Dáýir adamy

Men ómirimde jaqsy adamdardy kezdestirý baqytyna ıe boldym, olar qandaı da bir jolmenómirime áser etti. Osy ýaqytqa deıin olardyń barlyǵy úshin mende eriksiz alǵys sezimi bar. Biraq 1972 jyly 6 mamyrda Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń asqan, krıstaldaı tazalyǵymen, tańǵalarlyq jyly aýrasymen kezdesý men úshin erekshe ári shyn máninde taǵdyrly boldy. 1972 jyly aqpanda KSRO Mádenıet mınıstrligi Odaqtyq memlekettik sırkiniń usynysymen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy meni, 25 jastaǵy jas jigitti teatrdyń birinshi dırektory etip bekitti. Qazaq memlekettik sırki.

Bul men úshin úlken ilgerileý boldy, men ony aqtaýǵa tyrystym. Sırk óte kúrdeli kóp salaly organızm ekenin aıta ketý kerek, onyń jumys isteýin 350 ınjenerlik-tehnıkalyq jáne 100-120-ǵa jýyq shyǵarmashylyq jáne óner ujymy qamtamasyz etedi.

Osyndaı úlken de kúrdeli ujymnyń kóshbasshysy retinde tabysqa jetý úshin meniń kúsh-jigerim jetkiliksiz bolatyny sózsiz. Alǵashqy kúnnen bastap-aq respýblıka Mádenıet mınıstrligi, Almaty qalasynyń basshylyǵy men sırk ǵımaraty bolǵan biregeı sáýlet-qurylys qurylymyn salýshylardyń qoldaýy men kómegin sezindim. Ondaǵy eńbek jyldary men úshin basshy úshin de, adam úshin de óte mańyzdy mektep boldy. Bul baǵa jetpes tájirıbe meniń bolashaq jumysyma kómektesti.

1972 jyly 6 mamyrda salynyp jatqan sırk ǵımaratyna, onyń resmı ashylýyna deıin respýblıka basshylary kelýge tıis edi, sol kúni olar qurylysty aıaqtap, aýmaqty abattandyrýǵa kúsh sala bastady. Munda qala basshylary men «GlavAlma-Ata Stroı» kompanııasynyń basshysy Oraz Maqaıuly Beısenov, tamasha tulǵa, Almatyda bir emes, birneshe biregeı nysandardy salǵan joǵary kásibı qurylysshy osynda boldy. Barlyǵy ýaıymdady, biraq eń qatty ýaıymdaǵany ózim.

Al 6 mamyrda saǵat 11-de sırkke deıin mashınalardyń kavalkadasy shyqty, odan Qazaq KSR basshylary D.A. Qonaev, KOKP OK Saıası bıýrosynyń múshesi, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy shyqty. Búgingi jas qazaqstandyqtardyń málimeti úshin: toǵyz adamnan turatyn KOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası Bıýrosy Keńes Odaǵynyń ujymdyq joǵarǵy basshylyǵy boldy. 15 odaqtyq respýblıka ókilderiniń ishinen Saıası Bıýronyń quramyna Ýkraına jáne Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetteriniń birinshi hatshylary ǵana kirdi.

Aıtaıyn degenim, Dımash Ahmetuly óte uzyn boıly, symbatty, júzi ashyq, júzinen nurly, meıirbandylyq pen meıirim tógilgen azamat edi. Qoıý kók kostıým, ashyq kók jeıde, jaqsy tańdalǵan galstýk, onyń ústine birde-bir ájimsiz tamasha otyratyn, birde-bir shańy joq jyltyr qara týflı áli esimde. Al 1993 jyldyń maýsym aıynda osynaý uly da qasıetti adam Dımash Ahmetulymen sońǵy kezdesken kúni sol jyldardaǵy ádiletsiz basynan ótkergen qanshama qıynshylyqtarǵa qaramastan, ol da sondaı abyroıly, jarqyn edi.

Qonaqtardy úlken top: qala basshylary men qurylysshylar qarsy aldy. O.Beısenovbaıandama jasap, D.A. Qonaev jáne meni sırk dırektory dep tanystyrdy. Dımash Ahmetuly meni qushaqtap: «Mynaý jaqsy, jas maman saldy, jas maman maman qanady. Al, dırektor, bizge fermańyzdy kórsetińiz» dedi.

