Endi kezek endemııaǵa keldi me?

Sońǵy aptalarda álemniń túkpir-túkpirinde pandemııaǵa qatysty kóp­ten kútken jaǵymdy habarlar aıtylyp jatyr. Eki jylda 5,5 mıllıonnan astam adamnyń ómi­rin jalmaǵan indettiń sońy kórin­­gendeı. Keıbir elder COVID-19 indetin kádimgi maý­symdyq tumaý sekildi qarasty­ratynda­ryn málimdedi. Bir anyǵy – bul habarlamalar­dyń qansha­­lyqty shyndyqqa jaqyn ekenin birden kesip aıtý múmkin emes. Sońǵy jyl­­dary ahýaldyń qalaı kúrt óz­geretinine etimiz úırendi. Sol sebepti pandemııanyń aıaqtalýy jaıly estigen alǵashqy habarlar eleń etkizbeı qoımady.

Taralý deńgeıi áldeqaıda joǵa­ry «Omıkron» shtamyn juqtyr­ǵandar sany kúrt ósýine qaramastan, Anglııa men Irlandııa eldegi qaýip­sizdik sharalaryn jeńildetý tý­raly sheshim qabyldap otyr. Onyń basty sebepteriniń biri koro­na­vı­rýstyń jańa shtamy osyǵan deıingi túrlerinen jeńil ótip jatyr. Sondyqtan keıbir elder ony tumaýdyń bir túri retinde qarap, qaýiptenýdi qoıdy. Onyń ústine bıznes pen basqa da salalar jańa shtamm shyqqan saıyn ár tolqynmen engizilgen qatań karantın sharalarynan sharshady.

Danııa da aldaǵy ýaqytta barlyq shekteýlerdi alyp tastaıtynyn jarııalady. Eldiń densaýlyq saqtaý mınıstrligi COVID-19 indetin budan bylaı qoǵam úshin qaýipti dep sanamaıtynyn málimdegen.

Ispanııa, Ulybrıtanııa men basqa da elderdiń saıası jetekshileriniń resmı málimdemelerinen qoǵam vırýspen ómir súrýdi úırenýi kerek ekeni anyq baıqalady. Máselen, Ulybrıtanııanyń densaýlyq saqtaý mınıstri COVID-tiń eshqaıda ket­­pe­ıtinin, oǵan qoǵam retinde beıim­­delýimiz kerek ekenin aıtyp, Ulybrıtanııa Eýropada pande­mııanyń endemııaǵa aýysýynda kósh bastadyq dedi.

«COVID eshqaıda joǵalmaıdy. Bizben uzaqqa turaqtap qalatyn túri bar, tipti máńgige qalýy múmkin. Al biz soǵan beıimdelgenimiz jón. Meniń oıymsha, biz Eýropada pan­demııanyń endemııaǵa aýysýynda kósh bastap, álemge bul jaǵdaıǵa qalaı beıimdelip ómir súrýge bolatynyn kórsetip kelemiz», dedi Sadjıd Djavıd.

Sonymen pandemııany endemııa aýystyratyny sóz boldy. Qa­ra­paıym adamǵa bul ekeýiniń de ne ekeni belgisiz edi. Sońǵy jyl­dary epıdemıologııa salasyn tú­siný­ge tyrystyq. Eki jyl buryn pandemııamen tanystyq. Endi endemııa dep júrgenderi ne boldy? Áıteýir, bir qaraǵanda jaqsy nyshan sekildi kórinedi. Pan­demııa degenimiz – juqpaly in­det­tiń búkil álemge ta­ralǵanyn bil­dirse, endemııa – indet­tiń belgili bir aımaqqa tán eke­nin anyqtaıtyn uǵym. Sonymen endi COVID syrt­­­tan kelgen juqpaly aý­rý emes, tumaý sekildi ár aımaqta kez­­de­setin ınfeksııa dep qabyldaıtyn bolamyz.

Dese de, saıasatkerler halyqqa jaǵymdy jańalyq retinde kórsetip jatqan endemııa biz oılaǵandaı jeńil me? Osy máselege qatysty Oksford ýnıversıtetiniń profes­so­ry Arıs Kasýrakıs (Aris Katzourakis) belgili Nature basyly­mynda óz pikirin jarııalaǵan eken. Ol endemııa qaýipsiz degendi bildirmeıtinin jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasynda qaýip seıilmeıtinin aıtady.

«Endemııa» sózi pandemııaǵa baı­lanysty jıi qoldanylatyn sózder­diń biri boldy. Qate boljamdar orynsyz úmitke alyp keldi. Bul COVID-19 tabıǵı túrde aıaqtalady degendi bildirmeıdi. Tumaý men sýyq tııý endemııa ekeni ras. Lassa indeti, bezgek pen polıomıelıt te endemııa. Vaksınaǵa deıin sheshek te solaı boldy. Endemııa da keń taralyp, adam ólimine alyp kelýi múmkin. 2020 jyly bezgekten 600 myńnan astam adam qaıtys boldy. Sol jyly 10 mıllıon adam týberkýlezben aýyryp, 1,5 mıllıon naýqas qaıtys boldy. Bul «ómir burynǵy qalpyna qaıta kelsin» dep evolıýsııa qozdyrǵysh patogendi ózi rettep qoıdy degendi bildirmeıdi», deıdi evolıýsııalyq vırýsolog maman.

