«Qylkópir» – adamzat tragedııasy

Aqyn, dramatýrg Nurlan Orazalın «Qaraqazan ǵasyr» shyǵarmasyn ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary jazǵan. Ara­ǵa 32 jyl salyp sahnaǵa alǵash ret jol tartqan týyndy jıyrmasynshy júz­jyldyqtyń 30-50-jyldaryndaǵy qa­zaq elindegi tarıhı kezeń shyndyǵyn sýret­teıdi. Qoıylymnyń ózegi – Adam hám adamzattyq minezder men peıil quby­lysyn músindeýge arnalǵan. Atap aıt­saq, adaldyq pen aramdyq, erlik pen ezdik, márttik pen ekijúzdilik syndy adam­zat boıyndaǵy myń túrli minezder mozaıkasyn túzetin alýan qasıetter – «Qylkópirdiń» basty leıtmotıvi.

Bas keıipkerler – Qasym men Aısha ana, Edige qart pen Iis kempir, zulym jendet Qozybaq beıneleri arqyly beri­letin oqıǵa jelisi ótken ǵasyrdyń qasiretti kezeń shyndyǵyn boıamasyz baıan­daıdy. Syrtqy qaıshylyqtan góri keıipkerlerdiń ishki teketiresi mol áreketi ótken kúnderdiń qasiretti elesine sapar shektiredi. Bir sózben aıtqanda, «Qyl­kópir» – ýaqyt pen keńistiktegi halyq tarı­hynyń tragedııasy. Onyń qurylymy pende bitkenge tán adamgershilik pen ıman­dylyq qasıetterdi ulyqtaý jáne oǵan qarama-qaıshy kúnshildik, qyzǵanysh pen qatygezdikti aıyptaýdan turady.

Tarıhqa úńilsek, HH ǵasyr qazaqqa úlken qasiret ákeldi. Halqymyz birneshe joıqyn asharshylyqtan ótti. Qazaqtyń teń jartysy sol ashtyqta qyryldy. Odan qalǵany repressııa tuzaǵyna ilikti. Talaı Alash arystarynan bastap, qanshama qazaqtyń azamattary qurban boldy. Odan aman qalǵandary Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jalynyna sharpylyp jan qıdy. Sol qasiretti kezeńderdi keıingi urpaq qalaı kóredi, qalaı qabyldaıdy, qalaı túsinedi? Mine, spektakl sanadaǵy osyndaı san saýalǵa jaýap berýge talpyn­ǵan. Sol murat turǵysynda ter tókken. «Qylkópirdiń» basty qundylyǵy da osynda, bizdińshe.

– Bul – qazaq eliniń ǵana ómiri emes, kúlli adamzat taǵdyryna arnalǵan týyndy. Rejısser retinde spektakldi solaı saraptaýǵa tyrystym. Avtormen aqyl­dasa otyryp dastannyń túpnusqasyn birshama yqshamdadyq. О́te qıyn prosess boldy. Tutas bir dáýirdiń shyndyǵyn aınaldyrǵan bir jarym saǵat ýaqytqa syıdyrý ońaı emes. Kóp jeri qysqartylyp, qoıylymǵa enbeı qalǵandaı, sonyń saldarynan oqıǵa jelisi jutań tartqandaı bolyp ta kórindi basynda. Biraq sahnanyń qudireti sol, sóz jetpegen tustardy áýezdi áýen men áreket esebinen tolyqtyrýǵa, sol arqyly mazmundy oı aıtýǵa bolady. Qoıylymdy Allaǵa arnalǵan álemdik deńgeıdegi horlarmen kórkemdedim. Ony spektaklge qatysatyn akterlerdiń ózderi jandy daýysta oryndaıdy. Sol arqyly tutas bir dáýir tynysy, zamana kelbeti sýretteledi. «Qylkópirdiń» de utqan tusy osy boldy ǵoı dep oılaımyn, – dedi spektakl sońynan ózinshe oı túıip, tujyrym jasaǵan qoıylym rejısseri Nurqanat Jaqypbaı.

Iá, «Qaraqazan ǵasyr» dastanynyń túpnusqasymen tanys oqyrman qoıylym men ádebı negiz arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baryn birden baıqaıdy. Yqshamdaý basym ári rejısser oqıǵa jelisin ulttyq shekara sheńberinen asyryp, tutas adamzattyq tragedııa deńgeıinde jetkizýge umtylǵan. Sondyqtan bolsa kerek, spektakldi tamashalaýshy ár kórer­men qoıylymnan ózin, óz ultynyń minezi men bolmysyn, taýqymetti taǵdyr tala­ıyn kórgendeı áser alady.

