Qazaq hám ýrbanızasııa nemese qazaq halqynyń qalaǵa shoǵyrlaný prosesi

Osyndaǵy málimetke súıensek, qazaqstandyqtardyń jalpy sany – 19 169 550 adamdy qurasa, olardyń 48,71 paıyzy erler, 51,29 paıyzy áıelder eken. Sondaı-aq Qazaqstan halqynyń orta jasy 31,94 jas dep kórsetilgen. Jalpy halyqtyń 33,97 paıyzy – 17 jasqa deıingi balalar, 19,72 pa­ıyzy – 14-28 jas aralyǵyndaǵy jastar. Elimizdegi qazaqtardyń úlesi – 70,18 paıyzǵa jetken. Ha­lyqtyń 59,05 paıyzy, ıaǵnı 11 320 410 adam eńbekke jaramdy dep tanylǵan eken.

Osy oraıda, aıta ketetin másele – Qazaqstan halqy táýel­sizdik jyldary demografııalyq ósýmen qatar ýrba­nızasııalyq prosesti de bastan keshirdi. Ýrba­nızasııa degenimiz – qoǵam damýyn­da qalalar róliniń basym­dyqqa ıe bolýy. Iаǵnı aýmaqtyq eńbek bólinisi úlken qalalarda shoǵyr­lanýynyń nátıjesin­de, qala halqynyń sany ósýi hám sapasy­nyń jaqsarýy.

Bul úrdisti Qazaqstan jaǵ­daıynda qarastyrar bolsaq, elimizde 1800 jyly qala hal­qynyń úlesi 3 paıyz, 1860 jyly 6,4 paıyz bolsa, 1926 jyly el tur­ǵyndarynyń 8,3 paıyzy qala­da, qal­ǵan 92 paıyzy aýyldyq jer­lerde ómir súripti. Al Keńes ókimeti bılik qur­ǵan 1950-jyl­dary qala turǵyndary 30 pa­ıyzǵa deıin ósken eken.

Táýelsizdik jyldary elimiz ýrbanızasııa, ıaǵnı qalaǵa shoǵyr­laný úderisin bastan ótkerdi. Bul Qazaqstan jaǵdaıynda ornyqty úrdis­pen damydy. Elbasy Nursul­tan Nazar­baev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda atap ótkenindeı, qazaq halqynyń qalalaný prosesi táýelsizdik jyldary qatty qarqynmen jáne tynysh, beıbit túrde iske asyryldy.

Jalpy, qazaqstandyq ýrbanızasııaǵa basty sebep – keńestik kezeńde dotasııamen kún kórip otyrǵan aýylsharýashy­lyq qurylymdary táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda turalap qaldy da, aýyl halqy úlken jáne monoqalalardy saǵa­laýǵa májbúr boldy. Nátıjesinde, 1970 jyldary barlyq turǵynnyń 60 paıyzyn qurap otyrǵan aýyl halqy 1999 jyly 43 paıyzdyq deńgeıge deıin quldyrady. Onyń syrtynda, aýyldaǵy sharýanyń tabysy qala turǵyndarynyń tabysynan eki esege jýyq az boldy. 2000 jyldardaǵy málimetke súıensek, elimizdegi barlyq jumyssyzdardyń 23 paıyzy aýyl halqy­nyń úlesinde ekeni naqtylanǵan.

Jalpy alǵanda ýrbanızasııa damy­ǵan elderge tán qubylys. Dúnıejúzilik sta­­tıs­tıkaǵa júginsek, Ulybrıtanııa­da ha­­lyqtyń 91 paıyzy, Shvesııada ha­lyq­tyń 87 paıyzy, Germanııada el turǵyn­da­rynyń 85 paıyzy qalalyq jerlerge sho­ǵyrlanǵan. Osy memleketter­diń táji­rı­besine qaraǵanda, qala halqy­nyń sany negizgi turǵyndar­dyń 70 paıyzyna jetkende ýrbanızasııa qarqyny tómendep, 80 paıyzǵa jetkende toqyraıdy deıdi, mamandar.

Sonymen qatar búginde álemdik ishki jalpy ónimniń 70 paıyzy iri qalalarda óndirilip otyr. Bul – jahandyq trend. Osy arqyly resýrstar men ınfraqurylymdy qalalarǵa shoǵyrlandyryp, joǵary eko­no­­mıkalyq ósimge qol jetkizýge bola­dy degen sóz. Iаǵnı álem elderiniń halyq­ara­lyq básekege qabilettiligi zamanaýı iri qala­­lardyń damýymen aıqyndalady. So­ǵan qa­­raǵanda, evolıýsııalyq beıbit jol­men iske asyrylǵan ýrbanızasııalyq úrdis – el damýynyń basty kepili bolary anyq.

