Dostoevskıı jáne Semeı

Ár zatty kózben sholyp óttim daǵy, ortańǵy bólmeniń terezesine úńile bergenimde «Dostoevskıı osy áınekten Ertistiń syldyryn tyńdaǵan eken» dep sańq etti mýzeıdiń ekskýrsovody. Aralap júrgenim – Shoqan Ýálıhanovpen tonnyń ishki baýyndaı dos bolǵan jazýshy Fedor Dostoevskııdiń Semeıdegi ádebı-memorıaldyq mýzeıi. Men bas suqqan úıde jazýshynyń eki jarym jyl ómiri ótken. Sol ýaqyt ishinde «Stepanchıkovo aýyly jáne onyń turǵyndary» men «Aǵaıdyń túsi» atty eki shyǵarmasyn jazǵan.

Kitap kemirip óskenimizben, F.Dos­toevskııdiń roman-áńgimelerin osy ýa­qytqa deıin jata-jastana oqyp kórmeppin. Semeımen baılanysyn, Shoqanmen dos­tyǵyn, azdy-kópti shyǵarmalaryn bir kisideı bilemiz. Biraq bodan bolǵan elge degen kek pe, álde qazaqy tek pe, áıteýir orys jazýshylaryna asa qumartqan emes­piz. Múldem emes, mektep qabyr­ǵa­synda A.Pýshkın, M.Lermontov, L.Tol­stoı, S.Ese­nın, N.Gogol syndy jazý­­shy­lar­dyń áńgime-óleńderin oqydyq, jat­tadyq.

Jazýshy, oıshyl, fılosof Fedor Dostoevskııdiń ómir súrgen jerlerinde álemge áıgili jeti murajaıy bolsa, sonyń biri osy – Semeıdegi ádebı-memorıaldyq mýzeıi. Fedor Mıhaılovıch eki jarym jyl turǵan bul shańyraq 1971 jyldyń 7 mamyrynda resmı túrde mýzeı bolyp ashylǵan. Oǵan deıin kitaphana-tu­ǵyn. Sol zamanda oqyrmandar F.Dos­toevskııdiń shyǵarmalaryn surasa, qor­da birde-bir kitaby bolmapty. Bul ol­qylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda kitaphana meńgerýshisi Zınaıda Fýrseva belgili jazýshylarǵa, zııaly qaýym ókil­derine hat joldap, kitaphana qoryn to­lyqtyra bastaıdy. Kitap qana emes, jazýshyǵa qatysty qundy jádigerlerdi de jınaqtaǵan. Sóıtip júrip, mýzeı ashýdy uıǵaryp, qara shańyraqty murajaıǵa aınaldyrǵan. Úıindegi zattardyń kóbi F.Dostoevskııge tıesili bolmaǵanymen, HVIII ǵasyrdyń jıhazdary. Sol zaman­da rota komandıriniń qyzy Zınaıda Sytınanyń aıtýymen jabdyqtalypty. On jasar Zınaıda ákesimen erip, bul úıge jıi kelip júrgen eken. Mádenı oshaqtyń ashylýyna F. Dostoevskııdiń nemeresi arnaıy kelip, semeılikterge, jalpy, qazaq halqyna rızashylyǵyn bildirgen. Biraq jazýshy urpaqtarynyń eshkimi qolyna qalam ustap, ata jolyn qýmaǵan.

Atý jazasyna kesilgen

...Mýzeı úıdiń tórindegi qon terimen qaptalǵan oryndyqqa jaıǵasa ketkem. Shyntaq qoıǵan ústelde Shoqan men Fedor Mıhaılovıchtiń birge túsken fotosy tur. Jaqtaýǵa salyp qoıypty. Shınel kıgen Shoqan júdeńki. Sapardan kelgen soń túsken sýreti eken. Ári sońǵy sýreti. Tarıhtan bilemiz, Shoqan Semeıge jete salysymen, dosy Fedor Dostoevskııdiń úıine asyǵatyn edi. Ekeýi dál osy sha­ńyraqta jez samaýyrdyń shaıyn soraptaı ishisip, kórgen-bilgenderin aıtysyp, uzaq áńgi­melesetin. F.Dostoevskıı shaıdy bappen ózi demdegen desedi. O zamanda qańyltyr saýyttaǵy shaıdyń qat kezi, el ydystyń aýyzyn kilttep, kiltin moıyndaryna ilip alyp júripti.