Ras, bir qaraǵanda spektakl úshin­shi jaqtan baıandaýǵa qurylǵan, dramatýr­gııalyq qaıshylyǵy azdaý birsydyrǵy hám ózge spektakldermen salystyrǵanda oqıǵa órbýi de túsiniksizdeý dúnıe sekildi áser qaldyrady. Qoıylymnyń ıdeıalyq-kompozısııalyq jelisin negizinen Ana men Ulynyń dıalogteri men monologteri quraıdy. Sonyń saldarynan da á degende spektakl ádebıetke kóp ıek artyp, áý bastaǵy teatr óneri talap etetin maqsatyn joǵaltyp alǵandaı kúıge bóleıtini de belgili. Alaıda alǵashqy áser aldamshy. Oqıǵa jelisi damı, shıryǵa kele spektakl dınamıkasy da zor qýatqa ıe bolyp, tutas bir dáýirdiń tragedııasyn ón boıyna jıǵan teńdessiz týyndyǵa aınalady. Kórýshi shymyldyq ashylǵannan qoıylym sońyna qalaı jetkenin ańǵarmaı da qalady. О́ıtkeni akterlerdiń ishteı shıryqqan, shynyqqan qaıshylyqqa toly qýatty kúıi hám spektakl boıy jandy daýysta oryndalǵan boıaýǵa baı mazmundy horlar bir sátke júrek túkpirine turaqtap alyp, uzaq ýaqyt óz áserinen bosatpaıdy. Bul álbette teatr ártisteriniń yjda­ǵat­ty izdenisteriniń arqasy ekeni sózsiz. Basy­nan aıaǵyna deıin poetıkalyq tilde órbıtin spektakl akterlerge ońaı sal­maq salmaǵanyn da osy tusta atap ótý ma­ńyzdy. О́ıtkeni kóbinese án men bı, plastıkalyq áreketke basymdyq beriletin qoıylymdarda jarqyraı kórinip júrgen teatr trýppasy qazaqtyń qara óleń tilin ıgerýde de ese jibermeıtinin, árdaıym shyǵarmashylyq babynda ekenderin tamasha dáleldedi.

Odan bólek spektakldiń dekorasııa­sy men kostıýmderi de kóńilge erekshe qo­nymdy, qoıylym atmosferasyn jet­kizýde utymdy qyzmet atqaryp tur. Shy­myldyqty aınala qorshaǵan qyp-qyzyl túske boıalǵan aspaly kópirler men sahna ortasyndaǵy alyp qyzyl shańyraq, joǵarydan tómen qaraı entelegen aspaly shamǵa uqsaıtyn baǵanalar – munyń barlyǵy spektakl bastalmaı turyp-aq oqıǵanyń turmystan áldeqaıda alshaq, kúlli adamzattyq deńgeıdegi problemalardy qaýzaıtyn, kóterer kórkemdik qýaty áldeqaıda salmaqty dúnıe ekendigin birden ańǵartatyndaı. Tipti negizgi basym­dyqqa ıe qyzyl tús – qoıylymnyń tra­ge­dııalyq kúıiniń habarshysyndaı.

Sahnanyń dekorasııasy sonshalyqty bir kúrdeli emes, biraq zamannyń zaryn dál berip tur. Sol zarly áýen, zarly ún saryny arqyly toıynǵan, esirgen, kózin shel basqan, eshteńeni kórmeıtin meńireý, taskereń, tasjúrek qoǵamnyń kelbeti de qoıylymda jaqsy ashylǵan. Spektakldiń ón boıynda muń da, arman da, úmit oty da bar. Qasiret taby janyńdy aıazdaı qarıdy.

Bir qyzyǵy, sahnalyq jumbaqtaý men sımvolıkaǵa toly qoıylymnyń sse­­no­grafııasy – arnaıy sýretshi ma­man­­­nyń emes, rejısser qııalynyń je­misi. Rejısser qııalyn tolyqtyryp, spek­takldiń kórkemdigine qyzmet etken kos­tıým sýretshisi Altynbek Ermuhan men mýzy­kanyń dramalyq qýatyn ashqan hormeıs­ter Ánel Sirgebaevanyń eńbegi de kóńilge aıryqsha qurmet ornyqtyrdy. Ony kórermender de ishpen sezip, kóńil kózimen túısinip moıyndaǵandaı. Spek­takl sońynan tarıhı týyndyny tamasha­laýǵa kelgen bir top ádebıet ókili men qo­ǵam qaıratkerlerinen qoıylym jaıly piki­rin surap, áserin bilgen edik.

