Mańǵystaýdaǵy mańyzdy ózgerister

Aımaqtyń qaı salasynda da oń ósim baıqalady. Eń áýeli áleý­mettik saladan bas­tasaq, Táýel­sizdiktiń 30 jy­ly ishinde óńirde mektepke deıingi bilim berý me­ke­mesiniń sany 3 ese artqa­nyn kórýge bolady. Oblystyq ákim­­diktiń resmı málimeti bo­ıynsha, 1991 jyly óńirde 113 balabaqsha ju­mys istese, 2021 jylǵa qaraı olardyń sany 331-ge jetken. Munda 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalar 100 pa­ıyz balabaqshamen qamtylǵan.

Al orta bilim berý sala­syn­daǵy jetistikterge toqtalsaq, Mańǵystaý oblysynda orta bilim beretin mektepter sany 30 jyl ishinde 2 esege ósti. Aıtalyq, 1991 jyly óńirde 86 mektep bolsa, 2021 jyly 171-ge jetti. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkish taǵy da kóbeıedi. Sebebi oblysty damytý jospary aıasynda aldaǵy bes jylda jańadan 35 bilim be­rý nysanyn salý josparlanyp otyr. Bıyldyń ózinde 2 memlekettik, 5 jekemenshik mektep ashyldy.

О́ńirdiń mádenıet sala­synyń da­m­ýy jóninde aqpa­rat bergen ákim­dik el ege­men­­digin alǵan jyl­dar­dan beri Mańǵystaý ob­ly­syn­da 34 mádenıet nysany iske qo­syl­ǵanyn aıtady. Aýyl­darda má­denıet úıleri men ­teatr­lar ashylyp, balalardy ónerge baý­lýǵa múm­kindik týdy.

Oblystyń áleýmettik-eko­­no­mı­kalyq damý kórset­kish­te­riniń qory­tyndysy turǵyn úı salasynda da oń ózgerister baryn kórsetti. Aıtalyq 30 jyldyń ishinde óńirde 11 mln 300 myń sharshy metr turǵyn úı paı­dalanýǵa berilgen. Ási­re­se turǵyn úı qurylysy oblys ortalyǵynda qarqyndy júr­gi­zilip jatyr. Aqtaýda sońǵy bes jylda jańa 11 shaǵyn aýdan­ boı kótergen. Bıylǵy 10 aı­dyń qorytyndysy boıynsha 954 myń sharshy metr turǵyn úı tap­sy­ryl­ǵan.

Jurtshylyqqa málim, ­Mań­­­­ǵys­taý oblysy respýb­­lı­ka­lyq týrıstendi­rý karta­synda úzdik ondyqqa kirdi. О́ńirde ja­ǵa­jaı týrızmi­men qatar, dala týrızmi de qarqyndy damyp ke­le­di. Aq­taý irgesinde tutas ký­rort­tyq aımaq paıda boldy. Jańa demalys keshenderi salyndy. Osyǵan oraı oblysqa keletin týrıs­terdiń sany bir­neshe ese artqan.

2007 jyly Prezıdenttiń Jar­lyǵymen Mańǵystaýda jańa – Munaı­ly aýdany qu­rylǵany belgili. Bul – táýel­siz­dik alǵannan keıingi elimiz­d­e qurylǵan alǵashqy aýdan boldy. A­lǵashqy kezde aýdan halqy­nyń sany 53 myń bolsa, qazir Mu­naı­lyda 174 myńnan astam adam turady. О́ńirde­gi eń iri jáne halyq tyǵyz or­nalasqan aýdan­dardyń biri de qazir osy aýdan.

Jalpy, basqa óńirler se­kildi, Mań­­ǵystaý obly­sy­nyń turǵyn­da­ry da kóbeıe túsken. Táýelsizdik alǵaly beri Mańǵystaý oblysy turǵyn­dary­nyń sany eki esege ósip, búginde 720 myń adamǵa jetti (1989 jyly 322 700 bol­ǵan). Oblys sońǵy 4 jylda týý kór­setkishi boıynsha elimizde kósh bastap tur. 

Azattyqtyń otyz jyly ishin­­de Mańǵystaý oblysynda 150-den astam densaýlyq saqtaý nysany iske qo­sylǵan. Al jedel járdem avtoparki 100%-ǵa ja­ńar­d­y. Jańa­ózen qala­syn­da ozyq úlgidegi ­aýrýhana men emhanalar paı­dalanýǵa berildi.