Meni áıteýir bosatyp jiberdi, tolqý ótip, bir jarym saǵat boıy kórsetip, túsindirme berdim, Dımash Ahmetulynyń suraqtaryna jaýap berdim, ol meni kóbirek sóıletýge ıtermeledi.

Tekserýge dán rıza bolyp, qurylysshylarǵa alǵysyn bildirip, barshany jańa mádenıet oshaǵymen quttyqtady. Qoshtasyp úlgerip, kóliktiń qasynda turǵan Dımash Ahmetuly tamasha sózderdi aıtty: «Otbasynda jańa sábı dúnıege kelgende, ol ár adamnyń erekshe qamqorlyǵyna aınalady. Sondyqtan sırk, bizdiń mádenıetimizdiń jańa balasy, bizdiń qamqorlyqqa muqtaj ». Al, Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasyna silteme jasaı otyryp, B. Áshimov, ol: «Báıken Áshimuly, jas dırektordy qalaı qoldaımyz?» dep surady. Men úshin shyn máninde taǵdyrly bolǵan osy mańyzdy kezdesýden beri men osy ǵajaıyp tulǵanyń jylýy men qoldaýyn únemi sezindim.

1972 jyldyń 6 mamyryndaǵy mańyzdy alǵashqy kezdesýden 1993 jylǵy maýsymdaǵy sońǵy kezdesýge deıin osy uly jáne naǵyz jer betindegi adammen sóılesken árbir sát esimde.

1942 jylǵy surapyl soǵysta 30 jastaǵy Dinmuhamed Qonaevty Stalınniń ózi Qazaq KSR Halyq Komıssarlar Keńesi tóraǵasynyń orynbasary – odaqtyq jáne qorǵanys ónerkásibi basqarmasynyń kýratory etip taǵaıyndaıdy. Dál osy surapyl soǵys jyldarynda Keńes áskerleriniń qajettilikterin barlyq qajetti zattarmen qamtamasyz etken Qazaqstan basty arsenal boldy. Keńes Odaǵy jaýǵa atylǵan 10 oqtyń toǵyzy qazaq qorǵasynynan tógilgenin, jaýyngerlik tankilerdiń qazaqy saýyt-saımanmen qaptalǵanyn rızashylyqpen eske aldy. Olardyń úzdiksiz óndirilip, maıdanǵa jetkizilýin búkil soǵys jyldarynda jáne 1952 jylǵa deıin Qazaqstannyń qorǵanys ónerkásibin basqarǵan D.Qonaev qamtamasyz etti.

Sondyqtan onyń uly jeńiske sińirgen eren eńbegin erekshe atap ótken jón bolar. Sonymen qatar, ol Qazaqstanǵa evakýasııalanǵan kóptegen kásiporyndardy, sonyń ishinde Máskeýdiń birqatar teatrlary men kınostýdııalaryn qabyldaýdy jáne jumys isteýine qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etti.

1974 jyly qazaq sırkiniń «Ǵajaıyptar eli» atty jańa spektakliniń jobasyn daıyndadyq, biraq Odaqtyq memlekettik sırk qoıylymǵa qarjy bólýden bas tartty. Ártúrli dárejedegi qazaqstandyq sheneýnikterge jasaǵan saparlarym da oń nátıje bermedi, óıtkeni sırk búkilodaqtyq qaýymdastyqtyń quramynda boldy jáne Máskeýden qarjylandyryldy. Sosyn Qonaevqa hat jazdym, ol meni qabyldap qana qoımaı, respýblıkanyń barlyq joǵary basshylyǵyn qamtıtyn Ortalyq Komıtettiń Bıýro múshelerine jańa baǵdarlamanyń tusaýkeseri ýaqytyn belgiledi. О́leńin jazǵan O.Súleımenov, mýzykasyn N.Tilendıev jazǵan jobamyzdy sátti qorǵadyq, rejısseri RSFSR halyq ártisi V.Golovko boldy. Bul jerde «Ǵajaıyptar eli» spektakline qajetti qarajat bólý jáne basqa da qoldaýlar máselesi sheshildi. Kezdesý sońynda Dımash Ahmetuly jumysymyzǵa sáttilik tilep: «Bizdi premeraǵa shaqyrýdy umytpańyzdar. О́ıtkeni, qazir onyń sátti bolýyna bárimiz jaýaptymyz». Onyń ústine 1977 jyly kóktemde Qazaq sırki bul baǵdarlamany Úlken Máskeý sırkinde qoıǵanda Dımash Ahmetuly spektaklge KOKP OK-niń Bas hatshysy Leonıd Ilıch Brejnevti shaqyrdy, maǵan Máskeýge baryp, spektakldi daıyndaýǵa kirisýdi tapsyrdy. Maǵan«Bul seniń qoıylymyń, óziń kórset» dedi. L.I. Brejnev pen KOKP OK Saıası bıýrosynyń múshesi D.F. Ýstınov spektaklge nemerelerimen keldi. Olarǵa qoıylym qatty unady, olar Dımash Ahmetulyna alǵystaryn aıtyp, KSRO Mádenıet mınıstrligi barlyq qazaq sırk ártisterin aılyq jalaqy kóleminde marapattady.