– Jazýshy F.Dostoevskıı úlken otbasynda dúnıege kelgen. Jeti balanyń ekinshisi. Aldynda Mıhaıl degen aǵasy, ózinen soń ini-qaryndastary bolǵan, – dep mýzeı ekskýrsovody Madına Shal­qarqyzy qońyr úıge japsarlas salynǵan ǵımaratqa jol bastady. Qabyrǵa boıy­men ilinip kete bergen fotosýretter, qu­jattardy shy­ny­men qaptapty. Arǵy basynda F.Dostoevskıı men Shoqan Ýálı­hanovtyń gıpsten quıylǵan keýde músinderi aǵarańdaıdy. Ortaǵa ushy ushtalǵan bórenelerdi tiktep jınap, dýal tárizdi ekspozısııa jasapty. Tegi, jazýshy jazasyn ótegen abaqtynyń maketi bolsa kerek dep oı túıe, ekskýrsovod sózine qulaq túre sońynan ergem.

– Ákesi Mıhaıl Andreevıch bala tár­bıesine jiti kóńil bólgen qatal kisi bolypty. Keshki astan soń ústeldiń eki basyna maı sham qoıyp, balalaryna kitap oqyp beredi eken. Ásirese, Reseıdiń tarıhyn, G.Derjavınniń shyǵarmalaryn kóp oqyǵan. «Qaı elde turyp jatsaq, sol eldiń tarıhyn, salt-dástúrin bilýimiz kerek» degen ustanymmen ómir súrgen. Balalary eńbekpen bite qaınasyp óssin dep, qaladan 150 shaqyrym jerdegi aýyldan aǵash úı satyp alǵan. Jazǵy kanıkýlda balalaryn analarymen sol úıge jiberip otyrǵan. Mıhaıl ózi kedeılerge arnalǵan Marınsk aýrýhanasynda jumys istegen bolatyn. Ol aýrýhana ǵımaraty Peterborda áli de tur. Tómengi qabatynda Dostoevskııdiń mýzeıi bar, – degen murajaı qyzmetkeri qabyrǵadaǵy eski fotosýretterdi nusqady. – Fedor 16 jasqa tolǵanda anasy jaman aýrýdan kóz jumady. Al ákelerine jeti balany asyraý qıynǵa soqqan. Sol kezde qaıyn jurty kómek qolyn sozǵan. Zań salasynda qyzmet etetin olar óte bedeldi adamdar edi. Mıhaılge «úlken eki ulyńdy alyp qalyp, beseýin bizdiń atymyzǵa aýdar» degen eken. Amalsyz áke kelisken. О́zindegi eki ulyn áskerı ýchılıshege oqýǵa beredi. Ol oqýǵa barǵan bala tegis túse bermeıtin. Kóbinese tamyr-tanystyń, baı-baǵlandardyń balalary oqyǵan kórinedi. Alaıda Fedor barlyq synaqtardan sú­rin­beı ótip, oqýǵa túsip ketken. Aǵasy Mı­haıl bolsa, densaýlyǵyna baılanys­ty keri qaıtýǵa májbúr edi, – degen Ma­dına Shalqarqyzy sarǵaıǵan qaǵazdaǵy oqýǵa túskenderdiń tizimin kórsetti. F.Dostoevskıı úshinshi tur. Árıne, bul qaǵaz oqý ornynan berilgen túpnusqa emes, kóshirmesi ǵana. Jalpy, bul mýzeıde ba­talon komandırine jazǵan rapor­tynan basqa jazýshyǵa tıesili basqa jádiger joq. Tek ómirin baıandaıtyn kór­ne­kilikter, qujat kóshirmeleri, fotosý­retter... Sonyń ózinde sol zamannyń rýhyn sezindirmeı qoımaıdy. Quddy bir F. Dostoevskıımen tildesip, qatar júrgendeısiń.