Osy oraıda, burynǵy Ulttyq ekonomıka mı­nıstri Rýslan Dálenovtiń pikirine súıen­sek: «Ortalyq Azııa elderi arasynda Qazaqstannyń ýrbandalý deńgeıi eń jo­ǵary – 58,2 paıyz. Alaıda ol Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıy­my elderine qaraǵanda tómen. Ol elder­de bul kórsetkish 77 paıyzdy qu­raı­dy. Ýrbandalý deńgeıin bir paıyzǵa art­tyrǵanda ishki jalpy ónimniń ósimi 0,12 paıyzǵa jetedi», deıdi.

Osylaısha, ońtaıly júrgizilgen ýrba­­­nı­zasııanyń arqasynda qala tur­ǵyn­­dary arasynda qazaqtar úlesi 1989 jyly 27,1 paıyz bolsa, 1999 jyly 43,1 paıyzǵa jetip, 2004 jyly 48,2 pa­ıyzdyq kórsetkishke ıe boldy. Son­daı-aq jalpy qala turǵyndary men aýyl halqynyń ara salmaǵy 2011 jyly 16,2 mln halyqtyń 8,8 mln-y qalada, 7,3 mln-y aýylda tursa, 2020 jyldyń basynda 18,8 mln-nan astam respýblıka turǵyndarynyń 11,1 mln-y qalada, 7,7 mln-y aýylda turady eken.

* * *

Táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq­stan­dyq ýrbanızasııanyń basty oshaǵy – iri megapolıster Almaty jáne Nur-Sultan qalalary boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2019 jyly mamyr aıynda elordada ótken HII Astana halyqaralyq ekonomıkalyq forýmynda álem elderi men Qazaqstannyń jahandyq damýynyń negizgi qyrlaryna toqtala otyryp: «Qa­zaqstan jalpyálemdik ýrbandalý tren­di­men damyp keledi. Bizdiń iri qalala­ry­myz qarqyndap damý ústinde. Elorda halqy ­20 jyldyń ishinde 180 myńnan 1,2 mln-ǵa deıin ósti. Eń iri megapolıs Almaty hal­qy 2 mln-ǵa jetti. Jáne mun­daı qala­lar qataryna Shymkent qosyl­dy. Alda­ǵy ýaqytta taǵy eki qalany osy deńgeıge kóteretin bolamyz. Qazaqstannyń álem­dik naryqta básekege qabiletti bolýy qala­­larymyzdyń bolashaq damýynyń bas­ty faktory bolyp tabylady», degen edi.

Joǵaryda Nursultan Ábishuly aıt­qan kórsetkishti atalǵan qalalarǵa telip túsindirer bolsaq, 1999-2009 jyldary Almaty halqy 20,9 paıyzǵa ósip, qazaqtar úlesi 66,7 paıyzǵa kóbeıgen. Nátıjesinde, 2009 jyly Almatyda qazaq ultynyń úles salmaǵy 53 paıyzǵa jetse, 2009-2019 jyldary qala halqynyń sany 35,8 paıyzǵa ósýmen qatar, almatylyqtardyń 54,7 paıyzyna jergilikti ult ókilderi ıelik etipti.

Mundaı úrdisti elimiz astanasy Nur-Sultan qalasynan da baıqaýǵa bolady. Mysaly, 2009-2019 jyldary elorda halqynyń sany 75,9 paıyzǵa artsa, astanalyq atanǵan qazaqtar on jylda eki esege kóbeıipti. Osy bir ǵana Nur-Sultan qalasy soltústik óńirde baıyrǵy etnos salmaǵynyń 82 paıyzǵa ósýin qamtamasyz etip otyr.

* * *

Sóz basynda, elimiz turǵyndary 19,1 mıllıonǵa jetkenin aıtqan edik. Ha­lyq sanynyń bul mejege jetýi, birin­shiden demografııalyq ahýaldyń jaqsar­ǵany, ekinshiden beıbit júrgizilgen ýrbanı­zasııalyq saıasattyń jemisi bolyp tabylady. Nátıjesinde, qala halqynyń ósimi aýyldyq jerlerge qaraǵanda álde­qaıda joǵarylady. Búgingi táýelsiz demo­grafııalyq júıeniń ólshem sharttary bolashaqta qandaı bolatynyn basa aıtý qıyn, desek te qazaq halqy tarıhynda damý vektory alǵash ret qalalyq jerlerde basym bolǵany aqıqat.

