Elimizde bankter ekonomıkany nesıelendirýge májbúr. Ásilinde, bıznes – derbes sheshim qabyldaýǵa tıis sýbektiler. Alaıda ekonomıkamyz shıkizatqa baǵdarlanǵandyqtan bankter bıznes-jobalardy tańdap, olarǵa qaryz berýge mindetti. Bul óz kezeginde bank kapıtalynyń naryqtyq ólshemderge saı bolýyna keri áserin tıgizip, el ishinde ulttyq ınvestorlardyń paıda bolýyn shekteıdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Parlament Májilisiniń otyrysynda bıznesti qoldaýǵa arnalǵan memlekettik sharalardyń kemshilikterin atady. Prezıdent aıtqan synnyń bir ushy Qazaqstan damý bankine baǵyttaldy. Memlekettik sýbsıdııamen jumys istep otyrǵan banktiń «arnaıy tańdalǵan adamdarǵa» arnalyp kelgeni ashyq aıtyldy. Jaıly orynǵa jaıǵasyp alǵan keıbir tulǵalar mansabyn paıdalanyp, arzan nesıege qol jetkizip otyrǵany, bul jobalarǵa qarjy memlekettiń resýrsynan bólingeni ataldy.
Sońǵy jyldary aqparat quraldarynda «bankterdiń negizgi mıssııasy – ekonomıkany kóterý» degen pikirler jıi aıtylyp júr. Al qoǵamdyq pikir bolsa, aldymen bankterdiń naryqtaǵy negizgi mıssııasyn túsinip alý qajettigin alǵa tartady. Máselen, sarapshy Aıbar Oljaev Úkimet pen Ulttyq banktiń mindeti teńgeniń turaqty bolýyn qamtamasyz etý ekenin jetkizdi. Qarjy naryǵyn damytý jáne retteý agenttiginiń mindeti qarjy uıymdarynyń zańdy buzbaı durys jumys isteýin, bank basshylarynyń aqsha urlamaýyn, onlaın kredıtter boıynsha alaıaqtyq bolmaýyn qadaǵalaýmen shekteledi. «Banktiń ekonomıkaǵa kómektesýi de, memlekettiń jeke bankke kómektesýi de – ýtopııa. Biraq bizde ekinshi ýtopııaǵa kóbirek basymdyq berilip ketti», dedi A.Oljaev.
Bankke báseke kerek
Naryq zańy boıynsha, bankter – qaıyrymdylyq qory emes, bıznestiń bir segmenti. Ekinshi deńgeıli bankterdi osyndaı beınede kórgisi keletinin Úkimet te, Ulttyq bank te jıi aıtady. Damyǵan elderde bankter ekonomıkany qarjylandyrýǵa, al memleket bankterge jıi-jıi demeýqarjy berýge de mindetti emes. Al bizde bári kerisinshe. Sarapshy Erlan Ibragım qarjy sektory Keńes Odaǵy tájirıbesinen áli alshaqtaı almaı júrgenin aıtady. Bıznesti nesıelendirý úshin bank pen ınvestor arasynda báseke bolýy kerek. Al elimizde ekinshi deńgeıli bankter bıznesti nesıelendirýge nemquraıdy qaraıdy, sebebi ıdeıany tartyp alaıyn dep talasyp otyrǵan ınvestor joqtyń qasy. Úkimettiń bankti qarjylandyrýy – qarjyny bir qaltadan alyp, ekinshi qaltaǵa salýmen birdeı.
«Ekonomıkanyń damýy naryq jolymen rettelýi tıis. Kez kelgen joba ınvestor qarjysymen qarjylandyrylýy tıis. Bizdegi jaǵdaı basqasha. El ishinde «Qazaqstanda aqsha taýyp, ony sheteldegi ınvestjobalarǵa salǵan durys» degen kózqaras bar. Ashyq naryqta ádil báseke bar degenge eshkim senbeıdi. Kóp kókeıinde qorqynysh basym. Bılik pen bıznestiń arajiginde aıqyndylyq joq. Mysaly, bir kezderi memlekettik joǵary qyzmet atqarǵan sheneýniktiń tarıhyn qazbalap jiberseńiz, qaltasynda soqyr tıyny, basynda úıi joq. Al áıeliniń nemese balalarynyń atynda kompanııalary, ofshorda jasyrǵan aqshasy bar bolyp shyǵady. Memlekettik qyzmetke oryntaǵy arqyly bıznesine yqpal etý pıǵylymen baratyndar kóp. Sebebi bılik arqyly bızneske yqpal etkisi keletin kózqaras basym», deıdi E.Ibragım.
