Tas jyp-jyly. Jaz edi...

Nesipbek Dáýtaıuly ekeýmiz Almaty oblysynyń Ile, Jambyl aýdandaryn­da boldyq. Bir aptadaı birge júrdik. Bar­lyq kezdesýde boı-bolmysy bóten­she, túr-turpaty tótenshe, jelkesinde jel­kildegen jelkegi, qos qap­taly qaı­qy­lanǵan qalpaǵy... De­genimizdeı, osy­naý oqshaý keı­pinen tıtimdeı de tan­ba­ǵan.

Qazirgi jurtshylyǵyńyz, bú­gingi oqyr­manyńyz burynǵy bir kezderdegi­­deı emes. Sony tereń sezinetin sańlaǵy­ńyz basynan tastamaıtyn, jurtta joq qalpaǵymen ǵana emes, sol qal­paqtyń astyndaǵy qashanda qal­ǵymaıtyn, oıaý oılarymen de bólekshe baýrap, júrek­terdi jaýlap alyp júrgeni jadymyzda jańǵyrady.

2016 jyl bolý kerek, daýsyz dary­nyńyz Dáýtaıulynyń «Aıǵyrkisi» jáne «Minez» at­ty qos tomdyǵy Memleket­tik syı­lyqqa usynylǵan. Soǵan baılanysty «Qaraúzgen qalamger» degen maqalamyz jarııalanǵan. Almatydaǵy «An Arys» baspasynan shyqqan egiz kitaptyń alǵashqy tomyna «Qudiret pen qasiret» romany, «Aqkúshik» povesi jáne «Aıǵyrkisi», «Ba­tyr» atty áńgimeleri, ekinshi to­myna «Jol», «Aqkógershin» hıkaıat­tary men on shaqty áńgi­mesi jınaqtalǵan edi. Qos tom­dyq Qordaı qyranynyń qos qana­tyndaı edi. Osy kúngi, zamanaýı, ulttyq roman bar ma dese, «Qudiret pen qasiretti»; qazirgi qazaq hıkaıattary qandaı dese, «Aqkúshik» pen «Aqkógershin­di»; álemdik ádiptegi áńgime re­tin­de «Aıǵyrkisi», «Minez», «Qan­qyzyl jalqyn», «Táńiriniń syıy» syndy dúnıelerin aıtatynbyz. Biz. Basqalar da.

Nesipbek Dáýtaıuly – qazirgi qa­zaq prozasyna janrlyq jań­ǵyrýlar da­ryt­qan daryn, janr­ǵa jańa óre-óris­ter ashqan aımú­ıiz edi. Ol álemdik áleý­mettik-psı­hologııalyq ádebıettiń jaýhar jetistikteri men ulttyq ýyzdy, dástúrli prozańyzdyń dúrrı-gaýhar qazynalaryn Qordaı­­dyń qyranyna ǵana tán talan­ty­men sheber úılestire, úndestire, jarastyra jazatyndyǵymen daratuǵyn.

«Iosıf Stalınniń demi tú­ge­silýge úsh kún qalǵan» dep bas­talatyn «Qudiret pen qasi­ret» romanynyń avtoryn biz «Modernıst-postmodernıst» deýshi edik. Ázil-shynymyzdy aralastyryp. Oqtyn da oqtyn sol Stalınińizdi tóbeńiz­den tótenshelep tóndiredi-aı. «Iosıf Stalınniń demi bitýine eki kún qalǵan», «Iosıf Stalınniń ólýine bir kún qal­ǵan» dep, ár tusta úreı úıirip alady-daǵy, oqyrmandy da, keıipkerlerin de, ózin de aıaýsyz qınap, qal­ty­ratady. Opa­syzdyq pen sat­qyndyqtyń qalaı, qaıtip, ne­lik­ten týyndap, qabynatyn qupııa­laryn qalaıynsha, qalaýynsha ashady deseńizshi! Asharshylyq atty qasirettiń, on ǵasyrǵa zarar-zardaptary birge baratyn opat-abyrdyń astarlary men qatparlary qalam qudireti­men ota jasalǵandaı osyp-osyp beı­nelenedi.

«Modernıst-postmoder­nıst» Dáý­taı­ulynyń tuspalynda sat­qyn­dyq pen opasyzdyq ashar­shylyqtan da, Stalın men Golo­shekınnen de, NKVD-dan da qa­ýiptirek sekildi seziledi. Ási­rese do­s-­­ tyń satqyndyǵy. Dostyń opa­syzdyǵy. Qaı zamanda da. Qan­daı qoǵam­da da. Nendeı kezeńder­de de.

