Memleket basshysy Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda óńirlerdiń geraldıkalyq tańbalaryndaǵy mazmun men pishin júıesizdigin joıyp, bir izge keltirý týraly naqty tapsyrma berdi. «Aımaqtardyń jáne qalalardyń tańbasyn biryńǵaı úlgige keltirý kerek dep sanaımyn. Qazir olardyń kóbiniń mazmuny men pishini árkelki. Soǵan baılanysty qoǵamda jıi syn da aıtylady. Bul salaǵa muqııat taldaý jasap, ortaq ustanymdar ázirleý qajet», dedi Prezıdent.
Jalpy, geraldıka salasyndaǵy júıesizdikke «rámiz» ben «nyshan» sózderiniń zańdaǵy qoldanysy sebep bolyp otyr. Ǵylymı turǵydan «nyshan» men «rámiz» uǵymdary syrttaı uqsas bolǵanymen, olardyń kategorııalyq mártebesi men qyzmeti – túbegeıli bólek. «Nyshan» – kóbine ádebı-estetıkalyq keńistikte qoldanylatyn, erkin ınterpretasııaǵa ashyq, kontekstke táýeldi belgi. Ol júıege baǵynbaıdy ári maǵynasy turaqsyz. Al «rámiz» – geraldıka jáne semıotıka aıasynda qatań anyqtalǵan, qurylymdyq orny bar, áleýmettik turǵydan bekitilgen, quqyqtyq mánge ıe tańba. Demek, «nyshan» – beıneli kategorııa, al «rámiz» – resmı kategorııa.
Geraldıkada belgi kezdeısoq tańdalmaıdy: ol tarıhı dástúrmen, quqyqtyq normamen, mádenı kodpen bekitiledi. Mundaı júıede ár elementtiń orny, qyzmeti men maǵynasy naqty reglamenttelgen. Sondyqtan «nyshan» sııaqty kómeski, erkin uǵymdy qoldaný geraldıkanyń basty qaǵıdasy – naqtylyq pen júıelilikti buzady. Kerisinshe, «geraldıkalyq rámiz» termıni tańbanyń ınstıtýsıonaldyq mártebesin, semantıkalyq júktemesin jáne júıedegi ornyn dál kórsetedi.
Prezıdent tapsyrmasynda naqty ári buljymas talap qoıyldy: aımaqtyq tańbalardyń mazmuny men pishini júıesizdik pen erkin túsindirýge jol bermeı, qatań túrde birizdendirilip, biryńǵaı ádisteme negizinde bekitilýge tıis. Bul – formaldy usynys emes, memlekettik saıasattyń tutastyǵyn qamtamasyz etetin mindetti norma.
Osy oraıda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi týraly» zańǵa ózgerister engizilip, «nyshan» sóziniń bári «rámizge» aýystyryldy. Degenmen onyń ishinde «óńirlik nyshan» degen uǵym da júr. Oǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Til komıteti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy uıǵarym shyǵarǵan. Bul uıǵarymnyń geraldıkada ǵylymı negiz retinde usynylýy qısynsyz. Aldymen termınologııa komıssııasynyń emes, saraptamalyq keńestiń talqylaýynan ótýi kerek edi. Sonyń saldarynan máseleni talqylaý barysynda «rámiz» sózine ǵana birjaqty nazar aýdarylyp, onyń ártúrli quqyqtyq mártebelerge ıe bolýy eskerilmegen.
Atap aıtqanda, rámiz uǵymy memlekettik, óńirlik, vedomstvolyq jáne áskerı deńgeılerde qoldanylady ári olardyń árqaısysy derbes quqyqtyq anyqtamaǵa ıe. Osy turǵydan alǵanda, másele rámiz sóziniń ózinde emes, onyń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýda jatyr. Eger taldaý ataýǵa emes, «memlekettik rámiz», «óńirlik rámiz», «vedomstvolyq rámiz» jáne «áskerı rámiz» degen quqyqtyq sanattarǵa basymdyq bere otyryp júrgizilse, olardyń arajigi naqty ajyratylady ári eshqaısysy bir-biriniń mártebesin tómendetpeıdi. Bul jaǵdaıda uǵymdyq ta, quqyqtyq ta qaıshylyq týyndamaıdy. Osyǵan baılanysty óńirlerdiń resmı belgilerin ataýda «óńirlik rámiz» termınin qoldanýǵa qoıylǵan shekteýlerdi quqyqtyq, ǵylymı turǵydan negizsiz ári atalǵan máseleni Úkimet deńgeıinde qaıta qaraýdy oryndy dep sanaımyn.
Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy konsýltatıvtik-keńesshi qurylym retinde quqyqtyq normalar belgileý quzyretin ıelenbeıtinin aıta ketý kerek. Ol zań qabyldamaıdy, mindetti erejeler bekitpeıdi, onyń kez kelgen sheshimi usynymdyq deńgeıden aspaıdy.
«О́ńirlik nyshan» tirkesi ǵylymı talapqa saı kelmeıdi, óıtkeni ol resmı bekitilgen tańbany emes, jalpylama ısharany bildiredi. Al «óńirlik rámiz» – naqty bir aýmaqtyń tarıhı-mádenı kodyn, áleýmettik mártebesin jáne aıyrym belgisin bildiretin júıeli uǵym. Bul – termınologııalyq dáldik pen ǵylymı aıqyndyqtyń talaby. Rámiz – konstıtýsııalyq zań men resmı qujat tili.
Termınologııany odan ári júıeleý úshin ataýlar arasyndaǵy ıerarhııalyq sáıkestikti saqtaý qajet. Qazaq tilinde «memlekettik rámiz» uǵymy óziniń naqty kórinisin «eltańba» arqyly tabady. Bul – geraldıkalyq dástúrge tolyq sáıkes keletin, ornyqqan ǵylymı ataý. Osy úlgini saqtaı otyryp, óńirlik deńgeıdegi gerbti «tóltańba» dep ataý – tek lıngvıstıkalyq usynys emes, ǵylymı zańdylyqqa negizdelgen sheshim.
«Tóltańba» uǵymy semantıkalyq turǵydan da, qurylymdyq turǵydan da dál: «tańba» – geraldıkalyq belgi, al «tól» – sol keńistikke tándikti, menshiktilikti bildiredi. Osylaısha, bul termın óńirlik gerbtiń mánin tolyq ashady ári ony «eltańba» uǵymymen bir júıege keltiredi. Nátıjesinde, «eltańba – memlekettik deńgeı», «tóltańba – óńirlik deńgeı» degen aıqyn geraldıkalyq ıerarhııa qalyptasady.
Eger ǵylymı aınalymda «nyshan» sııaqty jalpylama ataýlar saqtala berse, onda uǵymdyq shekaralar bulyńǵyrlanyp, geraldıkalyq júıe álsireıdi. Al «rámiz» ben «tóltańba» sııaqty naqty termınderdi engizý – tek ataý aýystyrý emes, bul ulttyq tańbataný júıesin ǵylymı deńgeıge kóterý, ony halyqaralyq geraldıkalyq standarttarmen úılestirý.
Aıdyn RYSBEKULY,
geraldıst zertteýshi