Qalalyq jerlerdegi eń úlken ósim HHI ǵasyrdyń birinshi onjyldyǵyna tán eken. Bul, birinshiden, qalalanǵan halyqtyń demografııalyq tolqyny jas­tar, ıaǵnı bala týý jasyndaǵy adamdar ekendigimen erekshelense, ekinshiden, halyqtyń reprodýktıvti belsendiliginiń oıanýyna áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıdyń jaqsarýy áser etkeni shyndyq.

Álemdik standart boıynsha ýrbanızasııa deńgeıi bes jyl saıyn shamamen 3 paıyzǵa ósýge tıis bolsa, al qazaqstandyq jaǵdaıda 30 jyl ishinde 1,5 paıyzdan 58,7 paıyzǵa deıin ósken eken. Bul asa úlken qubylys.

Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qazir­gi ekonomıkalyq damý qandaı jolmen bolsa da ýrbanızasııa deńgeıimen baılanysty. Al Qazaqstanda Táýelsizdiktiń 30 jylynda baıqalǵan dınamıkaǵa qarasaq, 2050 jylǵa qaraı ýrbandalý deńgeıi 70 paıyzǵa jetýi múmkin ekenin ańdaýǵa bolady.

Búgingi tańda elimiz boıynsha 87 qala men 6,5 myń aýyl bar. 2015 jyldan bastap ýrbandalý deńgeıi 58,2 paıyzǵa deıin ósti. Mıllıon turǵyny bar qalalar sany 3-ke jetti. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııalar 18 iri qalada 1,5 ese artsa, 2000-2019 jyldary tabıǵı ósim koeffısıenti 3 ese ósti. Bul rette qalalarda ósý qar­qyny aýyldyq jerlerge qaraǵanda 3,5 ese joǵary boldy (qalalarda 6,3 ese, ­aýyldarda 1,8 ese).

* * *

Desek te, ýrbanızasııa prosesi qıyn­dyqsyz bolmaıtyny anyq. Ásirese iri qalalardyń ınjenerlik jáne áleýmettik ınfraqurylymdary boljamsyz ishki mıgrasııa saldarynan qıyndyqqa dýshar bolady. Ásirese, turǵyn úı, densaýlyq saqtaý jáne bilim berýdegi suranysty qam­tamasyz etý ońaı emes.

Sońǵy jyldary memleket bul máseleni sheshýdiń joldaryn qarastyrýda. Atap aıtar bolsaq, Prezıdet Qasym-Jomart Toqaev bekitken «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» Ulttyq jobasyn iske asyrý boıynsha, 2021-2025 jyldary bazalyq qyzmetterge turǵyndardyń teń qoljetimdiligin qamtamasyz etý, turǵyn úı qurylysyn damytý, kólik qatynasyn jaqsartý esebinen azamattardyń qolaıly ómir súrý ortasyn qurý jaıy josparlanýda.

Osy oraıda, joǵarydaǵy ulttyq joba týraly tanymal jýrnalıst Káribaı Musyrman «Egemen Qazaqstan» gazeti­niń 27 qazan kúngi sanynda jarııala­ǵan  maqa­lasynda: «Úkimet ýrban­dalý deńge­ıin búgingi 59,1 paıyz­dan 62,6 paıyzǵa jetkizýdi kózdep otyr. Jańadan 15,7 myń turaqty jáne 475,4 myń ýaqytsha jumys ornyn qurý, qonys aýdarýshylar men qandastardyń kásipkerlik bastamasyn damyta otyryp, olardyń jumys­pen qam­tylý deńgeıin 79 paıyzdan 87 paıyzǵa de­ıin arttyrý qarastyrylǵan. Alǵa qoıyl­ǵan osyndaı naqty mindetterdi iske asyrý úshin bes jylda 7,5 trıllıon teńge­den astam, sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten – 4 trıllıon teńgeden astam, jergilikti bıýdjetterden 785 mıllıard teńgeden astam, bıýdjetten tys kózder­den 2,7 trıllıon teńgeden astam qar­jy bólinbekshi. Álbette, ulttyq jobany iske asyrýǵa bólinetin osynshama qara­jat maqsatyna saı ári tıimdi jumsalsa, óńirlerdiń qýaty molaıyp, olar shynynda da, el damýynyń draıverine aınalady dep úmittenýge bolady» deıdi.