Dosmaǵambettiń dosy Áb­jaldyń satqyn, opasyz beınesin bere bilýde Nesipbek sheberlik­­tiń shyńyna kóteri­le alǵan. Álem­dik ádebıet turǵysynan top­shylasańyz da. Aqbulyń ­aýyly adam­­darynyń asharshylyq­tan aman qal­ǵa­nyna kektenedi. Jur­tyna jappaı zaýal keltire­tin bále tileıdi. «Kúni-túni bi­reý­ge jamandyq oılap, onyń jańy­lar, sú­riner tusyn jatpaı-tur­maı ańdý der­tine ushyraý­men bir mezgilde jáne my­nandaı sum­dyq nárseni ańǵardy: ol ózi­niń ón boıynda ózge túgili ózi­ne-ózi qastandyq jasaýǵa da daıyn bir surqııa sezimniń paıda bolǵany edi», deıdi qaraúzgen qalamgerińiz. Odan ári: «Osyndaı azappen júrip ol ózine óziniń qastandyǵynan báribir qutylyp ketip júrdi, al ózgeler munyń qastandyǵynan qutylǵan joq...» dep túıedi.

Alaıda onyń qastandyǵynan qan­sha­ma qasiret shegip, aıdalyp, azap she­gip júrse de Dosmaǵambet baqytty. Ony Qyzbaltaı syndy sulý áıel adam aıtqysyz súıedi. Al ábjylandaı Ábjal kúıinedi, kúıedi. Romandaǵy Qyzbaltaı men Aqtamaqtaıyn arýlar da – jańalyǵy kóp, jalǵandyǵy, jasandylyǵy joq, tyń da tosyn tulǵalar. Biregeı beıneler. Kórkemdiktiń kókjıegin ke­ńeıt­ken keıipkerler. Degenbiz.

«Aqkúshik» povesine de aıal­daǵanbyz. Aqkúshik beınesi de – postmodernıst Dáýtaıulynyń ózindik órnekti tabysy. Álem júzinde áldeneshe júz jazýshy ıt týraly jazǵan shyǵar. Sol júzdegen ıtterdiń arasynan qa­zaq qalamgeri Nesipbektiń Aq­kúshigi aıryqshalanyp, aldyń­ǵy lekte atalatyny da anyq-dúr. Dáýtaıuly óziniń Aqkúshigi ar­qyly adam­dardan artyq ıtterdiń álemdik áıbat tizi­min tolyqtyra túsken. Al endi «Aıǵyr­kisi» áńgi­mesi haqynda nebir-nebir bilik­ti synshylar tańdana otyryp, tal­damalar jazǵan. Álimizge qa­ramaı, biz paqy­ryńyz da óz pikirimizdi bil­dirgenbiz.

О́kinishke qaraı, sol 2016 jyly da, 2020 jyly ekinshi már­te usynylyp, qoǵamdyq pikir, ádebı qaýym qyzý qol­daǵanda da, Nesipbek Dáýtaıulyna Mem­lekettik syılyq buıyrmady. Buıyrt­pady. Átteń-aı...

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 2018 jy­ly Almaty oblysy­nyń aýdandary­nan qaı­typ kele jat­­qanymyzda she, Qor­daı­daǵy Ke­nen aýyly mańaıyna toq­­ta­ǵanbyz.

– Anaý jol Iirsýǵa apara­dy, – dedi qos qaptaly qaıqylan­ǵan qalpaǵyn qolyna alyp, kúr­sinip. – Myna tasta jyr-jol­barys Jambyl baba otyrǵan. Janyndaǵy kishirek, qynaly qoıtasta Kenen ata otyrǵan. Syr­lasyp...

– Tasqa otyrǵan zııan emes pe? – dedik biz. Janary býaldyrlanyp, dymqyl jarqyly­nan jańylyńqyraǵan jazýshy inimizdi jadyratpaqqa tyrysyp. Ázildep.

– Osyndaı, jaıdarman jaz bolsa kerek, tas jyp-jyly ǵoı qazir, biz de otyraıyqshy, – dedi Nesipbek sonda... Qaıran-aı...

Meniń týǵan aýylym Taýpis­telide Sherhan Murtaza men Nasyr Fazyl baýy bar. Mármár tasqa: Sherhan Murtaza men Nasyr Fazyl bastaǵan jazýshylar baýdyń negizin 1995 jyly qalaǵan» dep jazylǵan. Árbir úsh jyl saıyn munda «Taýpisteli taǵylymy» atty arnaıy bas­qosý ótedi. 2019 jylǵy basqosýǵa tú­rik, ózbek, qyrǵyz qalamgerleri qatys­qan.

Qazaqtyń jıyrmashaqty jazýshylary men aqyndaryn, jýr­nalısterin Esenǵalı Raýshanov pen Nesipbek Dáý­taı­uly syndy daryndar bastap kelgen. Ekeýi de Kókbulaq ózeni boıyndaǵy jıynda nebir-nebir oılaryn ortaǵa salyp, jurtty oıatqan.

Búginde ekeýi de baqı dú­nıede...

Taýpisteli aýylyndaǵy Sher­han men Nasyr baýynda qos talanttyń qol us­tasyp júrgen jolymen ótetin óskin jas­tar jaýtańdaı qarap: «Ata, Nesip­bek pen Esenǵalı aǵalardyń izderin kórse­tińizshi» desedi.

Olardyń qaıran qazaq áde­bıetindegi izderi men isteri, asyl-aqyq muralary – máńgilik. Deımiz. Kúbirlep. Keýdemizdi kúr­sin kernep.

Marhabat BAIǴUT,

jazýshy