Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri, ánshi Hatımolla Berdiǵalıev bıyl 70-ke tolady. О́nerpazdyń mereıtoıy qarsańynda Batys Qazaqstan oblystyq fılarmonııasy ánshiniń elektrondy albomyn daıyndady. Biz belgili óner tarlanyna jolyǵyp, birer saýal qoıǵan edik.
– Kele jatqan jetpis jasyńyz qutty bolsyn! Sizdiń týǵan kúnińiz – eń «defısıt» kún ǵoı. Bıylǵy aqpanda 29-y bar ma edi?
– Bıylǵy aqpan 28-inen bitedi. Men ózi 17-demin (kúledi). Osy kezge deıin on jeti-aq ret týǵan kúnim boldy degenim ǵoı.
– Endeshe týǵan kúnge kóp shyǵyndanbaısyz, jaqsy eken...
– Qurdastar qutqaratyn ba edi?! Kerisinshe eki márte shyǵyndanam (kúledi). Aqpannyń sońǵy kúni báribir jınalady. Erteńinde «29-y bolǵanda búgin týǵan kúniń bolar edi ǵoı» dep taǵy keletinder bar.
– Aǵa, siz burynǵy mereıtoılaryńyzdy erekshe ótkizdińiz. 60 jasyńyzda «Aıman-Sholpan» jyryn sahnaǵa shyǵaryp, erekshe kesh ótkizdińiz. 65 jasyńyzda jeke án keshin berdińiz. Jetpiske qandaı jospar bar?
– Jetpiske kelip, birdeńe tyndyram deýdiń ózi qıyn ǵoı. Bıyl eshteńe josparlamadym. Biraq fılarmonııamyz bir is bastap qoıypty. «Azdy-kópti eńbegińiz bar, osyndaı shara jasaıyq» dep aqyldasqan soń, qarsy bolmadym. О́zimniń jıensharym, ánshi Aıbar Haıyrhanov ekeýmizdiń oryndaýymyzda «Es kirgizer esti ánder» atty án-jınaq daıyndalyp jatyr. Bul jınaqtyń bir ereksheligi – elektrondy albom túrinde barlyq áleýmettik jelide qoljetimdi bolmaq. Aıtpaqshy, múmkindikti paıdalanyp, osy sharanyń basy-qasynda júrgen azamattardy – Ǵarıfolla Qurmanǵalıev atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń basshysy Ashat Qajyǵalıevke, Dáýletkereı atyndaǵy qazaq halyq aspaptary orkestriniń kórkemdik jetekshisi, bas dırıjer Erkin Nurymbetovke, fılarmonııanyń bólim jetekshileri Abdýl Rahmetov pen Oljas Seıtimovke, dızaıner, árleýshi azamattar Halel Qazıev pen Sultan Erbolatqa jáne basqalaryna alǵys aıtqym keledi.
– Konserttiń baǵdarlamasyndaǵy biraz án tanys sııaqty...
– Iá, osydan 5 jyldaı buryn aǵaıyndy Rıshat pen Músilim Abdýllınderdiń 100 jyldyǵy ótti. Soǵan Aıbar ekeýmiz qos ánshiniń repertýaryndaǵy ánderden «Egiz áýen – qos qanat» atty konsert uıymdastyryp edik. Ol konsert óte jaqsy ótti, biraq Oral qalasynan basqa jerde tarata almadyq. Gastrolder de bolmady. Sondyqtan sol repertýardy elektrondy albom túrinde jasap qaldyrǵymyz keldi. 2021 jyly qos ánshiniń týǵanyna 105 jyl boldy. Aıtaıyn degenim, Rıshat, Músilimdeı qazaqtyń myqty ánshileri bolǵanyn ónerge jaqyn adamdar bolmasa, búgingi jastar bile bermeıdi. Onyń ústine, jas bolsa jetpiske keldi. Burynǵydaı sahnaǵa shyǵyp, kúnde án sala bermespin. Aıbar ekeýmizden bir estelik qalsyn dep kiristik. Bul albomda negizinen 5 jyl burynǵy, qos ánshiniń repertýarynan alynǵan baǵdarlama bolady.
– Siz aǵaıyndy Abdýllınderdi kórip pe edińiz? Shynymen myqty ánshi me edi?