1976 jyly tamyz aıynda Dımash Ahmetulynyń jeke bastamasymen kásibı óner qaıratkeri, tamasha tulǵa Jeksembek Erkimbekov alǵash ret respýblıka Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalyp, meni birden orynbasary qyzmetine shaqyrdy. Men úshin bul óte kútpegen usynys boldy, men ózimniń úlken jaýapkershiligimdi túsinip, uzaq ýaqyt boıy kelispedim. Biraq jańa 1977 jyldyń 5 qańtarynda telefon arqyly D.A. Qonaev, maǵansózbe-sóz bylaı dedi: «Jaraısyń, jaýapkershilikti túsinesiń, biraq ony óz moınyńa alý kerek. Men de 30 jasymda Halyq Komıssarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldym. Sondyqtan, biz jumysqa kirisýimiz kerek, ásirese mınıstrdiń ózi sizden suraıdy. Onyń orynbasary ǵana emes, ini de bol».

Mádenıet mınıstriniń óner jónindegi orynbasary qyzmetin atqara júrip, Dımash Ahmetulynyń ishki mádenıeti joǵary ıntellektýaldy tulǵa bolǵandyqtan, rýhanı salaǵa, ulttyq óner men ádebıettiń damýyna árqashan jaqyn ekenine kóz jetkizdim. Qazaqstan basshysyna basymdyq berildi. Qonaev bılegen dáýir qazaq óneri men ádebıeti úshin naǵyz renessansqa aınalýy beker emes.

Bul jyldar ónerimiz úshin erekshe jemisti boldy. Roza Rymbaeva «Altyn Orfeı» syılyǵyn Bolgarııada, «Altyn mıkrofondy» Túrkııada aldy. Halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazdary skrıpkashylar Aıman Musahodjaeva men Gaýhar Mýrzabekova, pıanıster Jánııa Áýbákirova men Gúljámılá Qadyrbekova apaly-sińli Nákıpbekovalardyń biregeı trıosy boldy. KSRO Úlken teatrynyń opera jáne balet spektaklderinde Álibek Dinishev, Rahıma Jubatýrova, Raýshan Baıseıitova, Ramazan Bapovtar jarqyraıdy. Al 1978 jyly Úlken teatr sahnasynda Qazaq opera jáne balet teatrynyń Abaı atyndaǵy qazaq drama teatrynyń gastroldik sapary.

Áýezov atyndaǵy teatr, Qurmanǵazy orkestri men «Otyrar sazy» orkestriniń negizin qalaýshy, kórnekti kompozıtor, dırıjer Nurǵısa Tilendıev basqardy. Ártisterdiń sátti qoıylymdary Vashıngtonda, Parıjde, Berlınde, Tokıoda jáne álemniń basqa da astanalarynda ótti. Sol jyldary tamasha ónerpazdarymyzdyń tutas bir tobyna KSRO halyq ártisi degen joǵary ataq jáne KSRO Memlekettik syılyqtary berildi. KSRO halyq ártisi Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Roza Baǵlanova, Ázirbaıjan Mámbetov, Asanáli Áshimov búkil keńestik kópultty ónerdiń maqtanyshy boldy. Bul jerde bizdiń daryndy sýretshilerimizdiń eńbegi ekeni sózsiz, biraq olardyń Qazaqstanda shyǵarmashylyq áleýetin tolyq júzege asyrýy úshin jeke Dımash Ahmetuly Qonaevtyń turaqty qoldaýy men qamqorlyǵynyń arqasynda barlyq qıyndyqtarǵa qaramastan barynsha qolaıly jaǵdaılar jasaldy. Praktıkalyq jáne ıdeologııalyq sıpatta boldy.