– Fedor Mıhaılovıch áskerı ýchılıshede oqyp júrgenimen, ádebıetten alystamaǵan, – dep jalǵady áńgimesin ekskýrsovod. – Ýchılısheniń kitaphanasynan fransýz tilindegi kishkentaı kitaptardy alyp, qoly qalt etkende qaltasynan shy­ǵaryp oqı beretin. Fransýz tilin úı­retken de ákesi. Jas Fedordyń alǵyr­lyǵy sondaı, sońǵy kýrsta oqyp júr­gende Onore de Balzaktyń «Evgenııa Grande» atty shyǵarmasyn aýdarǵan. Onysy keıin «Repertýar ı panteon» jýrnalynda jaryq kórip, oqyrmannyń ystyq yqylasyna ıe bolǵan. О́kinishtisi, Fedordyń qýanyshyn oqý ornyna kelgen qara qaǵaz sý sepkendeı basty. Ákesi dúnıe salǵan eken. Qa­byrǵasyna batqan qaıǵy ádebıetten alys­tatyp jiberdi, oqýyn tastady. Araǵa ýaqyt salyp, aǵasynan jubatý hat alǵanda ǵana esin jıyp, oqýyn jalǵastyrǵan. Oıdaǵydaı ýchılısheni aıaqtap, sol jerge jumysqa ornalasty. Biraq búıregi ádebıetke buryp turatyn edi. Dál sol ýaqytta ádebı orta qalyptasyp, ártúrli uıymdar qurylyp jatqan. Sóıtip, 1844 jyldyń 19 qazanynda ótinish jazyp, jumystan bosatylǵan.

Tártibi temirdeı jumystan óz erki­men shyqqan ol V.Belınskıı qurǵan uıym­ǵa múshe bolady. Shyǵarmashylyq ortaǵa túsken jalyndy jas bir demde «Beı­sharalar» romanyn jazyp shyqqan. Av­tordyń esimi osy romannan soń ha­lyq arasynda keńinen tanylady. Ba­lalar taqyrybynda jazǵan shaǵyn áńgimeleri jaryq kóredi. Eńbegi elene bastaǵan soń Vıssarıon Belınskıı men Fedor Dostoevskııdiń arasynda kelispeýshilikter, kıkiljińder paıda bolǵan. Áýelde V.Belınskıı áriptesiniń «Beı­sharalar» romanyn oqyp shyǵyp tańdaı qaqqan edi. Qýanyshyn jasyra almaı, shyǵarmany N.Nekrasovqa da kórsetken. Sonda N.Nekrasov «Jańa Go­gol paıda bolǵan eken» dep baǵa be­ripti. Ol ýaqytta N.Gogoldiń «Taras Býl­basy», «Revızory» dúrkirep turǵan-tuǵyn. Keıin abyroıy arta bastaǵan F.Dostoevskııdi kóre almady ma eken, kim bilsin?! Fedor Mıhaılovıch te kózqarasyn birden túsinip, M.Petrashevskııdiń uıy­myna aýysqan. Mundaǵylardyń bári áskerı qyzmette bolǵan, saıası saýaty to­lysqan adamdar edi. Uıym músheleri únemi halyqtyq máselelerdi talqyǵa salatyn. Qaı zamanda da solaı emes pe, uıym alǵash qurylǵanda-aq Nıkolaı I óziniń tyńshysyn múshe etip kirgizip qoıǵan edi. Demek, uıymdaǵy talqylanǵan taqyryptardyń útir-núktesine deıin joǵaryǵa jetip otyrǵan. Birde halyqty ýshyqtyrmaı, tóńkeris jasaý týraly sóz bolyp, patshalyqqa jetedi. Sol-aq eken, bir-bir jarym saǵat ishinde uıym múshelerin túgeldeı derlik tutqyndap áketken. Eshkim qashyp úlgermegen. Segiz aıǵa sozylǵan tergeýden keıingi shyqqan úkim – atý jazasy edi. Jazaǵa kesilgenderdiń bastaryna qap kıgizip, endi myltyq kezene bergende, Nıkolaı patsha raıynan qaıtqan. Ol «Halyq aldynda atyp tastasam, osy jerden tóńkeris bastalyp keter» dep qaýiptengen. Sóıtip, 1850 jyldary áskerı ataq-dańqtarynan, shenderinen aıyrylǵan uıym múshelerimen birge F.Dostoevskıı de tórt jyl katorgaǵa qa­malady. Ol týra­ly ekspozısııamyz osy, – dep álgindegi bórene qorshaýǵa taıap bardyq.

