Demokratııanyń basty mindeti

Avtorıtarızmniń kúsheıýimen kúresý úshin AQSh prezıdenti Djo Baıden jaqynda 100-den astam memleket basshysyn ja­han­dyq deńgeıde demokratııany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan vırtýaldy sammıtke shaqyrdy. Men qatarlas ıspandar úshin de­mokratııanyń qundylyǵyn kórsetýge jetkilikti sebep bar. О́mirimniń bir bóligi Fransısko Frankonyń dıktatýrasy tusynda ótkendikten, el úshin ashyqtyq pen órkendeýdi tańdaýdyń ma­ńy­zyn jaqsy túsinemin. Is­pa­nııadaǵy La Transición dep atalatyn rejimdi dıktatýradan kon­stıtýsııalyq demokratııaǵa ózgert­ken saıası prosess jańa ókildi ınstıtýttardyń qurylýyn, áleýmettik memlekettiń damýyn jáne Eýropamen tize qosýǵa bastaǵan tarıhı erlik edi.

Biraq demokratııany mo­ral­dyq, ádil jáne praktıkalyq saıa­sı júıe retinde qorǵaý ha­lyq­­aralyq arenada demokratııa men avtokratııa arasynda qaq­tyǵys bar dep qarastyrýǵa máj­búr­le­me­ýi kerek. О́ıtkeni ártúrli saıa­sı júıesi bar elderdiń naqty ja­­handyq máselelerdi sheshý úsh­in bas qosýynyń esh aıyby joq. Eń bastysy, mundaı jıyndar túıtkilderdi sheshýge úles qo­sady.

Demokratııa Sammıtine qaty­sý­­shylar adam quqyqtaryn qor­ǵaý sekildi asa mańyzdy máse­le­lerde tabandylyq tanytýǵa ýáde bergenimen, bul sharanyń nátıjesinen góri sımvoldyq máni erekshe. Buǵan Baıdenniń Taı­vandy jıynǵa shaqyrý týra­ly sheshimi dálel. Bul qadam Qy­taı­m­en shıelenisti kúsheıt­pe­se, azaıtqan joq.

Ekinshi jaǵynan, qazirgideı bol­jam jasaý qıyn, qaýipti álem­de tıimdi jahandyq basqarý qa­jet­tiligi burynǵydan da ózekti. О́tken ǵasyrda paıda bolǵan ıadrolyq qaýipten bólek, qazir kıbershabýyl, mıgrasııalyq qarýlaný, áskerı tehnologııaǵa ınvestısııanyń artýy jáne jasandy ıntellekttiń zııany sekildi qıyndyqtarmen kúresýimiz kerek.

Baıden uıymdastyrǵan sammıt sekildi álemdi ıdeologııalyq jaǵynan bir-birine qarama-qarsy eki lagerge bólý úlken geosaıası táýekel ákeledi. Erkin elder men avtokratııalyq memleketter arasyndaǵy bóliný jahan­dyq máselelerdi sheshý nemese bas­qa­rýǵa arnalǵan negizgi halyq­ara­lyq uıymdarǵa da áser etýi múmkin.

Mysaly, Dúnıejúzilik saýda uıymy túrli ekonomıkalyq júıe­lerdi qabyldaıtyn halyq­aralyq saýda erejelerin qura almaýynyń saldarynan buryn­ǵydaı jumys isteýin toq­tatty. DSU-ǵa múshe elder­di de­mo­kra­tııa­lyq jáne demok­ra­tııa­lyq emes dep ıdeo­logııa­lyq turǵyda bólý sheshim tabýdy qıyndatady.

Amerıka Qurama Shtattary men Qytaı arasyndaǵy ekono­mı­kalyq taıtalastyń aýyr saldaryn boldyrmaý úshin bul daý­lardy sheshý óte mańyzdy. Ekin­shi dúnıejúzilik soǵystan keıin kópjaqty júıeni qurý ta­rı­hı jetistik edi. Biraq onyń ıns­tıtýttarynda ózara táýeldi, kúr­de­li jáne dınamıkalyq álem­men kúresý úshin quraldar joq.

Koronavırýs daǵdarysy muny anyq kórsetti. Adamzat in­det­­pen kúresýge daıyn emes. Al Dú­nıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna qarjy jetispedi. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp AQSh-ty Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynan shyǵaratynyn jarııalaǵanda, uıymnyń eń iri salymshysy Bıll jáne Melında Geıts qory ǵana bolatyn edi.

Demek demokratııalyq elder basqa memlekettermen ıdeo­lo­gııa­­lyq aıyrmashylyǵyn atap kór­setýdiń ornyna, olardyń ózde­ri jáne álem aldyndaǵy ja­ýap­­kershiligin moıyndaýy kerek. Atap aıtqanda, olar ózde­ri­niń ishki jáne halyqaralyq zań­dy­lyǵyn qalpyna keltirý úshin eki mańyzdy mindetti sheshýi kerek.