Mádenıet vıse-mınıstri retinde men Dımash Ahmetulynyń óner jáne ádebıet qyzmetkerleriniń taǵdyryna jeke meıirbandyqpen atsalysqanyna birneshe ret kýá boldym. Olardyń kópshiligi onyń tikeleı nusqaýymen bedeldi úılerden páter aldy, jazýshylarǵa kitaptarynyń taralymyn aıtarlyqtaı arttyrýǵa kómektesti. Jazýshylar Áljapar Ábishev pen Qalıjan Bekhojınniń kitaptarynyń taralymyn kóbeıtý úshin kitaphanalarǵa jappaı tapsyrys berýge Dımash Ahmetulynyń tikeleı tapsyrma bergeni esimde. Odan da tańǵalarlyq jaǵdaı, birde Dımash Ahmetulymen telefon arqyly baılanysqanymda, áńgime barysynda ol Mádenıet mınıstrliginiń jaǵdaıyn jáne aldaǵy josparlaryn surady. Áńgime sońynda Dımash Ahmetuly Jambyl oblysynda turatyn belgili aqyn Kenen Ázirbaevtyń syrqattanyp jatqanyn aıtyp, aqsaqalǵa qandaı kómek kórsetý kerektigin tapsyrdy. Shynymdy aıtsam, bul týraly birinshi ret estip turmyn. Birden ketemin, bárin anyqtap, qajetti kómekti uıymdastyramyn dedi. Buǵan Dımash Ahmetuly: «Sen áli jassyń, halyq arasynda aty bar, salt-dástúrdi biletin, aqsaqalmen júrekke til tabysa alatyn jasy úlken kisige barǵan abzal», – dedi. Birden jurttyń súıiktisi, kompozıtor Nurǵısa Tilendıevti taýyp alyp, aqynǵa barýyn ótindim. Ol ózimen birge taǵy bir jazýshyny ertip, olar aqsaqalǵa jol tartty, ol D.A.nyń tezirek saýyǵyp ketýin tilep barýyn aıtqandyǵy týraly aqsaqalǵa bardy. Qonaevtan kelgen habarǵa birden kóńili kóterilip, qonaqtaryn bir apta boıy kútip, jibermedi. Qoshtasyp sóz alǵan belgili aqyn Dımash Ahmetulyna iltıpat bildirgeni úshin shynaıy rızashylyǵyn jetkizip, endi eshbir aýrýǵa boı aldyrmaıtynyn, onyń ústine dekorasııa men ıntererdi ózgertýge daıyn ekenin jetkizdi.

Kelýshiler kelgennen keıin men Dımash Ahmetulynyń kóp jylǵy kómekshisi, tamasha tulǵa, kórnekti ekonomıst Dúısetaı Bekejanovqa tapsyrmanyń oryndalǵanyn aıttym. Oǵan ol: «Bul Dımekanyń tikeleı tapsyrmasy edi, nátıjesin oǵan ózińiz habarlańyz», - dedi. Kelesi kúni meni D.Qonaev qabyldady. Men K.Ázirbaevtyń densaýlyǵynyń jaı-kúıi, ótinishterdiń joqtyǵy týraly egjeı-tegjeıli baıandadym jáne onyń alańdaýshylyǵyna rızashylyǵymdy bildirdim. Dekorasııa men ıntererdi ózgertýge daıyn ekendigi týraly aqynnyń sózimen baıandamasyn aıaqtady. Osy sózderden keıin Dımash Ahmetuly qatty kúlip: «Mynaý bizdiń qaıratty, qartaımaǵan aqsaqaldarymyz» dedi. Barlyq áńgimemiz ana tilimizde ótti. Osynaý jer betindegi uly tulǵanyń qazaq tiliniń baılyǵy men tereńdigine qaıran qaldym.

Qazaq KSR-niń halyq ártisi Gúljahan Ǵalıeva dúnıe salǵanda Dımash Ahmetuly onyń jalǵyzsyrap, ásirese týystaryna joqtaýshylardyń joqtyǵyn aıtyp, ony sońǵy saparǵa abyroımen, adamı jylylyqpen shyǵaryp salýdy ótindi. Osy kıeli kisiniń talaı, talaı adamdardyń taǵdyryna taýsylmas meıirimmen atsalysqanyna áli de tań qalamyn. Bul bárine jáne barlyǵyna qanshalyqty jetkilikti boldy. О́ıtkeni, 1942 jyldan bastap Qazaq KSR basshylarynyń biri boldy, al 1960-1986 jyldar aralyǵynda qysqa úzilispen Qazaqstannyń tuńǵysh basshysy, 1971 jyldan on bes jyl boıyna Qazaq KSR Saıası bıýrosynyń bedeldi músheleriniń biri, KOKP Ortalyq Komıteti – KSRO-nyń joǵary ujymdyq basshylyǵynda boldy.