Onyń aıtýynsha, vırýstyń jeńil ótýine qarap ony «erkine ji­ber­genimen», ol taǵy ózgerip, mýta­sııaǵa ushyrap basqa bir túrine aınalady. Máselen, bir elde jaǵdaı turaqtaldy degenimizben, indet órshi­gen taǵy bir elde jańa shtamm paıda bolyp, basqalarǵa juǵa bastaýy múmkin. Oksford ýnıversıtetiniń professory sondyqtan vırýs tabı­ǵı jolmen joǵalyp ketedi degen túsinik qate ekenin, arqany keń­ge salýǵa bolmaıtynyn jáne vak­sı­nanyń teńdeı taratylýyn qam­tamasyz etý kerektigin aıtady. Mamandar vaksınany báribir saldyrý kerek degen pikirden aınymaıtyn sekildi. Indetpen kúresýdiń, ony aýyzdyqtaýdyń jalǵyz joly osy dep otyr.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy da COVID-19 indetin endemııa retinde qarastyrý áli erte ekenin eskertedi. Olardyń aıtýynsha, vırýstyń evolıýsııasy belgisiz jáne pandemııa jahandyq deńgeıde áli de órship tur.

Sarapshylar sondaı-aq qazirgi pandemııadan da sabaq alý kerek ekenin aıta bastady. Mıchıgan ýnı­ver­­sıtetiniń tarıhshysy Dj.Alek­­s­andr Navarro 1918 jyl­ǵy tumaý pandemııasy kezinde amerı­ka­­lyq­­tar qatań qaýipsizdik sharala­rynda ómir súrýden sharshap, keıin araqashyqtyq saqtaý sekildi saqtyq sharalaryna qol siltep, qalypty ómirge qaıta oralýǵa asyq­qan. Juqtyrǵandar sany azaıa sala halyq burynǵy ómirin ańsap, kásiporyn ıeleri óndiris oryndaryn qaıta ashýǵa ruqsat berý úshin sheneýnikterge qysym jasaı bastaǵan. Osylaısha, pandemııa aıaq­taldy dep barlyǵyn erkine qoıa bergende tumaýdyń jańa tolqyny kelip halyqty ábigerge salǵan deıdi ǵalym.

Mine, osy sekildi mysaldar «biz de asyǵys sheshim qabyldap jat­qan joqpyz ba?» degen oıǵa ıter­meleıdi. Alaıda adamzat balasy qansha jasasa, juqpaly aýrýlar da sonsha ýaqyt birge kele jatqanyn umytpaý kerek. Ratgers ýnıversıtetiniń tarıhshysy Iýhet Varlık bezgek, týberkýlez, alapes jáne qyzylsha sııaqty aýrýlardy mysalǵa keltire otyryp: «qoǵamǵa áser etetin qozdyrǵysh patogender bir paıda bolǵannan keıin, olardyń basym bóligi turaqtap qalady» dep jazdy. Jappaı vaksınalaýdyń ar­qa­syn­­da tek sheshek tolyǵymen joıylǵan.

Mine, osy ótkenniń sabaqtary indettiń tolyǵymen joıylyp, qa­lyp­ty ómirimizge qaıta oralamyz degen úmittiń odan ári mazdaýyna jol bermeı tur. Eýropa elderi qan­sha jerden optımıstik málimdeme jasa­ǵanymen, bul jaǵdaıdyń to­lyq beınesi emes. Eskeretin, jaýap­kershilik tanytatyn máseleler kóp.

Shynynda pandemııa dúnıejúzi boıynsha halyqtyń shydamyna synaq bolǵany ras. Sońǵy eki jylda álemniń túkpir-túkpirinde el bıliginiń sheshimderine qarsylyq bildirip, narazy bolǵan halyqtyń qarasy kóp. Sheneýnikterge degen senimniń joǵalýy, memleket engizgen erejeler men sharalarǵa degen qarsylyq áli kúnge deıin jalǵasyp jatyr.

Indettiń qatań sharalaryna narazy Kanada halqy beıbit sherýge shyǵyp jatyr, ótken aptada Brıýsselde úkimettiń indetti eńserý sharalary men vaksınalaýǵa qarsy shyqqandar jappaı tártipsizdik ornatyp, Belgııa polısııasy sý men kózden jas aǵyzatyn gaz qoldanýǵa májbúr bolǵany belgili.

Halyq sheneýnikterdiń vaksına alýdy mindetteý sekildi talaptary adam quqyǵyn shekteıtinin aıtyp, mundaı sheshimderdi árkim óz qalaýymen jasaýy kerek degen pikir bildiredi.

Kanada astanasyna aǵylǵan júk kólik júrgizýshileri 15 qańtarda kúshine engen Kanadaǵa kiretin bar­lyq júrgizýshi vaksınalanǵan bolýy kerek degen talappen kelispeıdi. Amerıka Qurama Shtattary júk kó­l­ik júrgizýshilerinen ekpe alýdy talap etip otyr. Ashynǵan júr­gizýshilermen qatar, kóshege úkimet­tiń indetke qatysty sharalaryna kóńili tolmaıtyn ózge de turǵyndar óz talaptaryn aıtyp shyqqan.

Bul áreketter halyqtyń karantın, mindetti vaksınalaý sekil­di sharalardan mezi bolǵanyn kórse­tedi. Sol sebepti de keıbir Eýropa elderiniń maska taǵý, kóp adam jı­­nalatyn qoǵamdyq oryndarda araqashyqtyq saqtaý sekildi erejelerdi alyp tastap, qalypty ómirge orala bastaǵany úmit otyn syılaǵany ras. Degenmen, «áli de órship turǵan indetti «erkine ji­berý» qanshalyqty durys?» degen suraqtyń paıda bolýy zań­dy. Mamandardyń pikiri men táji­rıbe kórsetkendeı, juqpaly aýrý ózdiginen joǵalyp ketpeıdi. Vaksına almaǵan halyqtyń áli de kóp ekenin eskersek, qatań talap bolmasa da, jeke saqtyq sharalaryn saqtap júrý artyq etpeıdi.