4-synypta oqıtyn Mıras bir qolyndaǵy 4 saýsaǵynan aıyrylǵan. «Balanyń bilegi aýyrsa, ananyń júregi aýyrady» degen. Mırastyń anasy bir jarystan utyp alǵan 3D prınterin uly oqıtyn Almaty oblysy Jambyl aýdanynynyń Áset Beıseýov atyndaǵy orta mektebiniń fızıka muǵalimine beripti. Osylaısha qarapaıym pedagog, týra maǵynasynda, oqýshynyń qolyn uzartty.
Mırastyń anasy Alma Mahanova da balasy oqıtyn mektepte muǵalim bolyp eńbek etedi. Ol 2020 jyly «Qazaqstan ustazy» ulttyq baıqaýyna qatysyp, 1,5 mln teńge kóleminde syılyq utyp alady. Sol syılyqtyń ishinde 3D prınter de boldy. A.Mahanova osy syılyǵyn fızıka páninen sabaq beretin áriptesine ustatyp, pedagogtiń tehnıkaǵa, baǵdarlamalaýǵa áýes ekenin bilip, odan balasyna protez jasap berýin suraǵan. Qatardaǵy mektep muǵalimi bul ótinishten bas tarta almady. Árekettenip kórdi. Bilimin saldy. Zertteý júrgizdi. Tájirıbe jasady. Nátıjesinde, protez jasap, balanyń qolyn uzartty. Oqýshyǵa jańa múmkindik syılaǵan ustaz – «Táýelsizdik urpaqtary» baıqaýynyń «Ǵylym» atalymy boıynsha jeńimpazy Baqytáli Dáýleshıar bolatyn.
«Bul – bıomehanıkalyq protez. Onymen bala zattardy ustap, bir jerden ekinshi jerge tasyp, kóterip, esikti ashyp-jaba alady. Jobamdy iske asyrýǵa sebepshi bolǵan Mıras 4 jasynda elektrli ettartqyshqa baıqaýsyzda qolyn suǵyp alyp, 4 saýsaǵynan aıyrylǵan. Oǵan kómekteskim keldi. Anasynyń ótinishin jerge tastaı almadym. Protezben balanyń túrli áreketterdi isteı alǵanyn kórgende odan ári shabyttandym. Osy jobamdy ári qaraı jetildirý úshin «Táýelsizdik urpaqtary» baıqaýyna usyndym. Baıqaýda qanshama qarapaıym jas óz ıdeıasyn iske asyrýǵa múmkindik aldy. Sonyń ishinde ózim de boldym. Endi baıqaýda berilgen grant arqyly jobamdy jetildiremin. Qazir jasaǵan protezimde 5 saýsaq birden qozǵalady. Al granttan alǵan qarajatqa bulshyq et pen júıke júıesi arqyly ár saýsaǵyn bólek-bólek, jeke-jeke qozǵalta alatyndaı jaǵdaıǵa jetkizýdi josparlap otyrmyn», deıdi keıipkerimiz.
B.Dáýleshıar protez jasaý barysynda biraz kedergilerdi ótkergen. Sonyń ishinde balanyń qol ólshemin alýda qıyndyqtar kezdesti, ony jeńý úshin bir jumysty birneshe ret isteýge týra kelgen kórinedi. Odan keıin 3D prınterdi programmalap, protezdiń modelin jasaý da ońaıǵa soqpaǵan. Buǵan qosa protezge kerek plastıkti de uzaq izdepti. Joba avtorynyń aıtýynsha, qazirgi jasaǵan materıalynan da jumsaq túri tabylǵanda budan da ıilgish bolatyn edi. Jobadan bir nátıje shyǵarý úshin kúnine 4-5 saǵattan 2 aı boıy tynymsyz osy ispen aınalysqan.