Dımash Ahmetuly Qonaev jas kúninen aqtyq demi taýsylǵansha búkil sanaly ǵumyryn eli men halqyna aıanbaı, aıanbaı qyzmet etýge arnaǵan, ar-namysy men abyroıyn, jerlesteriniń shynaıy súıispenshiligi men qurmetin saqtap qalǵan naǵyz dáýir adamy. 1993 jyly tamyzda Almatyda buryn sońdy bolmaǵan jerleý rásimi D. Qonaev munyń jarqyn dáleli boldy. Qazaqstannyń astanasy mundaı adamdardy osy jerleý rásiminen keshiktirmeı, búkil qala men Qazaqstannyń barlyq oblystarynyń ókilderi ózderi eń jaqsy qarym-qatynasta bolǵan uly tulǵaǵa qaıǵysyn, súıispenshiligi men alǵysyn bildirýge kelgenge deıin kórgen emes. olardyń ómir súrgen jyldary, Qazaqstannyń tańy jáne onyń ásem astanasy Almaty. Opera teatrynan Keńsaıdaǵy beıit basyna deıin adamdar turyp, arbanyń astyna jańa gúlder laqtyrdy, osylaısha bul uly da qasıetti adamnyń sońǵy sapary jańa gúldermen kómkerildi. Bul qazaqstandyqtardyń naǵyz ult ákesi men uly zamandasy úshin jasaǵan sońǵy isi boldy.

Kóp jyldar boıy D.A. Qonaev, Qazaqstan bilim, ǵylym jáne mádenıettiń naǵyz tańymen birge respýblıkanyń óndiristik-sharýashylyq keshenin 800 paıyzǵa arttyrdy, beınelep aıtqanda, osy jyldar ishinde segiz jańa Qazaqstan quryldy. Respýblıka KSRO-nyń negizgi astyq qoımasyna aınaldy. Sonda olar ár keńestik nannyń negizi qazaqtyń joǵary bıdaıy ekenin maqtanyshpen aıtty.

Dál osy Dımash Ahmetuly Qonaevtyń tarıhta áli baǵalanbaǵan uly murasy táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men tabysty damýynyń qýatty irgetasyna aınaldy. Qazaq halqynyń birtýar perzentiniń búkil ómiri men ıgilikti qyzmeti urpaq úshin otanshyldyqtyń, tektilik pen Otanǵa aıanbaı qyzmet etýdiń sarqylmas qaınar bulaǵy bolatynyna senimdimin.

1983 jyly 17 jeltoqsanda meni D.A. Qonaev, menimen mádenıet salasynyń jaı-kúıi týraly jan-jaqty áńgimelesken. Men Dımash Ahmetulynyń oǵan jiti kóńil bóletinin, konsertter men qoıylymdarǵa qatysyp, qazaq óneriniń maıtalmandarymen jeke tanys ekenin bilsem de, onyń osy salanyń jetistigin de, máselelerin de qanshalyqty tereń biletinine tań qaldym. Mýzyka men teatrdyń jaı-kúıine oń baǵa bergen ol qazaq kınosyna degen shynaıy alańdaýshylyǵyn, muńyn bildirdi.

Jınalystyń qorytyndysy meni Qazaq KSR Memlekettik kınematografııa komıtetiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaý týraly usynys boldy. Ol kezde respýblıkada mınıstrler KOKP Ortalyq Komıteti bekitkennen keıin ǵana taǵaıyndalatyn jáne bul D.A. Qonaev KSRO joǵarǵy basshylyǵynyń múshesi boldy, L.I. Brejnev úsh márte Sosıalıstik Eńbek Erinen keıin KOKP OK Saıası bıýrosynyń toǵyz múshesiniń biregeıi boldy.

Kelesi kúni tańerteń KOKP Ortalyq Komıtetiniń uıymdastyrý bólimi men mádenıet bóliminiń meńgerýshilerimen Máskeýde boldym, sodan keıin men KSRO Memlekettik kınematografııa komıtetiniń tóraǵasy F.T. Ermashpen kezdestim. Bul bir ǵajaıyp adam keńestik kınonyń damýyna kóp eńbek sińirdi, biraq 1986 jyly demokratııanyń órship turǵan tusynda kınogerlerdiń kezekti sezinde keıbir shúkirshiliksiz rejısserler ony uıatsyz, aıaýsyz jala japty.