Bórene bólmeniń qaq ortasynda úsh taqtaıdy biriktire shegelegen jatyn oryn. Onyń tómengi jaǵynda shubar jylandaı aıaqqa salynatyn shynjyr kisen jatyr. Kóterip kórip edim, salmaǵy edáýir. Tórt jyl tusaýly júrý úshin tózimniń ózi temir­deı bolý kerek shyǵar. Qolymdaǵy bul temir kisen qamaqtaǵy adamnyń aıaǵy­nan eki-aq jaǵdaıda sheshiledi eken – qaıtys bolsa nemese abaqtydan bosap shyqsa. Túrmedegi túneıtin oryndary – bıik dýaldy qorshaý ishindegi qos baraq úı. Onyń da shaǵyn maketi arqyly qamaýdaǵylardyń jaı-kúıin sezingendeı boldym. Áı, biraq jyp-jyly mýzeıde júrip, Sibirdiń qyryq gradýs aıazyn seziný qaıda?! Aıtqan ǵoı. Bizdiń túsimizge de kirmeıtin shyǵar. Láıim, osynaý beıbit kúnnen aıyrylmaıyq!

F.Dostoevskıı óz kúndeliginde katorgany «О́liler úıi» dep jazypty. Qapasta onymen birge 400 adam otyrǵan. Jazýshy sol 400-di sýrettep, minezdeme berip, kún­deligine túrtip júripti. Al mýzeı­degi mynaý taqtaıshalarǵa solardyń portretteri barelef túrinde qashalǵan. Zer salyp qarap shyqsańyz, biri qaıǵyrǵan, biri muńaıǵan, endi biri jylap júr... Katorgada qalam ustaǵandar ǵana emes, asa aýyr qylmys jasaǵandar da jazalaryn alǵan. Qylqalam ushynan shyqqan sýretterge qarasam, Petrov adam óltirgeni úshin otyrsa, Gazın urlyq jasap qamalypty. Peterborlyq sýretshiler syılaǵan mun­daǵy portretterdiń barlyǵy F.Dos­toev­skııdiń sýretteýimen jazylǵan. Sýret­ter eriksiz úńildiredi, túńildiredi. Aýra­sy bólek.

Sál únsizdikten soń murajaı qyzmet­keri tanymdyq áńgimesin qaıta sabaqtaǵan: – Abaqtyda Injilden basqa kitap bolmaǵan­dyqtan, Fedor Mıhaılovıch sony oqı bergen. Basqa kitap oqýǵa, jazýǵa tyıym salynǵan, – deı bergende, kúndeligin qalaı jazdy dep kókeıge qona ketken suraqty kóldeneń qoıǵam.

– F.Dostoevskıı túrmege túsken soń talma aýrýyna shaldyqqan. Sol sebepti gospıtalge baryp, em alyp turatyn. Túsi­nistik tanytqan medbıke kúndelikti aq paraq alyp kelip otyrǵan eken...

Jazýshy qaryzdan

qalaı qutyldy?

– Jer betindegi tozaqtaı kóringen túrmeden jazýshy 1854 jyly bosatylǵan. Bosatylǵanymen, Semeıge aıdalǵan. Munda kelgen ol kazarmanyń qarapaıym kúzetshisi bolyp eńbek etedi. Kele sala aǵasyna: «Jazyq dala, ósimdik az. Úne­mi qumdy jel soǵyp turady. Azıat­tar kóp, saý­da damyǵan. Degenmen «Se­mıpalatınsk» maǵan unady, qala týraly áli de jazamyn» degen mátinde Semeıdi baıandap hat jazǵan. Ol zamanda Semeıde qazaqtar, kazaktar, tatarlar kóp turatyn. Tatarlar irgesi bıik qos qabatty úıde tursa, kazaktar keń úı turǵyzǵan. Al qarapaıym qazaq kıiz úı tikken.

