Jańa onjyldyq – jańa beles

Atajurtqa shaqyrý. Táýelsiz Qazaqstannyń jańa jyl kúntizbe­sindegi aıtýly oqıǵalar Elbasy­nyń alysta júrgen aǵaıynǵa jasa­ǵan Úndeýimen erekshe este qaldy. Osydan 30 jyl buryn 1 qańtarda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev shet­el­derge habar taratý radıosy­nan sóz sóılep, shette júrgen qan­das­tardy qazaq jerine oralýǵa shaqyrdy.

«Ejelgi atamekeninen jyraq­tap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraqtyń alańdatyp kel­genin men jaqsy bilemin... Son­dyq­­tan atamekenge kelemin deýshi aǵa­ıyn­darǵa jol ashyq», dedi N.Nazarbaev.

Osyndaı júrekjardy tilekpen bastalǵan jyl jańa memlekettiń qalyptasýynda birqatar sheshýshi ról oınaǵan mańyzdy oqıǵalarmen tarıhta qaldy.

Dıplomatııa. Egemen el atan­ǵan kezden keıingi jyly mem­leketti qalyptastyrý men ony halyq­ara­lyq qoǵamdastyqqa tanystyrý qar­­qyndy júrdi. Sheteldermen baı­lanys ornatý, elshilikter men ókil­dikter ashý, halyqaralyq uıym­dar­ǵa múshe bolý sekildi syrtqy saıa­sattyń mańyzdy qadamdary jasaldy.

2 qańtar kúni Qazaqstan Res­­pýb­­lı­kasynyń táýel­sizdigin mo­ıyn­daǵan elder qataryna Nor­vegııa qosyldy. Kóp uzamaı bul tizimdi Ulybrıtanııa, Fransııa, Shve­sııa, Kýba, Aýstrııa men Iran tolyq­tyrdy. Jyl sońynda Qazaqstan 70 elmen dıplomatııalyq baılanys ornatyp, álemniń 108 memleketi elimizdi egemen memleket retinde tanydy. Almatyda 19 eldiń dıplo­ma­tııalyq ókildikteri ashyldy.

Halyqaralyq yntymaqtas­tyq. Qańtar aıynda Qazaqstan Keńes Odaǵynyń quramyna kirgen ózge 10 memleketpen qatar Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maq­tastyq uıymyna (EQYU) múshe boldy. Al 2010 jyly elimiz uıym­ǵa tóraǵalyq etti. Bul Qazaq­stan­nyń álemdik prosestegi pozı­tıvti róline, onyń quqyqtyq, demo­kra­tııa­lyq memleket qurýǵa shynaıy um­ty­lysyna berilgen baǵa dep qabyl­dandy. Ol kezde Qazaqstan bedel­di uıymǵa tóraǵalyq etken tuńǵysh Azııa eli bolǵan-dy.

Kóp kúttirmeı naýryzda BUU Bas Assambleıasynyń 46-ses­sııasynda Qazaqstan bedeldi uıymǵa múshe bolyp qabyl­dana­dy. Bul arqyly elimiz saıası, eko­nomıkalyq, ekolo­gııa­­lyq, áleý­mettik, mádenı-gýma­nı­­tarlyq sıpattaǵy ǵalamdyq má­se­lelerdi sheshýge ún qosyp, ha­lyq­aralyq yntymaqtastyqty art­tyrýǵa múm­kindik aldy.

Maýsym aıynda Qazaqstan Halyq­aralyq Valıýta Qoryna, Halyq­aralyq Qaıta Qurý jáne Damý Bankine, Dúnıejúzilik keden uıymyna, sondaı-aq 1992 jyl­dyń qarasha aıynyń sońynda Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq uıymyna (EYU) kirdi.

Rýhanı kelisim. Elimizdiń tatýlyq pen bir­likti nyǵaıtý turǵysyndaǵy qadamy 1992 jyly 18 qazanda Alma­ty­da ótken I Dúnıejúzilik Rýha­nı kelisim kongresinen bastaý al­ǵan-­dy. Elimizde alǵash ret bar­lyq din­niń, rýhanı qoǵamdyq uıym­­nyń ókilderi, belgili ǵalym­dar men má­denıet qaırat­ker­leri bas qosty. Mine, osynaý izgilikti úrdis El­­basy bastamasy – Álemdik jáne dás­túr­li dinder kóshbasshylarynyń sezin shaqyrý arqyly jahandyq aýqym­dy qamtydy. Aıta keteıik, 2003 jyly 13 aqpanda ótken, dinder, mádenıetter men halyqtardyń ja­qyn­dasýyna mańyzdy ról atqar­ǵan, hrıstıan, musylman, evreı uıymdary qatysqan Beıbitshilik pen kelisim halyqaralyq konferensııasynda sóz sóılegen Elbasy barlyq konfessııa ókilderine Qazaq­standa Álemdik jáne dástúr­li dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý bastamasyn bildir­gen-di. Sodan atalǵan Sezd alǵash­qy ret 2003 jyldyń 23-24 qyr­kúıek ara­lyǵynda Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti Nurs­ul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bas­ta­masymen uıymdastyryldy. Sodan beri dástúrli túrde ótkizilip kele jatqan Sezd halyqaralyq qoǵam­dastyqta bedeli zor únqaty­sý alańyna aınaldy. Sezd buǵan deıin 6 ret ótki­zildi. Kelesi, ıaǵnı VII Sezd bıylǵy qyrkúıek aıynda uıym­das­­tyrylmaq.