Onyń sózi áli esimde: «Tańerteń Dımash Ahmetuly telefon soǵyp, sizdi qoldaýdy ótindi. Men oǵan sizge barlyq qoldaý kórsetýge ýáde berdim. Aıtyńyzshy, men qalaı kómektese alamyn?» Bul D.A.nyń naǵyz ákelik kózqarasynyń taǵy bir jarqyn mysaly boldy. Qonaevtyń óz ujymyna jáne osy ǵajaıyp meıirimdi jáne jarqyn tulǵaǵa degen sheksiz alǵys sezimin halyq sharýashylyǵynyń, ǵylymnyń, bilimniń jáne mádenıettiń ártúrli salalarynda kóptegen jáne kóptegen qazaqstandyqtar basynan ótkerdi.

Memlekettik kınematografııa komıtetiniń tóraǵasy retinde men Dımash Ahmetulymen jumysta anda-sanda sóılesýdiń taptyrmas múmkindigi boldy, ol taǵaıyndalǵan soń maǵan: «Siz úshin meniń esigim árqashan ashyq. Kelińizder, aqyldasyńyzdar, bir bas jaqsy, ekeýi odan da jaqsy» dedi. Bul men úshin úlken mártebe boldy, biraq men ony eshqashan teris paıdalanbadym. Biraq Dımash Ahmetuly kınojobalarymyzdy bekitkennen keıin rejısserlermen birge qanattyǵa qaqtyrdyq, tabysqa degen umtylysymyzdy eshkim de, eshteńe de toqtata almady. Sondyqtan, qazaq kınosynyń damýyna naǵyz serpilis ákelgen jańa qazaq tolqyny dep atalatyn daryndy jas kınogerlerdiń tutas bir galaktıkasynyń dúnıege kelýine, eń aldymen, Dımash Ahmetuly Qonaevtyń janashyrlyq atsalysyp, udaıy qoldaý kórsetkeni bizge mártebe edi.

Uzaq shyǵarmashylyq ómirinde D.A. Qonaev, Kreml basshylyǵynyń Qazaqstannyń múddesine qol suǵatyn óte kúrdeli jaǵdaılar kóp boldy. Al osyndaı aqıqat sátterinde, týǵan jeri Qazaqstannyń taǵdyry qyl ústinde turǵanda, Dımash Ahmetuly eshbir bedelden qoryqpaı, ózi úshin eń aýyr zardaptarǵa ushyrap, Máskeýdiń ozbyrlyǵyna qarsy ashyq, sońyna deıin kúresti. Mine, Nıkıta Hrýshev Qyrymdy Ýkraınaǵa berip, munyń ornyn bizdiń soltústik oblystardyń birqataryn Reseıge berip, Tyń ólkesine biriktirý arqyly ótegisi keldi. Dımash Ahmetuly Qazaqstannyń batysy men ońtústiginde taǵy eki aýmaqtyń qurylýyna qol jetkizdi, sóıtip Tyń ólkesin erekshe mártebeden jáne Máskeýge tikeleı baǵynyshtylyǵynan aıyrdy, Qazaqstannyń quramynda qaldyrdy. Sondaı-aq óziniń prınsıpti, berik dáleldi ustanymynyń arqasynda D.A. Qonaev Kreml basshylyǵyn qazaqtyń Mańǵyshlaq túbegin Túrkimenstanǵa bermeýge sendire aldy. Alaıda, Hrýshevtiń Ońtústik Qazaqstannyń birqatar maqta egetin oblystaryn О́zbekstanǵa berý týraly sheshimine Qonaevtyń kelesi qatań qarsylyǵy ony Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinen aıyrdy. Sóıtip, 1962 jyly jeltoqsanda Qonaev respýblıkanyń birinshi basshysy qyzmetinen bosatylyp, onyń ornyna týǵan qazaq jerin kórshi respýblıkaǵa berý týraly bastama kóterip, zańdastyrýshy Iýsýpov taǵaıyndaldy. Dımash Ahmetulynyń 1964 jyldyń aıaǵynda qaıtadan respýblıka basshysy bolyp taǵaıyndalǵannan keıin jasaǵan birinshi isi Qazaqstanǵa berilgen úsh aýdandy qaıtaryp berdi.