Munda F.Dostoevskııdiń ómiri kúrt ózgeredi. Oǵan sebep, kazarmaǵa basshy bolyp Baron Brangel kelgen. Onymen Fedor Mıhaılovıch dostasyp, jaqsy aralasyp ketedi. Birde Baron Meńdibaı, Teńdibaı degen qazaqtardyń úıine qo­naqqa bara jatyp, F.Dostoevskııdi de erte júrgen. Qazaqtyń shańyraǵyna alǵash barǵan Fedor salt-dástúr, ádet-ǵuryp­taryna qyzyǵýshylyq tanytqan. Qurandy orysshaǵa aýdaryp oqyǵan.

О́mirine ózgeris alyp kelgen taǵy bir jaǵdaı – Semeıde alǵashqy mahabbatyn kezdestirgen, turmystaǵy Marııa Isaevany. Turmysta bolǵanymen, ekeýi jıi kezdesip turǵan. Biraq Semeıdegi baqytty kúnderi bul joly uzaqqa sozyla qoımady. Isaevtar áýleti Reseıdiń Novokýznesk qalasyna qonys aýdarǵan. Sonyń ózinde ekeýi hat jazysyp, hat alysyp turatyn. Birde Marııa kúıeýi qaıtys bol­ǵanyn aıtyp, hat joldaıdy. Kishkentaı bala­men bóten elde jalǵyzsyrap qalǵa­nyna nalıdy. Fedor Mıhaılovıch bul hatty oqı sala Baron Brangeldiń esigin qaqqan. Hatty oqytyp, birneshe kúnge bosatýyn suraıdy. Novokýzneskke baryp, Marııany alyp kelmek. Baron bolsa, aıdaýda júrgen adamdy bosatýǵa qatań tyıym salynǵanyn alǵa tartady. Biraq dos kóńilin de qımaıdy. Mahabbattyń qudireti me, alǵan betten qaıtpaǵan Fedor «jibermeseń Ertiske sekirip ólemin» dep shart qoıypty. Amaly qalmaǵan basshy jaýapkershilikti óz moınyna alyp, ruqsatyn bergen. F.Dostoevskıı bara sala Marııamen nekelesip keledi. Ol kezde neke kitaby óte úlken bolǵan. Sebebi eki jaqtyń búkil ómirbaıany tolyqtaı jazylǵan, – dep ekskýrsovod sóredegi uzyn-sonar mátin jazylǵan qos paraqty kórsetti. – Semeıge qaıtyp kelisimen eki qabatty burynǵy posh­tashy Lepýhınniń úıin jaldap turady. Birinshi qabatynda qojaıyndary tursa, ekinshi qabatyn ózderi jaılaǵan. Aýqatty áýletten kelgen jaryna barynsha jaǵdaı jasaýǵa tyrysatynyn aıtyp, ýáde bergen. Degenmen kúzetshilik jumysy úshin alatyn 16 som jalaqynyń 8 somy osy úıdi jaldaýǵa ketse, 8 somyna ómir súr­gen. Sóıtip júrip kitap jazýǵa ki­ris­­ken. Birde Semenov Tıan-Shanskıı: «Seniń shy­ǵarmalaryń aıanyshty, muńdy, aýyr. Du­rysy komedııa jaz» dep qolqa salǵan. Onyń sózin jerge tastamaǵan ol «Stepanchıkovo aýyly jáne onyń turǵyndary» men «Aǵaıdyń túsi» atty shyǵarmalaryn jazyp shyqqan.

Mýzeıde Shoqan Ýálıhanov ekeýiniń dostyǵyna arnalǵan buryshty da baı­qadym. Burysh qana emes, aýlasynda eki dostyń qoladan soǵylǵan músinderi alystan menmundalaıdy. Áýelde Shoqan ekeýi Ombyda kadet korpýsynda oqyp júrgende Ivanovtar áýletinde tanysqan eken. Fedor Mıhaılovıch Shoqannan 14 jas úlken bolǵanymen, eki el azamatynyń dostyqtary berik.

