Panamerıkalyq ıdeıaǵa basymdyq berildi

EKSPO shejiresi: Býfallo, 1901 jyl

Panamerıkalyq Búkilálemdik jetistikter kórmesi 1901 jylǵy 1 mamyr jáne 2 qarasha aralyǵynda Nıý-Iork shtatynyń Býffalo qalasynda ótti. Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń qalashyǵy qalanyń batys jaq shetinde, qazirgi kúnde Delever parki ornalasqan alańǵa qonys tepti. Tarıh shejiresindegi bul ke­zekti Búkilálemdik jetistikter kór­mesin 1897 jyly negizi qalanǵan Panamerıkalyq kórmeler kompanııa­sy uıymdastyrdy. Alǵashqy kezde bul halyqaralyq sharany ótkizý úshin Kaıýgı araly tańdap alynǵan bolatyn. Onyń basty sebebi, dúnıe júzi týrısteriniń erekshe qy­zy­ǵýshylyǵyn týǵyzǵan Nıagara sar­qyramasynyń osy aralǵa jaqyn or­nalasýy edi. Alaıda, kórme kom­panııasynyń bul alǵashqy jospary júzege aspaı qaldy. 1898 jyly kenetten ıspan-amerıkalyq soǵys órti tutanǵan edi. Mine, osy soǵys Panamerıkalyq kór­meler kompanııasy belgilegen asa zor josparlardyń júzege asyrylýyna múmkindik bermedi. Alaıda, soǵys aıaqtalysymen Býffalo jáne Nıagara-Fols qalalary arasynda halyqaralyq kórmeni ótkizý qurmetin jeńip alý jónindegi báseke bastaldy. Shyn máninde úlken bá­se­kelestikpen ótken bul synda Býffalo qalasy jeńip shyqty. Onyń basty eki sebebi bar edi. Bi­rinshiden, Býffalo sol kezeńdegi Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy kólemi jaǵynan segizinshi oryndy ıelenetin, 350 myńnan astam turǵyny bar iri qalalardyń birinen sanalatyn. Ekinshiden, Býffalo toǵyz joldyń torabynda, iri temir jol kommýnıkasııalarynyń qıylysynda ornalasqan. AQSh-tyń kóptegen óńirlerinen bul qalaǵa temir jol kóligi arqyly ońaı jetýge bolatyn edi. Sóıtip, Amerıka qurlyǵyndaǵy kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy Býffalo qala­synda jelbireıtin boldy. 1898 jyly AQSh Kongresi Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý sharalaryn uıymdastyrýǵa 500 myń dollar qarjy bóldi. Kórmege daıyndyq barysynda «Amerıkalyq shtattardyń birligi, túsinistigi já­ne kommersııalyq jetistigi» at­ty uranmen panamerıkalyq ıdeıa basymdyqqa ıe boldy. Nıkolaı Teslanyń jaqynda ǵana oılap tapqan aýyspaly toktyń úsh fazaly júıesin keńinen qoldaný arqyly kórmeni uıymdastyrýshylar qa­la­dan 25 mıl (40 shaqyrym) qa­shyqtyqta ornalasqan Nıagara sarqyramasyndaǵy elektr stansasy óndiretin elektr energııasyn barynsha mol paıdalandy. Býffalo qalasynda Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy 6 aı boıy jelbiredi. Tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirinen kelgen qonaqtar kórme jádigerlerin qyzyǵa tamashalady. Kórme jádigerleriniń arasynda bilim salasynyń jetistikteri barynsha mol boldy. Osy jádigerler arqyly ǵylym men tehnıkanyń sońǵy jetistikteri keńinen nasıhattaldy. Kórme qalashyǵyndaǵy barlyq ǵımarattar, bıik munaralar, túrli-tústi jaryq beretin shamdarmen árlendirilip, qaıtalanbas qyzyldy-jasyldy kórik berdi. Kórme qalashyǵynda ornalasqan sýburqaqtar alańy, úlken amfıteatr, aınadaı shaǵyn kóldiń ústinen salynǵan Saltanatty kópir, osy kórme ótkizý qarsańynda jer sharyn aınalyp shyǵý saparynan oralǵan Djoshýa Slokýmanyń «Spreı» atty qaıyǵy týrısterdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. О́kinishke qaraı, Búkilálemdik jetistikter kórmesi ótip jatqan kezde barsha Amerıkany dúrliktirgen úlken qaıǵyly oqıǵa oryn al­dy. 1901 jyly 6 qyrkúıekte kór­meni tamashalaýǵa kelgen AQSh prezıdenti Ýılıam Mak-Kın­lıge qarsy qastandyq jasalyn­dy. Mýzyka saraıyna kirip ba­ra jatqan AQSh prezıdentine qar­sy anarhıst Leon Cholgosh oq atyp, Mak-Kınlıdi aýyr jaralady. Osy aýyr jaraqattan aıyqpaǵan prezıdent 8 kúnnen keıin qaıtys boldy. Búkilálemdik kórmeni uıymdastyrýshylar men oǵan qatysýshylardyń esinde prezıdenttiń kórmeni tamashalaýǵa kelgen kezinde aıtqan mynandaı sózi qaldy: «Búkilálemdik je­tis­tikter kórmesi adamzat pro­gresiniń shejiresi bolyp tabylady. Ol jahandyq jetistikterdi adam ıgiligine jaratady. Ol óner­tapqyshtyqty, izdenisti damytady, adam aqyl-oıynyń jetilýine serpin beredi. Ol urpaq ıgiligine aınalatyn nebir ǵylymı jańalyqtarǵa jol ashady». Iá, Búkilálemdik jetistikter kór­mesi shejiresin saralaıtyn bol­saq, onyń adamzatqa bergen jetistikteri jeterlik. 1851 jy­ly ótken alǵashqy kórmede tuńǵysh ret býmen jumys isteıtin qozǵaltqyshtar adamzat ıgiligine jaratyldy. Fıladelfııada ótken Búkilálemdik kórmede Aleksandr Bell oılap tapqan telefon adamzat nazaryna usynyldy. Osy kórmede Brazılııa ımperatory II Pedrý jýrnalısterdiń kózinshe telefon qulaǵyn kóterip: «O, qudaıym! Mynaý sóıleıdi ǵoı!» dep daýystap jiberdi. Mine, sol sátten bastap, telefon baılanys quralyna aınaldy. 1878 jyly Parıj kórmesinde fonograf ashylsa, 1889 jylǵy Parıj kórmesinde Eıfel munarasy adamzat ıgiligine berildi. Eıfel munarasyndaı bolma­ǵanymen, Býfallo kórmesinde de birqatar sáýlet óneriniń ozyq úlgileri saltanat qurdy. Kór­me qalashyǵynda sáýletshi Djordj Sheplıdiń tamasha týyn­dysy bo­lyp tabylatyn aýyl sharýa­shylyǵy ǵımaraty boı kóterdi. Djon Govard Galenniń úlken eńbeginiń jemisi –Elektr munarasy kórmeni tamashalaýǵa kelgen halyqtyń súıispenshiligine bólendi. Arhıtektor Djeıms Teılor Noks­tyń qolynan shyqqan sáýlet óneriniń tamasha úlgileri bolyp tabylatyn ǵımarattar da kórmeden keıin uzaq ýaqyt halyq ıgiligine jaratyldy. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».