Qonaevtyń erekshe batyldyǵy men danalyǵynyń arqasynda Qazaqstanda Máskeý tańyp otyrǵan nemis avtonomııasyn qurýdy toqtatý múmkin boldy. Bul tarıhı faktiler D.A. Respýblıkany shırek ǵasyr basqarǵan Qonaev Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵy men birtutastyǵyn saqtap qaldy. Osy eń qymbat jáne máńgilik qundylyqtardy saqtaý úshin Dımash Ahmetuly óziniń amandyǵyn ǵana emes, ómirin de birneshe ret qurban etýge daıyn boldy.

Qudaıǵa shúkir, memlekettigimizdiń ómir súrýi úshin eń aýyr synaqtar ótip jatqan búgingi kúnderde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sanaly túrde tolyq jaýapkershilikti óz moınyna ala otyryp, eldi buryn-sońdy bolmaǵan daǵdarystan alyp shyqqan eń sheshýshi de jan-jaqty sharalardy turaqtylyq pen jasampazdyq jolynda qabyldady. Bul, sóz joq, batyl Memleket basshysynyń Qazaqstannyń táýelsizdigi men halyqtyń ál-aýqaty úshin kúreste eshkim de, eshteńe de toqtata almaıtyndyǵyn kórsetti. Al shúkirshilik etken jerlester osy qıyn-qystaý kúnderde Prezıdentti túsinip qana qoımaı, shyn júrekten qoldady. Al Prezıdent pen ulttyń osynaý myzǵymas birligi – búgingi jáne máńgilik Qazaqstannyń turaqtylyǵy men tabysty damýynyń basty kepili.

1985 jyly naýryzda KSRO basshylyǵyna kelgennen keıin M.S. Gorbachev, respýblıkaǵa, eń aldymen, D.A. Qonaevqa Kremldegilerdiń sýyq qaraǵanyn sezdik. Jazda Sochıde bolyp, Qazaqstanǵa sybaılas jemqorlyq máselesi boıynsha barmaq bolǵan KSRO prokýratýrasynyń asa mańyzdy ister jónindegi tergeýshisi V.Kalınıchenkomen bir dastarhan basynda otyrdym. Men oǵan bizdiń respýblıkada «sizde ustaıtyn eshteńe joq, óıtkeni bizde jemqorlyqtyń izi de bolmaǵan. Onyń ústine KSRO Prokýratýrasynyń tergeýshileri Gdlıanmen Ivanovtyń ózbekstandyq jetistikteri sizge nur ústine nur emes, óıtkeni Dımash Ahmetuly 1956 jyldan bastap Almaty balalar úıine aıyna 300 rýblden astam óziniń akademııalyq jalaqysyn tolyǵymen aýdarǵan kıeli adam. Almatyǵa oralǵanymda men Dımash AhmetulynaKalınıchenkomen bolǵan jaǵymsyz kezdesý týraly aıttym, ol óte sabyrly jaýap berdi. Máskeýlik detektıv qansha qııanat jasasa da, áýlıe Dımash Ahmetuly Qonaevtyń abyroıy men qadir-qasıeti óziniń móldir tazalyǵynda qaldy. Birneshe qazaq jazyqsyz japa shekse de, keıin ádiletti túrde aqtaldy.

Sol jyldyń qyrkúıeginde Gorbachev jubaıymen jáne ertip júrgen qalyń toppen Selınogradqa ushyp baryp, aýyl sharýashylyǵy máseleleri boıynsha keńes ótkizdi. Ol jerge «Gorbachev Qazaqstanda» derekti fılmin túsirý úshin kıno tobyn jiberdik. Materıaldar on eki saǵatqa jýyq túsirildi, bul kadrlardy qarap otyryp, Keńes Odaǵynyń jańa basshysynyń Qazaqstandy jáne Qonaevty mensinbeıtinin anyq kórsetken múlde durys emes, dóreki minez-qulqyna tań qaldym jáne renjidim. Barlyq hattamalyq normalar men qarapaıym adamı etıkaǵa qaıshy ol Dımash Ahmetulyna qonaqtardy qazaq jerinde júrgizýshi retinde qarsy alýǵa jáne kezdesýdi ashýǵa múmkindik bermedi. Ortalyq taýdyń bul adamy qansha bulbuldaı saırap tursa da, uly eldiń qasiretine aınalatynyna kózim jetti. On eki saǵattyq túsirilimniń ishinde biz Gorbachevtiń dóreki ádetteri men qorlaý minez-qulqyn múmkindiginshe alyp tastap, otyz mınýttyq fılmdi áreń jınadyq.