– Rıshat Abdýllınniń konsertin tikeleı eki márte kórdim. Birinde, 1974 jyly «Pravda» sovhozynyń úlken mádenıet úıi ashylyp, sol ǵımarattyń ashylý saltanatyna Rıshat aǵaı balasy Zaýrmen birge keldi, án aıtty. Men ol kezde Oral saz ýchılıshesiniń vokal bóliminde 3-kýrs oqıtynmyn. Áskerı kıim kıip, dombyramen qazaqsha án aıttym. Sol keshte Rıshat Abdýllındi, Baqyt Áshimova apaıdy jap-jaqyn jerden kórdim. Ekinshi márte, 1981-1982 jyldary Rıshat aǵaı Qaztalovqa gastrolmen keldi. Oı, bular shynymen myqty ǵoı. Qos daýysty ándi qazaqqa alǵash alyp kelgen osy aǵaıyndy Abdýllınder ǵoı. Ekeýi de Máskeý konservatorııasyn bitirgen, Rekeń Abaıdy alǵash oınaǵan, 40 jyl boıy opera sahnasynan túspegen. Músekeń densaýlyǵyna baılanysty bolar, ándi erterek qoıypty. Al Rekeń 1988 jyly qaıtys boldy. Ańyz adamdar ǵoı bular.
– Sizdi jalpy qazaq aıtys aqyny retinde tanydy ǵoı. Qalaı ánshi bolyp kettińiz?
– Meniń mamandyǵymnyń ózi – ánshilik. 1975 jyly Oral mýzykalyq ýchılıshesiniń vokal synybyn bitirdim. Biraq ánshilikpen sahnaǵa kóp shyǵa almadym. Onyń sebebi kóp. Mysaly, ýchılıshe bitirgen soń meni oblystyq fılarmonııaǵa jumysqa joldady. Biraq ol kezde qazaq balasyna qaladan páter alý múmkin emes. Qolymda 80-nen asqan anam bar, jas otbasymyn, qalada páter jaldap qalaı turaıyn?! Aptalap, aılap gastrolge ketý kerek. Sonymen qalaǵa úılespedim, aýylǵa ketkenim sol. Aýylda 7 jyl mektepte ánnen sabaq berdim. 1982 jyly mádenıet salasyna aýystym, áýeli avtoklýb meńgerýshisi, keıin mádenıet bóliminde metodıst boldym. Sonymen birte-birte tanyldym. Meni ánshi retinde taýyp, ónerimdi baǵalap, kóp qoldaý bildirgen adamnyń biri – jýrnalıst Tıhon Álipqalıev. Gazetke jıi jazyp júretin. 1989 jyly konservatorııada dástúrli án klasy ashyldy. Bul jer-jerdegi mýzyka ýchılıshelerine de serpin berdi. Sóıtip, Oralda Muhıt án klasyn ashý týraly sheshim qabyldandy. Osynyń sebebimen Oralǵa shaqyryldym, qazirgi Oral saz kolledjiniń janynda 18 jyl dástúrli ánnen sabaq berdim.
– Bárekeldi, 18 jylda talaı shákirt aldyńyzdan ótken shyǵar?
– Árıne! Dástúrli ánniń bolashaǵy joq deı almaımyn. Dástúrli ánshiler kóbeıip keledi. Ánimiz túzelip kele jatyr. «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel!» deıdi ǵoı Abaı atamyz. Qazir barlyq mýzyka mektepterinde án-terme degen klass bar. Kolledjde Muhıt klasy bar. Konservatorııada úlken mektep bar. Sondyqtan qazirgi ánshilerdiń basym bóligi, 60 paıyzy saýatty dep aıtar edim. Al tyńdaýshylar ártúrli. Jeńil-jelpi, bókse qımyldatatyn ánderge beıimderi de bar. Biraq ánshisi saı bolsa, án degen – qazaqtyń tólqujaty, jany ǵoı. Buryn qazaqtyń ánin úsh mektepke bólýshi edik, qazir qandastardyń kelýimen 5 mektepke jettik. Qudaıǵa shúkir, izbasarlarym da bar. Tikeleı ózimnen tálim alǵan 30 shaqty shákirtim bar. «Shákirtteriń án aıta almaıdy» degen sóz estigen joqpyn. Mýzyka mektepterinde sabaq berip júrgenderi bar. Armat degen shákirtim konservatorııada ustazdyq etip júr. Kóńilim toq, aınalaıyn.
– Siz kúni keshege deıin oblystyq fılarmonııada jumys istedińiz ǵoı. Estýimshe, óz erkińizben aryz jazyp, qyzmetten ketipsiz.
– 2009 jyly kolledjden Ǵarıfolla Qurmanǵalıev atyndaǵy fılarmonııaǵa birjola aýystym. 2021 jyldyń jazynda, 69 jasymda óz aryzymmen qyzmetten bosadym. 69 degen jas – adam ómirindegi bir kezeńniń sońy ǵoı. Daýys apparatym babynda turǵanda keteıin dedim. Shyny kerek, jigitter «ketpeńiz» dep kóp jalyndy. Kónbedim. Aqyrynda «Konsert bolsa shaqyramyz» dedi. Solaı kelistik.