О́ńirdiń kólik-ınfra­qu­ry­lym deńgeıine toqtalsaq, Mań­ǵys­taý oblysynda 30 jyl­da 1 100 shaqyrym avto­mo­bıl joly salynyp, úsh temir jol iske qosylǵan. Mań­­ǵys­taý­­dyń shekaralyq oblys re­tin­de tranzıttik, kó­lik­tik-lo­gıstıkalyq jáne ınfra­qu­rylym­dyq áleýeti artqa­­nyn da atap ótýge bolady. Aı­talyq úsh memleketti jal­ǵaı­tyn «О́zen – Bereket – Gorgan» halyqaralyq te­mir jol dálizi ashyldy. «Jez­qazǵan – Beı­neý» temir joly salyndy. «Atyraý – Aqtaý» avtokólik joly jańar­tyl­dy. Elimizdi Túrik­mens­tanmen baılanystyratyn «О́zen – Túrikmenstan» avtojoly paıda bol­dy.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary ob­lystaǵy avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 1 778 shaqyrymdy qurasa, táýel­sizdik alǵan jyldan bastap taǵy 1 myń shaqyrymnan astam jol salyndy, tozyǵy jetken 2 myńǵa jýyq jol jóndeýden ótkizildi.

Mańǵystaý oblysy buqara­lyq sport­pen shuǵyldaný kór­­set­­k­ishi bo­­ıyn­sha da eli­miz­de alda ke­ledi. Sta­tıs­tı­kalyq málimetterge sáı­­­kes, qazaq­standyqtardyń 31 pa­­­ıy­­zy ǵana buqaralyq sport­pen aına­­­lyssa, Mań­ǵystaý ob­lysynda bul kór­­set­kish – 36,4 paıyz. Mundaı kór­set­kish­­ke jetýge aýla­daǵy sport alań­da­ry men eldi mekenderdegi sport­tyq nysandardyń kóp­tep salynýy múm­­kindik berdi, deıdi oblys áki­mi­niń baspasóz qyzmeti. Bıyl­dyń ózin­de oblysta birne­she sport ke­shen­i ashyldy. Sonyń ekeýi – Túp­qa­raǵan aýdanyndaǵy Aqshuqyr aýylynda.

Mańǵystaý – munaıly ólke ǵana emes, ónerkásip óndirisi jaǵy­nan da qarqyndy damyp kele jatqan óńir. Munda elimiz boıynsha óndirilgen munaı­dyń 23%-y, tabıǵı gazdyń 5,5%-y, azot mıneraldy tyńaıt­qysh­tar óndirisiniń 85%-y, koks pen bıtým óndirisiniń 25%-y, bor men dolomıttiń 25%-y, portlandsementtiń 8%-y óndi­ri­ledi. Búginde óńirde óner­kásip óndirisiniń kólemi 6 mln teń­ge­den 2,6 trln teńgege deıin ul­ǵaıdy. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibi 3 mln teńgeden 183 mlrd teńgege deıin ósti. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Mańǵystaý ónerkásiptik óndiris kólemi jaǵynan res­pýblıkada úshinshi oryndy ıelendi.

О́ńirde jumyssyzdyqty joıý, eko­nomıkalyq belsendi azamat­tardyń sanyn arttyrý, kásipkerlikti damytý baǵy­tynda da kóptegen jumys qolǵa alynǵan. Búginde oblysta 55 myń kásipkerlik sý­bekti jumys istep tur. Onda 125 myń adam eńbek etedi. Osylaısha, shaǵyn jáne orta bız­nesten túsken túsim – óńir ekono­mıkasynyń 30%-yn quraıdy. Osy 10 aıda shaǵyn jáne orta bıznes ókil­deri 711 mlrd teńgeniń ónimin ón­dir­­di. Sáıkesinshe, «Bıznesti qol­daý», «Eńbek», «Qarapaıym zattar eko­nomıkasy» syndy baǵdar­la­malar­dyń aıasynda shaǵyn jáne orta bız­nestiń 2 146 nysany 77 mlrd teńge kóle­minde memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Sonyń nátıjesinde ­1 877 adam ju­mys­pen qamtyl­dy, deıdi ákim­dik ókilderi.