, uzaq merzimdi áleý­mettik basymdyqtar qalyptasty. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııasy Qazaqstandy áleýmet­tik memleket dep jarııalady.

Barlyq qazaqstandyqtyń den­saý­lyǵy, bilimi jáne ál-aýqaty­nyń ósýi – «Qazaqstan-2030» Stra­te­gııasynyń uzaq merzimdi negizgi ba­symdyqtarynyń biri retinde aı­qyndaldy. О́mir súrý sapasyn jaq­sartý, eń aldymen, halyqty áleý­­mettik qorǵaýdyń tıisti mode­lin qurýdy talap etti. Sol kez­diń ózinde, ıaǵnı respýblıka ekonomı­kasy­nyń qalyptasýynyń kúrdeli kezeńin­de elimizdiń Tuńǵysh Prezı­dent – Elbasy Nursultan Nazar­baev: «Bizge shuǵyl túrde Áleýmet­tik saıasattyń birtutas tujyrym­damasy qajet», dep málimdegen bolatyn.

El aldynda mynadaı tańdaýlar turdy: neǵurlym senimdi, biraq eń tómengi áleýmettik ıgilikterdi kózdeıtin burynǵy júıeni saqtaý, ne qandaı qıynshylyqtarǵa tap bolatynyn túsine otyryp, áleý­met­tik salada túbegeıli ózgeris jasaý kerek boldy.

Biz naryqtyq ekonomıka jaǵ­daı­laryna sáıkes keletin áleýmet­tik qorǵaýdyń jańa modelin qurý baǵytyn tańdadyq. Jańa model: jańa memlekettik áleýmettik stan­dart­tardy ázirleýdi jáne engizý­di; eńbek qatynastarynyń qazir­gi zamanǵy júıesi­ne kóshýdi jáne áleý­mettik áriptestik­ti damy­tý­­dy; jumyspen qamtý shema­syn re­for­malaýdy; kópdeńgeıli zeı­net­aqy júıesin belgileýdi; zat­taı jeńil­dik­terdi monetızasııa­­l­aý­dy; eńbek­aqy tóleýdi reforma­­laý­­­dy; me­m­­lekettik áleýmettik jár­­­dem­aqy­­lardyń negizgi túrlerin en­gi­zý­­di; ataýly áleýmettik kó­mek en­­­gizýdi qamtamasyz etý. О́tken jyl­­­­­dar­dyń qorytyndylary jańa mo­del óziniń ómirsheńdigin dálel­deg­e­nin jáne halyqaralyq sarap­shy­­l­ardyń joǵary baǵasyna ıe bol­ǵanyn kórsetip otyr.

Qazaqstannyń basty ulttyq ıdeıasy – ulttyń básekege qabilet­tiligin arttyrý jáne básekege ba­ryn­sha qabiletti 50 eldiń qatary­na kirý bolǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń bastamasyn iske asyra otyryp, ekonomıkalyq ósý men azamattardyń ómir súrý sapasy men standarttaryn arttyrý arasyndaǵy tepe-teńdikke qol jetkizýge erekshe mán berilgenin aıryqsha atap ótkim keledi.

Elimiz­diń Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sarabdal saıa­satynyń arqasynda qol jetki­zil­gen respýblıkadaǵy jetistikter bú­ginde qazaqstandyq qoǵam ómiri­niń kórsetkishteri bolyp tabylady. Osy jyldar ishinde júrgizilgen reformalar ótpeli kezeńniń qo­laı­syz saldarlaryn eńserýge múm­kindik berdi jáne negizgi maqs­aty ha­lyqtyń materıaldyq ál-aý­qa­tyn jaqsartý bolyp tabylatyn aýqym­dy áleýmettik reformalarǵa kóshý­diń bazısin jasady.

Bizdiń elimizde áleýmettik qam­syz­dandyrý júıesin jetil­dirý 2001 jyly «Qazaq­stan Respýblı­kasynyń halqyn áleý­mettik qorǵaý tujyrymdamasynda» beki­tildi, onda: memlekettik jár­dem­aqy­lar, mindetti áleýmettik saq­­tan­­dyrý, jı­naqtaýshy zeı­net­aqy­men qam­syz­dandyrý, áleý­met­tik kómek sekil­di negizgi ele­ment­­terdi damytý joldary aıqyndaldy.

«Halyq – memleket úshin, memleket – halyq úshin» formýlasyn negizge ala otyryp, árbir memleket halyqtyń ómiri men turmysy úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tyrysady. Memleketterdiń osy mıssııasynyń negizinde áleýmettik saıasat jatyr.

2012 jyly Qazaqstan Res­pýb­lı­­kasy Parlamenti Májilisi­niń Áleýmettik-mádenı damý komıteti­niń múshesi jáne áleýmettik qamta­ma­syz etý máselelerine baılanys­ty zań jobalary boıynsha jumys tobynyń jetekshisi bola otyryp, depýtattar men ju­mys to­by músheleriniń osy sala­daǵy zań­namaǵa ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý boıynsha qansha­lyqty tııanaqty jáne muqııat jumystar júrgizgenin bilemin.

Mysaly, «Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń keıbir zańnama­lyq akti­lerine áleýmettik qamsyzdan­dyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańy­nyń jobasy boıynsha jumys toby­nyń jetekshisi retinde biz 2014 jy­ly jumys isteıtin áıelder úshin olardyń júktiligi men bosanýy jáne bir jasqa deıingi ba­la­lar­dy kútýi boıynsha olardyń de­ma­­lysta bolǵan kezeńinde min­detti zeınet­aqy jarnalaryn sýbsı­dııa­laýǵa qatysty normalardy engizdik.

Al 2017 jyly mynadaı túze­tý­ler engizildi: 2017 jylǵy 1 shil­deden bastap jasyna baılanysty jáne eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetaqy tólemderiniń mólsherin, memlekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń mólsherin; bala týýyna baılanysty járdem­aqylardyń mólsherin 20 paıyzǵa; jasyna baılanysty zeınetaqy taǵaıyndaý úshin qabyldanatyn tabystyń eń joǵary mólsherin 41-den 46 aılyq eseptik kórsetkishke deıin arttyrýǵa baǵyttalǵan túzetýler engizildi.

Qoldanystaǵy zańnamany odan ári jetildirý maqsatynda de­pý­tat­tardyń usynystaryn es­kere otyryp, zań jobasy sheń­berin­de mynadaı ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi, atap aıt­qanda: «Arnaýly áleýmettik qyzmetter týraly» zańǵa jańadan qurylǵan Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý jáne Densaýlyq saqtaý mı­­nıstr­likteri arasyndaǵy fýnk­sııa­lar­dyń arajigin ajyratý bóli­ginde; «Eń tómen áleýmettik stan­dart­tar jáne olardyń kepil­dik­teri týraly» zańǵa ómir­lik qıyn jaǵ­daıda júr­gen, arnaýly áleý­met­tik qyz­met­ter­diń kepil­dik beril­gen kó­lemi kór­setilýi múm­kin adam­dar­dyń tiz­besin tolyq­tyrý bóli­gin­de ózge­rister men tolyqtyrýlar engizildi.

Jalpy, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý máseleleri jónindegi zań jobalarynyń negizgi mindeti áleý­mettik jáne zeınetaqy zańnamasyn jetildirý, zeınet jasyndaǵy aza­mattardyń laıyqty ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etý, sondaı-aq balalary bar otbasylardy jáne azamattardyń osal sanattaryn qoldaý jónindegi sharalardy kúsheıtý boldy.

Sondaı-aq az qamtylǵan azamattardy qoldaýdyń memlekettik júıesin reformalaý maqsatynda kómek alýshylardyń passıv rólin boljaıtyn tabystardy jaı qaıta bólýden otbasylardyń neme­se adamdardyń ómirlik qıyn jaǵ­daıdy eńserý jáne kedeılik jaǵ­daıynan shyǵý úshin kúsh-ji­gerin yntalandyratyn belsendi saıa­satqa kóshý arqyly áleýmettik kó­mek kórsetýdiń tásilderi men te­tik­­­­terin ózgertýdi kózdeıtin «Qazaq­­­­stan Respýblıkasynyń keı­­­bir zań­namalyq aktilerine ha­lyq­­­­­ty áleýmettik qorǵaý másele­leri bo­­­ıynsha ózgerister men to­lyq­­ty­­rý­lar engizý týraly» zań qabyl­dandy.

Áleýmettik saıasattyń mańyzdy quram­das bóligi ana men balany qorǵaý bolyp tabylady. Balaly otbasylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne zańdy múddelerin qorǵaý – Qazaqstan Respýblıkasynyń ult­tyq saıasatynyń negizgi baǵyt­tary­nyń biri. Búgingi tańda elimizde ana men balany qoldaýdyń ult­tyq modeli qalyptasqan, ol mem­le­kettik járdemaqylar men tólem­der júıesinen turady. Biraq ómir óz túzetýlerin engizýde, sol se­bepti Parlament Májilisiniń depý­tat­tary 2020 jylǵy aqpanda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ana men balany qorǵaý máseleleri boıynsha óz­gerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasyna bastamashylyq jasady. Bul zań jobasy Memleket bas­shysynyń tapsyr­malaryn oryndaý maqsatynda ázir­lendi jáne kópbalaly otbasylardy áleý­mettik qoldaýǵa baǵyttalǵan.

Memleket tarapynan múgedek­terge de kóp kóńil bólinedi. Máselen, 2015 jyly múgedekter­di áleýmettik qorǵaý júıesin jetil­dirý, múgedekterdi ońaltý salasynda qyzmet kórsetýdiń tıimdiligin arttyrý, múgedek adamdardyń basqa azamattarmen teń dárejede bolýyn qamtamasyz etý boıynsha sharalar qabyldaý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine múgedekterdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Ýaqyt ótken saıyn óz túzetýlerin talap etedi. Budan basqa, 2020 jyly «Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııanyń normalaryn qol­danystaǵy zań­na­maǵa ımplementasııa­laý jáne Qazaqstan Respýblıkasynda múge­dek adamdardyń quqyqtaryn qam­tamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý jónindegi 2025 jylǵa deıingi ulttyq jospardy» iske asyrý maqsatynda qolda­nys­taǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Zańda 1-toptaǵy múgedekterge kútim jasaıtyn adamdar­ǵa járdemaqy berýdi engizý kózdeledi, múgedek bala­larǵa múgedektigi boıynsha jáne asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha bir mez­gil­de járdemaqy alýǵa quqyq beri­ledi, bul múgedek balalary bar jáne asy­raýshysynan aıyrylǵan otba­sy­lardyń tabysyn arttyrýǵa múm­kindik beredi. Bul norma 2 myńnan astam adamǵa qatysty bolady.

Budan basqa, múgedek bala 18 jasqa tolǵan jaǵdaıda ony tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úı alýǵa kezektilikti saqtaý bekitiledi. Depýtattar múgedektik toby belgilengen múgedek balalarǵa arnalǵan joǵary járdemaqylardy taǵaıyndaý merzimderin aıqyn­daýǵa baǵyttalǵan túzetýler engiz­di, bala kezinen 1-top­taǵy múgedekke kútim jasaý jónin­de osyǵan uqsas járdemaqy alyp júr­gen adamdar úshin múgedek­ke kú­tim jasaý jónindegi járdem­aqy­ny taǵaıyndaý tártibi, múge­dek­terdi áleýmettik qyzmetter porta­ly arqyly kómekshi qural­darmen, arnaýly júrip-turý qu­ral­­darymen, kórsetiletin qyz­met­­termen qamtamasyz etý pro­sesin jetil­dirý, sondaı-aq az qamtyl­ǵan otba­sylarǵa kepildi áleýmet­tik paket usyný máseleleri ońaılatyldy.

Qazirgi zamanǵy syn-qaterler men táýekelder jaǵdaıynda qo­ǵam­nyń ashyqtyǵy, serpindiligi men utqyrlyǵy, memlekettiń aza­mat­tyq qoǵam ınstıtýttarymen tıim­di ózara is-qımyly, áleýmettik árip­tes­tikti tereńdetý mańyzdy. Halyq­ty áleýmettik qorǵaý modeli áleý­mettik belsendilikti, azamat­tar­dyń laıyqty ómir súrý jaǵdaı­lary men ál-aýqatyn qamtamasyz etýge tıis.

 Aıgúl NURKINA,

Májilis depýtaty, Nur Otan partııasy fraksııasynyń múshesi