Bıyl atalyp ótiletin ma­ńyz­dy oqıǵalardyń birsypy­ra­syn joǵaryda aıtyp óttik. Ke­lesi kezekte elimizdiń ishki saıası qu­ry­­­lymyna, memleket retin­de qa­lyptasýyna, rýhanı kemel­denýi­ne jol ashqan mańyzdy data­larǵa toqtalýdy jón kórdik.

Áz Naýryz. Elimiz ańsaǵan azat­tyqqa qoly jetip, qazaqy dás­túr­di, ulttyq merekelerdi memle­ket­tik deńgeıde keńinen toılaý­ǵa kóshti. 1991 jyly naýryz­dyń 15-inde Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń Jar­lyǵy shyǵyp, «Naýryzdyń 22-si – halyqtyq mereke Naýryz meıramy bolyp jarııa­landy. Al kelesi jyly áz Naýryz táýelsiz elimizdiń basty me­rekeleriniń biri retinde toılandy. Egemen eldiń alǵashqy kóktemi, alǵashqy Naýryz meıramy erekshe atalyp ótti. Qazaqtyń yrysy tasyp, jalpaq jurt mol dastar­qan jaıyp, ulttyq dástúrleri­miz ben oıyndarymyz ulyqtalyp, azattyqtyń alǵashqy kóktemimen kelgen uly toı jalpyhalyqtyq sıpatta uıymdastyryldy. Sodan beri qazaqy qalpymyzdy, salt-dástúrimizdi, rýhanı baıly­ǵy­myz­dy, ulttyq qundy­lyq­tary­myz ben mádenı jádiger­leri­mizdi saqtap, olardy óskeleń urpaq boıyna sińirýde Naýryz meıramynyń orny erekshe bolyp keledi.

Qazaqy ataýlar. Qala men óńir ataýlarynyń ózgerip, qazaqylanýy da jańa memleket úshin asa mańyzdy edi. Bul jumys táýelsizdiktiń al­ǵashqy jylynda qarqyndy júrip jat­ty. Osy kezde Oral oblysy jańa ataýǵa ıe bolyp, Batys Qazaq­stan oblysyna aınaldy. Kokchetav – Kókshetaý, Chımkent – Shymkent jáne Selınograd Aqmola dep ózgerdi.

Qarýly Kúshter. Keńes Odaǵy ydy­ra­ǵannan keıin Qazaqstan bas­shy­lyǵyna ulttyq Qarýly Kúsh­terin qurý qajettigi týyndady. Bul sheshim Qazaqstannyń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy róli men ornyn ǵana emes, onyń odan ári damý ba­ǵytyn aıqyndaıtyn boldy. 1992 jy­ly 7 mamyrda Memlekettik qor­ǵa­nys komıteti Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń Qorǵanys mı­nıstr­ligi bolyp qaıta quryldy. Vedom­stvonyń birinshi basshysy Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nur­maǵambetov boldy. Osylaısha, 7 mamyr – Otan qorǵaýshylar kúni dep bekitildi. Mine, bıyl sol Qazaq­stan Qarýly Kúshteriniń qu­ryl­ǵanyna 30 jyl tolady.

Rámizder. Táýelsiz eldiń saıa­sı mártebesin kórsetetin, asqaq arman-tilegin jetkizetin qundy belgileri  Memlekettik rámizderi úshin de bıyl aıryqsha jyl. Qazaq eliniń tuńǵysh rámizderi – Tý men Eltańba táýelsizdigimizdiń jarııalanýynyń dál 130-shy kúni, ıaǵnı 1992 jyldyń 4 maýsymynda qabyldandy. Al tuńǵysh Ánuran mátini sol jyldyń 11 jeltoqsanynda bekitilgeninen habardarmyz. Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ekinshi Ánurany 2006 jyly bekitildi. Tý men El­tańbada beınelengen árbir bel­giniń sımvolıkalyq máni, tereń maǵynasy bar.

Quryltaı. Osydan 30 jyl buryn 1992 jyly Almaty qala­synda qazaqtardyń I Dúnıe­júzilik quryltaıy ótken bolatyn. Oǵan alys jáne jaqyn shet mem­­leketterden, sonyń ishinde Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Nor­vegııa, Mońǵolııa, Qytaı, Aýstrııa, jalpy 33 elden 800-den astam ókil qatysqan edi. Nebir náýbetti oqı­ǵalardy bastan ótkizip, tórt­kúl dúnıege shashyrap ketken qan­das­tarymyzdy biriktirip, armandaryn bir arnaǵa toǵystyrǵan bas­qosýda ata-baba jerine oralý tý­raly kúdikke toly suraqtaryna jaýap alǵandaı boldy. Dúnıe júzi qazaqtarynyń qaýymdas­tyǵy qury­lyp, jyraqta júrgen aǵaıynǵa ata­jurtta arqasúıer ulty baryn kór­setti. Qaýymdastyq bıyl 30 jyl­dyq mereıtoıyn toılap, úlken quryl­taı ótkizýdi de josparlap otyr.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Táýel­siz­dik bári­nen qymbat» atty maqa­la­syn­da kelesi onjyldyqtyń basym­­dyqtaryn atap kórsetken edi. «Aldaǵy tórtinshi onjyl­dyq­tyń bizge júkteıtin mindeti – qýat­ty el­diń ıesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saıası-eko­no­mı­kalyq reformalardy jáne sa­na­ny jańǵyrtý úderisin jal­ǵas­tyryp, zaman talabyna beıim­delgen ulttyń jańa bol­mysyn qalyptastyrýymyz qajet», dedi Mem­leket basshysy. Iá, Pre­zı­dent naqtylaǵan bul aýqym­dy mindetterdi júzege asyrý eli­miz úshin, el bolyp qalýymyz úshin asa mańyzdy. Muny barshamyz jete túsingenimiz abzal.