Birinshi mindet – ishki eko­no­mıkalyq teńsizdikti azaıtý. Demokratııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ekonomıkalyq ósý men qoǵamnyń birtutastyǵyn qamtamasyz etýge kómektesken ál-aýqat memleketin qurý arqyly ózin kórsetti. Biraq bul keıingi kezde úlken sátsizdikterge ushy­ra­dy. 2008 jylǵy jahandyq qar­jy daǵdarysy men koronavırýs pandemııasynan qatty álsiredi.

Qoǵamymyzdy sıpattaıtyn áleýmettik-ekonomıkalyq teń­siz­dikter demokratııaǵa qaýip tón­diredi. О́ıtkeni barǵan saıyn bó­lek ómir súrý ujymdyq saıasatty qıyndatady. Saıyp kelgende, teń­sizdik azamat retinde áreket etý qabiletimizdi buzady. Kóptegen eldegi demokratııanyń álsireýi azamattardyń narazylyǵyn týyndatady. Olar saıası júıeniń ekonomıkalyq qaýipsizdik pen ómir súrý deńgeıiniń quldyraýyn qalpyna keltire alatynyna seni­min joǵaltqan. Sonyń sal­da­ry­nan saıası kóńilsizdik popý­lıs­­tik ultshyldyqty qoldaýdyń ne­gi­zi­ne aınalady.

Demokratııalyq elderdiń ekin­­­shi mindeti – damýshy memle­ket­terdiń odan ári damýy úshin qa­jet­ti áleýmettik-ekono­mı­ka­­lyq jaǵdaılardy jasaý­ǵa jetekshilik etý. Bul damýshy elderde de­mo­kratııalyq qundylyqtardy usta­ný­dy jeńildetýi múmkin.

Jańa Omicron nusqasynyń jyldam taralýy kórsetkendeı, koro­navırýs vaksınalaryn álem­­de teń taralýyn qamta­ma­syz etýge moraldy da, prak­tı­­­kalyq ta múmkindigimiz bar eke­nin kórsetti. Afrıkada vaksı­na­laý deńgeıi óte tómen. Baı demokratııalyq elderdegi kóp­te­gen azamattar qazir vak­sı­na­nyń úshinshi dozasyn ala alady. Biraq afrıkalyqtardyń tek 8 paıyzy ǵana tolyq vaksına saldyrǵan.

Onyń ústine, eń osal elderdegi adamdarǵa ekpeni jyldam jet­ki­zý­den ótken demokratııanyń jarnamasy joq. Álem halqynyń 70 paıyzyn vaksınalaý G7 elderi ishki jalpy ónimi kóleminiń 0,13 paıyzyn ǵana quraıtynyn eskersek, baı demokratııalyq elderde halyqaralyq arenadaǵy abyroıyn arttyrýdyń erekshe múmkindigi bar.

Demokratııalyq memleketter damýshy elderge «jasyl» ekonomı­ka­ǵa kóshýge bólgen qar­jy­laryn tolyqtaı berý ar­qyly odan ári bedelin nyǵaıta túsedi. 2009 jyly Kopengagende ótken Birik­ken Ulttar Uıymy­nyń Klı­­mattyń ózgerýi jónindegi kon­­ferensııasynda eń baı memle­ket­ter damýshy elderge zardaptardy azaıtý jáne beıimdelý shy­ǵyndaryn óteýge kómektesý úshin jylyna 100 mıllıard dollar bó­lýge ýáde berdi. Biraq ekono­mı­kasy damyǵan elder sózinde tur­ǵan joq.

2020 jylǵy prezıdenttik saı­laý naýqanynda aıtqan Demo­kra­tııa sammıtin shaqyrý týraly ýádesin oryndaý arqyly Baıden óziniń Tramp emes ekenin kórsetti. Biraq bul jetkiliksiz bolýy múm­kin. Ideo­logııalyq turǵydan pikir­les adammen jumys isteý óte kúr­de­li. Dúnıetanymy basqa, tipti óz kózqarasyna qaıshy ke­letin adammen muny isteý álde­qaı­da qıyn.

Demokratııany nyǵaıtý qa­jet­ti ekenine qaramastan, irgeli qundylyqtarymyz eń ózekti ja­han­dyq syn-qaterlerdi sheshý úshin basqa eldermen jumys is­teýge kedergi bolmaýy kerek. De­mo­kratııa osyny talap eteti­ni­ne shyn júrekten senemin.

Haver SOLANA,

EO-nyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi burynǵy joǵary ókili, NATO-nyń bas hatshysy jáne Ispanııanyń syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵan, EsadeGeo – Jahandyq ekonomıka jáne geosaıasat ortalyǵynyń prezıdenti jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń qurmetti qyzmetkeri