F.Dostoevskıı Semeıde bes jyl tur­ǵan soń Reseıdiń basqa qalalaryna aıdalyp, óz eli Peterborǵa jetip toqtaıdy. Úlken qalada aǵasy Mıhaıl ekeýi birigip, «Vremıa» jáne «Epoha» degen eki jýrnal shyǵarady. Jýrnal jumysy jaqsy dóńgeleı bastaǵanymen, áıeli kóz jumyp, josparlarynyń tas-talqany shyqqan. Ile-shala úsh aıdan soń aǵasynan aıyrylady. Jýrnaldyń shyǵýy da toqtaıdy. Aǵasynyń otbasyna, Marııanyń jalǵyz balasyna kómektesý F.Dostoevskııdiń moınynda edi. Onyń bári qarjylyq qıyndyq týǵyzady. Onyń ústine Semeıde kartaǵa qumartqan ol shetelderde júrse de oıynnan bas ala almaǵan. Tarıhı derekterdi paraqtap otyrsam, qumar oıyn­nyń sońy qaryzǵa kirgizgeni týraly az jazylmapty.

Tyǵyryqqa tirelgen kúnderdiń birin­de baspager F.Stelovskıı «26 kún ishin­de jańa roman jazyp berseń, búkil qaryzdaryńnan qutqaramyn» dep ýádesin bergen. «Al belgilengen roman ýaqytyly aıaqtalmasa, avtory men bolamyn» dep tyǵyryqqa tiregen. Amaly qalmaǵan jazýshy 21 jastaǵy Anna Snıtkına esimdi qyzdy kómekke alǵan. Sonyń arqasynda ýádeli merzimde «Igrok» romanyn jazyp shyqqan. Qaryzdarynan oıdaǵydaı qutylǵan. Romandy aıaqtaǵan soń kómekshi qyz Annamen shańyraq kóterip, tórt bala ósirgen.

Jazýǵa qabiletti Anna Snıtkına al­ǵash shańyraq kótergen kúnderinen bas­tap, jary F.Dostoevskıı týraly kún­deligin jaza bastaǵan. Fedor Mıhaı­lo­vıch teatrǵa, kórmege barǵandy jaqsy kórgen eken. Birde dúbirli kórmege baryp, «Qaısardyń dınary» degen kartınaǵa uzaq qarap turypty. 1516 jyly Italııa sýretshisi Tısıa­nanyń bul týyndysynda qarapaıym sharýa qudaıǵa baqyr usynyp turǵan kórinis qanyq boıaýlarmen anyq jazylǵan. Nege uzaq qarady dese, «Qudaıǵa da aqsha berip, óz degenińdi jasatýǵa bola ma?» degen eken. Keıin osy kartına «Bratıa Karamazovy» romanyna arqaý bolǵan. Jalpy, F.Dostoev­skııdiń álemge áıgili bes romany bar – «Naqurys», «Beısharalar», «Qylmys pen jaza», «Albastylar» jáne «Aǵaıyndy Karamazovtar».

Jazýshy shyǵarmalary shet tilderimen qatar, qazaqshaǵa da aýdarylǵan. Kitap­hanalardan Álkeı Marǵulan, Dýlat Isa­bekov, Sáıdil Taljanovtar aýdarǵan áńgime, romandaryn tabýǵa bolady eken. Taǵdyrly jazýshynyń mýzeıinen alǵan áser me, kitaphana sóresinen álem oqyǵan romandary men qazaqshaǵa aýdarylǵan birqatar shyǵarmalaryn kóterip áketkem. Oqyp otyrsaq, sýretker ǵana emes, psıholog jazýshy der edik. Adamnyń astań-kesteń jan dúnıesine úńile bilgen. Sol úshin de jazýshy qazasy qara ormandaı oqyrmanynyń qabyrǵasyna qatty batqan. Aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵanynda halyq qurmeti sondaı, shyńyltyr aıazǵa qaramastan kóshede ıne shanshar oryn bolǵan joq. Oǵan da mýzeıdegi tarıhı fotosýret dálel. Bul 1881 jyldyń 28 qań­tary edi. Bar-joǵy alpys jasaǵan jazý­shynyń jan dúnıesinen shyqqan shy­ǵarmalary oqyrmanyn joǵaltpaq emes.