Ǵalym JAILYBAI,

aqyn:

– «Qylkópir» aqyn, dramatýrg Nurlan Orazalınniń osydan 30 jyl buryn jaz­ǵan «Qaraqazan ǵasyr» degen óte kúrde­li 4-5 baspa tabaqtyq úlken shyǵarmasy­nyń negizinde qoıylyp otyr. Bul týyndy, ókinishke qaraı, kezinde ádebı syn turǵysynan óziniń laıyqty baǵasyn al­ǵan joq. Meniń uǵymymda «Qaraqazan ǵasyr» dastany Nurlan Orazalınniń ne­giz­gi shyǵarmalarynyń biri, tipti basty shyǵarmasy desem de bolady. Sebebi bul shyǵarma 90-jyldary jarııalanǵanda jyl qorytyndysynda «Osy jyldyń eń úzdik poetıkalyq shyǵarmasy» dep eń birinshi pikirdi men aıtyp edim. Sodan beri de shırek ǵasyrdan astam ýaqyt óte shyǵypty. Kez kelgen týyndynyń baǵy janatyn bir ýaqyty bolady. Búgin «Qaraqazan ǵasyr­dyń» sondaı sátine kýá boldyq. Oqıǵa jelisine qarap otyrsaq, Edige qart, Iis kempir, bolmasa Qasym – osylardyń bar­lyǵy aq pen qaranyń ortasyndaǵy parallel­derden turady, oqıǵalardyń barlyǵy sol negizge qurylǵan. Onyń astaryna úńilý, fılosofııalyq mánin ashý – úlken eńbek hám bilimdi jáne júrekti qajet etedi. Osy erekshelikti rejısser Nurqanat Jaqypbaı jaqsy túsinip, sezingen. Árıne, poetıkalyq shyǵarma bol­ǵannan keıin muny qabyldaý óte qıyn bolýy da múmkin. Biraq Nurqanat rejısserge tıesili qol­tańba, jańasha oılaý, sony saraptaý, tyń rejısserlik sheshimderdi kórip, shyǵarmanyń ishine sonshama enip, erekshe shabyttandym.

Qýanysh SULTANOV,

qoǵam qaıratkeri:

– Nurqanat Jaqypbaı – ózi jasta­ıynan, týmysynan ózgeshe oılap, erek­she dúnıetanym izdep júretin izdenimpaz sýretker. О́rimdeı kezinen, teatrǵa kel­ge­ninen bastap sondaı qasıetimen daralanatyn. Ol árkimniń qolynan kele bermeıtin qasıet. Nurqanattyń oılaý júıesi men tereńnen qozǵaıtyn túısigi, sezimi, sezinýi erekshe jigit dep oılaımyn. Sonaý Keńes Odaǵynyń kezinde ónerge batyl kelip ara­lasyp, teatrdyń árbir spektaklinde ózin­she reforma jasaımyn dep túrli táji­rıbelerge barǵanyna óz basym kýámin. Já­ne bul áste burynǵy qalyptasqan dás­túrdi joqqa shyǵarý emes, Nurqanattiki sony damytý, sonyń ashylmaǵan syryn sheshý.

Nurtóre JÚSIP,

senator:

–Aqyn Nurlan Orazalın aǵamyzdyń poetıkalyq týyndysynyń sahnalanǵan nusqasyn kórdik. Teatrdyń óz tili bar. Ol til túpnusqadan bólek bolady. Teatrdyń maqsaty adamdy oılandyrý, tolǵandy­rý desek, osy talap turǵysynan kelgende rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń qoıylymy kez kelgen eýropalyq sahnada qoıatyndaı dárejede dep oılaımyn. «Qylkópir» qoıylymy arqyly sýretker tutas bir dáýirdiń, ótken ǵasyrdyń qasiretti paraqtaryn kóz aldymyzǵa alyp keledi. Sonymen birge sherli jurttyń bastan ótkergen tarıhı oqıǵalary ke­zeń-kezeńimen kestelenip jatyr. Jáne oqıǵanyń bári sahnanyń óz tártibinde júıe­lenip, Nurlan aǵamyzdyń jyr joldary kádimgi hor sııaqty, ıaǵnı halyqtyń «Elim-aıdy» aıtqan sarynyndaı sezil­di. Sahnadaǵy akterler oryndaýynan son­daı qudiretti sezindim. Bul – eldik jolynda­ǵy túrli qurbandyqtyń, qıyndyq­tyń, aýyrtpalyqtyń qazaqtyń basynan ótken kezeńderi. Iаǵnı «Qylkópirde» ótken ǵasyrdyń, qazaq úshin qasiretti ǵasyr­dyń beınesi jaqsy sahnalandy dep aıtýǵa tolyqtaı negiz bar.