Júregim aýyryp, fılmdi Dımash Ahmetulyna, tek oǵan ǵana kórsetýge bardym. Qarap bolǵan soń keshirim surap, Dımash Ahmetulyna fılmniń qaharmany jáne onyń Selınogradta bolǵany týraly ne oılaǵanymdy aıtyp berdim. Buǵan jaýap retinde Dımash Ahmetuly maǵan sózbe-sóz bylaı dedi: «Gorbachev el basyndaǵy qyzmetin Hrýshev retinde bastady, biraq onyń aqyry Hrýshevten de nashar bolady. Men ózimdi syndyrmaımyn jáne Gorbachevpen jumys istemeımin. Jaqynda men Máskeýge baryp, oǵan zeınetkerlikke shyǵý týraly ótinish beremin ». Oǵan men: «Dımash Ahmetuly, siz Qazaqstanǵa, jalpy Keńes Odaǵyna kereksiz, ásirese osyndaı basshy kerek. Siz bıtke renjigen tondy órtemeýińiz kerek»dedim. Dımash Ahmetuly óziniń tańǵajaıyp súıkimdi kúlkisine jymıyp: «Rahmet, balam», - dep, fılmniń shyǵýyna ruqsat berdi. О́kinishke oraı, Qazaqstandaǵy jáne jalpy KSRO-daǵy oqıǵalardyń odan ári damýy bul uly tulǵanyń boljamyn tolyǵymen rastap, Keńes Odaǵynyń ydyraýyna ákeldi. Alyp el Gorbachevtiń sóıleıtin dúkenine batyp bara jatyp, Kreml basshylyǵynyń ábden dármensizdiginen jarylyp kete bastady.

1986 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstannyń uzaq jyldar boıy qyzmetten ketken uly kóshbasshysynyń ornyna onyń ornyna belgisiz orta býyn partııalyq qyzmetkeri G.Kolbıntaǵaıyndalǵanda, Qazaqstan halqy Kreml tarapynan, ulttyq qadir-qasıetti qorlaý jánetaǵy bir ozbyrlyqqa tótep bere almady. Almatyda jáne respýblıkanyń basqa qalalarynda jastar men stýdentterdiń jappaı narazylyq sherýleri ótti. Kreml tarapynan aıaýsyz basylǵan bul narazylyqtar keńestik ımperııanyń joıylýynyń bastamasy bolyp qana qoımaı, sonymen birge otandastardyń uly jáne jer betindegi árbir qazaqstandyqtyń memleket basshysy, týysy men dosyna aınalǵanDinmuhamed Ahmetuly Qonaevqa degen shynaıy súıispenshiligi men qurmetin aıqyn kórsetti.

Búgin Dımash Ahmetuly Qonaevtyń týǵanyna 110 jyl tolý qarsańynda tuńǵysh prezıdentimiz – Elbasy N.Á. Nazarbaev qazaq halqynyń osy bir uly perzenti týraly: «Onyń Qazaqstan men qazaq halqynyń tarıhyndaǵy róli men mańyzyn asyra baǵalaý qıyn. Ol halqymyzdyń eń jaqsy qasıetterin boıyna sińirgen. Tarıhtyń ózi bárin de, árkimdi de óz ornyna qoıady. Biz ótkenge, aǵa urpaqqa qashanda qurmetpen qaradyq, ári qaraı da qaraıtyn bolamyz. Bul bárimiz úıretenetin asa mańyzdy sabaq. Biz ony elimizdiń turaqty damýynyń negizi retinde urpaqtarymyzǵa mura etip qaldyramyz». Qazaq halqynyń birtýar perzenti Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń búkil ómiri men ıgilikti qyzmeti urpaq úshin otanshyldyqtyń, tektilik pen otanǵa aıanbaı qyzmet etýdiń sarqylmas qaınar bulaǵy bolatynyna tereń senemin. Al onyń týǵan jeri Alataýdyń jarqyraǵan shyńdaryndaı jarqyraǵan móldir beınesi búginde jáne árqashanda memleket basshylary men halqymyzdyń birligin nurlandyra bermek – Táýelsiz Qazaqstannyń odan ári ál-aýqatynyń órkendeýi men gúldenýiniń basty faktory.

Qanat SAÝDABAEV