– Byltyr «sońǵy konsertimdi berdim» dep qorqyttyńyz. Pandemııa kezinde shekteýler bar, kórermen durys tamashalaı almaı qaldy...
– Ol ras. Sońǵy konsertimdi byltyr berdim. Endi jeke konsertim bolmaıdy. Jeke konsert berý ońaı emes qoı. 5-6 ánnen keıin daýys apparaty sharshaı bastaıdy. Sondyqtan der kezinde toqtaı da bilý kerek.
– Endi qandaı josparyńyz bar?
– «Aıman-Sholpan» jyryn surap jatqandar bar. Jyrdy alǵash aıtqaly beri arada on jyl ótti, mátinin qaıtalaý kerek. Aldaǵy sáýir aıynda Terekti aýdany surap jatyr. 1 saǵat 25 mınýt boıy kórermendi ustap otyrý da ońaı emes. Jyrdyń ishinde bizdiń jaqtyń ánderin de kirgizip, ózimshe árledim. Qazirgi kórermen jyrdan ajyrap qaldy ǵoı. Ony bir maqammen ustap otyrý qıyn. Sondyqtan túrlendirip, qyzyqty etý kerek. Keıde «álqıssa» dep qoıyp, kórermendi daıyndap, sergitip alasyń. Jyrdy tyńdaı alatyn aýdıtorııada álqıssa az bolady. Bul da úlken bir óner ǵoı.
– Siz erterektegi bir sózińizde mátini eskirgen keńestik shyǵarmalardy jańǵyrtyp, qaıta tiriltý týraly aıtyp edińiz.
– Iá, solaı degenim esimde. Biraq Keńes ókimeti kezinde aıtylǵan, keıin maǵynasy jaramaı qalǵan ánderdi túgel jańǵyrtý yńǵaısyz bolar. О́ıtkeni árqaısynyń avtory bar, bireýdiń jazyp ketken dúnıesi ǵoı. Árıne, keıbir jekelegen sózdi ózgertýge bolady. Mysaly, men aıtyp júrgen bir ánde: «Sovet eli ómir kórkin kúzetemiz qyraǵy» degen sóz boldy. Ony men «Qazaq eli» dep ózgerttim. Odan ánge nuqsan kelmedi dep oılaımyn.
Úkili Ybyraıdyń «Tolqyn» degen áni bar. Keńes kezinde sol ánniń tym jaqsy mátinin buzyp, bylaısha ózgertken:
«Elim bar kolhoz bolyp kúlimdegen,
Kólik bar traktordeı dúrildegen.
Qyrtysyn qara jerdiń qoparǵanda
Júregi sum baılardyń dirildegen» – deıdi. Osy da poezııa ma? О́ziniń «Tolqyn» degen sózi keremet bolatyn. Nege ózgertti?! Qııanat qoı.
О́z basym dástúrli qazaq ánderin zamanaýı óńdeý degenge de qarsymyn. Ándi orkestrge salý bar, ol jaqsy. Biraq keı shyǵarmany kompıýterlik «óńdeýden» ótkizip, ánniń berekesin ketiretinderge qarsymyn. Túpnusqa qalpy saqtalýy kerek.
– Sizdi jaqsy biletinder «memlekettik tildiń naǵyz janashyry» dep ataıdy. Qashannan beri osyndaısyz?
– Qazaq tili memlekettik til dep jarııalanǵaly beri aınalamnan sony talap etip kelemin. Bul meniń ymyrasyz, prınsıpti talabym. Qazaq tilinde bolmasa, eshbir qaǵazǵa qol qoımaımyn. Ana jyly bir oqıǵa boldy. «El» prodıýserlik ortalyǵy jeke dıskimdi shyǵaratyn bolyp, Almatyǵa shaqyrdy. Jol, qonaqúı shyǵyndaryn kóterip, barlyq jaǵdaıymdy jasady. Endi kelisim-shartqa qol qoıar kezde qujat mátini orys tilinde bolyp shyqty. Qol qoıýdan bas tarttym. Tipti talabym oryndalmasa bárinen bas tartyp, elge ketip qalýym da múmkin edi. Sol jerde kelisimsharttyń memlekettik tildegi nusqasy jasaldy. Mundaı jaǵdaı Oralda da bolyp jatady.
Halyqtyń tili men óneri – ulttyń bary, basty qazynasy ǵoı. Biz, óner adamdary osyny umytpaýymyz kerek. Sońǵy ózgeristerdi kórip, elimizdiń eńsesi kóterilip, durystalyp ketýinen úmittimiz. Alla taǵalanyń kózi túzý bolsyn! Halyqty aldaı bermeı, máselesin sheshetin ýaqyt keldi ǵoı.
– Áńgimeńizge rahmet. Sahnada el-jurtyńyzdy qýanta berińiz.
Áńgimelesken
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy