Avtokólikter aǵyny artyp, ekologııalyq ahýal kúrdelene túsken qazirgi kezeńde motor otyny retinde tabıǵı gazǵa kóshý máselesiniń mańyzy artty. Álem elderi munyń únemdi ári tıimdi tásil ekenin áldeqashan moıyndaǵan. Qazaqstan úshin de tabıǵı gazǵa kóshý úderisin údetý ózekti másele bolyp otyr. Osyǵan oraı Almatyda BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııa aıasynda «Qazaqstanda kólikti dekarbonızasııalaýdy qoldaý» atty semınar ótip, eki kúnge sozylǵan sharada benzın men dızel otynyn paıdalanýdyń ornyna tabıǵı gazǵa kóshý jaıy jan-jaqty talqylandy.
Álem elderiniń saqa sarapshylary men otandyq bilikti mamandar bas qosqan semınardy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, «QazTransGaz О́nimderi» JShS, «Jasyl Damý» AQ jáne «Qazaqstannyń gazmotorly qaýymdastyǵy» ZTB birlese uıymdastyrǵan.
El Úkimeti Parıj jáne Glazgo sammıtterinde qoıylǵan maqsat-mindetterdi, sondaı-aq BUU-nyń 2060 jylǵa qaraı Parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn dáıekti azaıtýdy jáne kómirtegi beıtaraptylyǵyna qol jetkizýdi qamtamasyz etý jónindegi jahandyq úndeýin tolyq qoldaǵan bolatyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekologııa problemasyn eńserý úshin bul jumystar elimizde júıeli jalǵasyn tabýy tıistigin tapsyrǵan edi.
Sarapshylardyń sózine qaraǵanda, Qazaqstanda motor otyny retinde tabıǵı gazdy paıdalanýǵa kóshýdiń negizgi alǵysharty dep sońǵy onjyldyq ishinde munaı ónimderin ónerkásiptik tutynýdyń kúrt ósýin ataýǵa bolady. Bul kólik quraldarynyń eselep ósýi men tozýyna tikeleı baılanysty. Bolashaqta dástúrli otyn túrleriniń yqtımal tapshylyǵyn boldyrmaý jáne el ekologııasyn zııandy qaldyqtarmen lastamaý, sondaı-aq Qazaqstanda jańa munaı óńdeý zaýytyn salýdy neǵurlym kesh merzimge aýystyrý úshin tabıǵı gazǵa motor otyny naryǵyn ártaraptandyrý boıynsha sheshim qabyldandy.
2018 jyly Úkimet tabıǵı gazdy motor otyny retinde paıdalanýdy keńeıtý jónindegi is-sharalar josparyn bekitkenimen, joba tolyq kólemde iske asyrylmaǵan. Oǵan koronavırýs pandemııasy, munaı baǵasynyń quldyraýy saldarynan oryn alǵan álemdik daǵdarys sebep boldy. Dese de budan bólek ekonomıkanyń gaz jáne kólik salalary men jergilikti atqarýshy oryndar arasyndaǵy is-qımyl úılestirilýiniń durys jolǵa qoıylmaýy da salaǵa salqynyn tıgizgen.
Eki kún boıy jalǵasqan semınarda syǵylǵan jáne suıytylǵan gazǵa kóshý arqyly elimizdiń kólik sektoryn dekarbonızasııalaý jaıy keńinen talqylandy. Bul turǵyda jolaýshylar avtobýs parkin, temir jol lokomotıvterin gazdandyrý baǵdarlamalaryn iske asyrýdy qoldaý, ásirese, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik baǵytynda mamandandyrylǵan janarmaı quıý beketteri qurylysyn jandandyrý jaıy nazarǵa alyndy.
«Qazaqstannyń gazmotorly qaýymdastyǵy» ZTB basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Talǵat Arystanbaevtyń pikirine qaraǵanda, bul maqsatqa qol jetkizý úshin budan buryn Úkimet qaýlysymen bekitilgen «Tabıǵı gazdy motor otyny retinde paıdalanýdy óristetý jónindegi 2019-2022 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparynyń» qoldanylý merzimin 2030 jylǵa deıin uzartý qajet.
– Tabıǵı gazdy tutyný – adamdar úshin de, qorshaǵan orta úshin de tıimdi tásil. Bul ásirese ekologııa jaıy ýshyǵyp turǵan Almaty sekildi megapolıs úshin aýadaı qajet. Ekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda da únemdeýge jol ashady. Shamalap aıtsaq, búgingi tańda Almatyda 1600-den astam qoǵamdyq kólik bolsa, onyń 550-deıi ǵana kógildir otynmen júredi. Bul tabıǵı gaz úlesiniń 30 paıyzyn qurap otyr. Taıaý jyldary eń bolmaǵanda osyny 50 paıyzǵa jetkizý josparymyzda bar. Ekologııa janashyrlary men qoǵam belsendileri bizdi qoldaıdy. Jedel járdem men polısııa kólikteri, qala tazalyǵyn qamtamasyz etetin tehnıkalar tabıǵı gazǵa kóshse aýa qabaty edáýir tazaryp qalar edi. Búgingi semınar barysynda osy másele de talqylandy. Bul baǵytta tıisti josparlarymyz bar, – deıdi «AvtoGaz Almaty» JShS bas dırektory Asylbek Battalhanov.
Burynǵy TMD elderi ishinde tabıǵı gazǵa kóshý turǵysynan Reseı men О́zbekstan kósh bastap tur. Tájikstan, Qyrǵyzstan sekildi kógildir otyn paıdalaný isinde kesheýildep qalǵan memleketter de bar. Bir ǵana Almatynyń ózinde kólikter jylyna 15 mln tekshe metr tabıǵı gaz paıdalanady. Al gazǵa kóshken kólikter sany artqan jaǵdaıda bul kórsetkish 50-60 mln-nan asyp jyǵylýy múmkin.
Mejelegen maqsatqa jetý úshin halyqaralyq áriptestermen tyǵyz baılanys ornatýdyń mańyzy zor. Bul turǵyda kógildir otyn tutyný isin erterek eńsergen elderdiń tájirıbesine júginýdiń artyqtyǵy joq. Semınar barysynda bul baǵyttaǵy jumystardyń aldaǵy jospary belgilenip, qıyndyqtar men kedergilerdi toıtarýdyń tyń tásilderi saralandy.
ALMATY