«Bıomehanıkalyq protez 3D prınterge FreeCAD, CUR baǵdarlamasyn engizý arqyly júrgizildi. Onyń quramy qatty jáne jumsaq plastıkten quıylǵan. Protez úsh bólikten turady: 1 – bilezikti ustaıtyn bóligi; 2 – qoldyń negizgi bóligi; 3 – saýsaqtar. Ár saýsaqtyń arasy jumsaq maıysatyn plastıkterden jasalǵan býyndar arqyly qosylady. Saýsaqtardyń ishinen tartylǵan jiptiń kómegimen bilezikti tómen basqanda saýsaqtar búgilý nátıjesinde zattardy ustaýǵa, is-áreket jasaýǵa jaǵdaı jasalynyp, sportpen aınalysýǵa da múmkindigi keńeıdi. Bolashaqta qolynyń saýsaqtary men býyndary joq basqa da múgedek jandarǵa medısınalyq saraptamadan ótken zııansyz, qatty jáne jumsaq plastıkterden modelin jobalap, bıomehanıkalyq protez jasaýdy josparlap otyrmyn. Jáne onyń qoldaný aıasyn keńeıtip, ıaǵnı qoldyń býyndary jáne aıaǵy, tobyq, tize býyndary joq jandarǵa arnap ta shyǵarý oıda bar. Osy qarqynmen protezder jasalsa, jylyna 25-30 múgedek jandy protezben qamtamasyz etýge bolady», deıdi B.Dáýleshıar.
О́nertapqyshtyń zertteýine qaraǵanda, onyń daıyndaǵan protezi basqa elderdegi ónimderden 2-3 ese arzan jáne sapasy joǵary. Máselen, Reseıde bir protez 800-900 myń teńge turady, al bul jobada bir bıoprotezdiń quny 300 myń teńgege baǵalanyp otyr. Áleýmettik mańyzy zor jobany damyta túsý úshin avtor Arduino prosessory kómegimen ımpýlstyq nerv pen bulshyqetti qosatyn aqyldy robot-protez shyǵarýdy josparlap otyr. Al bul josparyn iske asyrýǵa shetelden bólshekter men materıaldar alý kerek. Osy oıǵa alǵany oryndalsa, ónimi saýsaqtarynan aıyrylǵan jandarǵa demeý, el qatarly ómir súrýge múmkindik, qarapaıym halyqqa qoljetimdi bolar edi. Suranys kóp, sebebi saýsaǵynan aıyrylǵan balalar men jasóspirimderge eki jyl saıyn protezdi aýystyryp otyrý qajet.
О́nertapqysh muǵalim mektebin budan basqa da jobalarymen alǵa súırep keledi. Mekteptiń qońyraýy óz ýaqytynda syńǵyrlaıdy, ony qosyp-óshirip otyrýdyń qajeti joq. Bul da – muǵalimniń eńbegi. Osyǵan qosa pedagogtiń izdenisinen týǵan qarańǵyda ózi janyp, tabıǵı jaryq túskende óz betimen óshetin sham, alystan basqarý arqyly ózdiginen ashylyp-jabylatyn qoqys shelek te kóptiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, suranysqa ıe bolyp jatyr.
Keıipkerimiz Qazaqstan ınjenerlik-tehnıkalyq ýnıversıtetin, odan keıin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin fızıka pániniń muǵalimi boıynsha bitirgen. Áset Beıseýov atyndaǵy orta mektepte 5 jylǵa jýyq jumys istep keledi. Qarapaıym mektepte de ǵylymmen, ónertabyspen, zertteýmen aınalysýǵa bolatynyn aıtady. Aıtpaqshy, byltyr bir synyptaǵy 25 oqýshynyń baqandaı 20-sy Ulttyq biryńǵaı testileýde fızıkany tańdaǵan. Onyń syryn da muǵalimniń tynymsyz tirliginen izderimiz anyq.
«Pedagogter de ǵylymmen, zertteýmen aınalysyp, laıyqty nátıjeler kórsete alady. Bul úshin bar bolǵany óz kásibin, sonyń ishinde óz pánin shyn jaqsy kórýi kerek. Barlyǵy demeımin, biraq muǵalimderdiń kóbi jalaqy úshin ǵana jumys isteıdi. О́zin osy salada damytyp, kásibıligin kóterip, izdenip, jańalyqtar ashyp, jetildirýge tyryspaıdy. Bir syzyqtyń sheńberinen shyqqysy kelmeıdi. Shyn máninde qanshama múmkindik bar. Bekitilgen oqý baǵdarlamasymen ǵana shektelip qalady. Onda eshqandaı damý bolmaıdy. Áriptesterimdi bilim berý salasynyń qaı satysynda eńbek etse de zertteýmen, ǵylymmen, ónertabyspen shuǵyldanýǵa shaqyramyn. Árqaısymyzdyń mundaı áreketimiz sapaly bilim men ómirge eń qajet qundylyqtardy, daǵdylardy ıgergen urpaq qalyptastyrýǵa tyń serpilis beredi», deıdi B.Dáýleshıar.