Tozaq qaqpasy

Impressıonıst músinshi Roden úshin músindeýde sezim­derdi, áserlerdi jańǵyrtý, shynaıy dúnıeni, onyń ózger­meliligi men utqyrlyǵyn beıneleý mańyzdy. 1885 jyly úkimetten Fransııanyń memle­kettik murajaıynyń qaqpasyn jasaýǵa tapsyrys alǵan qol­óner sheberi jumysty úsh jyldan keıin baryp bastaıdy. Biraq eń qyzyǵy shyǵarmany ádeıi aıaqtamaǵan eken. Búginde «Tozaq qaqpasy» máńgilik ja­zy­latyn jumys retinde tarıh­qa endi.

 Rodenniń ıdeıasy qashanda standartty emes, sheńberge syımaıdy. Ol ólimnen keıingi ómirdi bir sózben jetkize bilgen Danteniń «Qudiretti komedııa­syna» tánti bolady. Roden oı men sheberliktiń kúshin mú­singe salyp, qaıtalanbas «To­zaq qaqpalaryn» jasady. Kom­pozısııa 108 fıgýradan turady, olardyń kópshiligi jeke mú­sinderge aınalyp úlgerdi. Kom­pozısııadaǵy fıgýralar jaman­dyqtyń túrli nusqasy bolyp tabylady, olar aqyret esik­teriniń aldynda turary sózsiz.

Qaqpanyń ortalyq bóliginde oıshyldyń tozaqqa qaraı bet alǵan kúnáharlarǵa muńaıa qa­rap turǵanyn kóremiz. Bul jer­de jaǵympazdar, zorlaýshylar, óz-ózine qol jumsaǵandar jáne ósimqorlar berilgen. Ár adamnyń óz kemshiligi bar jáne soǵan laıyqty aýyr azap kútip tur.

Roden qaqpa aldynda jıyrma jeti jyl jumys istedi, biraq qorytyndylamady, óıtkeni músin onyń aldaǵy ómiriniń jańǵyryǵy edi. Ol sandardy biriktirip, oryndaryn aýystyrýmen ábigerlenýmen boldy. Ná­­­tıjesinde, shyǵarma avtor qaı­­­­tys bolǵannan keıin ǵana soń­ǵy keńeıtilgen nusqasy ne­gi­zin­de quıyldy. Biraq bul opsııa Ro­­dendi qanaǵattandyrady dep eshkim aıta almasy anyq. Tek ýaqyt sheber úshin tańdaý jasady.

Bareleftik fıgýralar mú­sin­shiniń emosıonaldylyǵyn kórsetedi. Quddy tynystap turǵandaı týyndyǵa beıjaı qaraý múmkin emes. «Tozaq qaq­palary» tańǵaldyrady, kóp­tegen emosııaǵa jeteleıdi. Mun­da qorqynysh, tańdaný, ókinish, sharasyzdyq bar. Siz músindi kózben kórseńiz qandaı kúı kesher ekensiz…