E.Ibragım aıtyp ótkendeı, bankterdiń kapıtaly az. Elde IJО́ turaqty bolǵan kúnniń ózinde uzaq merzimge nesıe bere almaı, qysqa ýaqyt, qymbat paıyzben ǵana shekteledi. Sarapshynyń paıymdaýynsha, halyqaralyq tájirıbede nesıeniń bul túrin «alypsatarlyq nesıe» ataıdy. Bizdiń bank júıesinen ınvestısııalyq sıpaty bar delinetin uzaq merzimdi nesıe alý qıyn. Sebebi óndiristik jobalardy nemese senimdi shıkizat kózderin uzaq merzimge qarjylandyrýǵa múmkindigi joq. «Qazir qarjy salýǵa qolaıly tustardy kóbeıtý úshin naryqtyń jańa kózin damytýǵa basymdyq berý kerek. Bul ekonomıkany ártaraptandyryp qana qoımaıdy, ulttyq ınvestorlar qataryn kóbeıtedi. Qoldaǵy qarjyny ońtaıly uıymdastyratyn tetikter kóbeımese, aqsha syrtqa ketip, ishki naryqta alypsatarlyq kúsheıýi múmkin. Álemde tek alypsatarlyqpen aınalysatyn transulttyq kompanııalar kóbeıip ketti. Olar óz qarajatyn zaýyttar men fabrıkalarǵa salyp, óndiris pen kásiporyndardy damytýǵa jumsamaıtyny anyq. Sál bosańsysaq, bizdiń ishki naryq ta solardyń jemsaýynda ketedi. Sondyqtan EDB-men birge ulttyq ınvestorlardyń qalyptasýyna múmkindik bereıik, olarǵa teń jaǵdaı jasaǵanymyz jón», deıdi E.Ibragım.
Bıznesti damytsa, memleket te damıdy
Qazaqstandyq qarjyger Maqsat Halyq EDB-niń bıznesti nesıelendirýi tómendep ketkenin jetkizdi. Negizgi sebep – Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesiniń qazirgi deńgeıine baılanysty. Qazirgi kórsetkishpen bıznesti nesıelendirý múmkin emes. Ulttyq bank bul tusta targetteý saıasatynyń «qalǵyp ketpeýin» qadaǵalaýy tıis.
«Inflıasııa deńgeıin 3-4 paıyzdyq dálizde ustaý kerek. Sol kezde ǵana bazalyq mólsherlemege saı bank nesıesiniń paıyzy tómendeıdi. Dál qazir EDB úshin bıznesti nesıelendirýdiń táýekeli joǵary. Qazirgi bazalyq mólsherleme deńgeıi bıznes úshin emes, EDB úshin qolaıly. Olar kapıtal qoryn bızneske emes, Ulttyq banktiń baǵaly qaǵazdar notasyna ornalastyryp qoıǵan. Bul bızneske emes, Ulttyq bank pen ekinshi deńgeıli bankterge ǵana tıimdi», deıdi M.Halyq.
Sarapshynyń pikirinshe, qaperde ustaýǵa tıis ekinshi faktor – EDB-ni nemese kvazısektordaǵy keıbir qarjy ınstıtýttaryn bıznesti nesıelendiretin operator retinde qarastyra berýdi qoıý kerek. Sebebi bank aýyl bıznesin nesıelendirýge yqylasty emes. Sarapshynyń paıymdaýynsha, aýyl úshin arnaıy mamandandyrylǵan bank memleket esebinen sýbsıdııalanatyn shaǵyn nesıe uıymdaryn ashyp, olardyń 10 paıyzdyq nesıe berýin jolǵa qoıý kerek. Bul ekinshi deńgeıli bankterdiń táýbesine kelýine jol ashady. M.Halyq aıtyp ótkendeı, aýyldaǵy ShOB-tyń kúre tamyryna qan júgirtý, aýyldy kóterý, aýyl arqyly memlekettiń áleýetin kóterý degendi bildiredi. «Qazir elimizdiń biraz óńirinde aımaqtyq korporasııalardyń kepildigine aýylǵa nesıe bólý múmkindigi qolǵa alyndy. Osy tájirıbeni memleket deńgeıinde qoldaný kerek. Sebebi aýyldastardyń qolyndaǵy qolda bar kepilzat EDB-niń talabyna saı kelmeıdi. Bizde bıznestiń tabıǵatyna monıtorıng jasaý umyt qalyp barady. Bıznesti nesıelendirgen kezde onyń kapıtalyn eskerý de mańyzdy. Mysaly, aınalymda kapıtaly bar, qajetti tehnologııamen jabdyqtalǵan bıznesti iri kompanııalarǵa aınalýyna jaǵdaı jasaýǵa memlekettiń ózi den qoıý kerek. Memlekettiń sýbsıdııasymen 10 paıyz nesıe beretin QDB sııaqty qarjy ınstıtýttarynyń betin aýylǵa, aýyldaǵy bızneske burý kerek», deıdi M.Halyq.
Al sarapshy Beısenbek Zııabekov ekonomıka olıgopolııanyń qyspaǵynda tunshyǵyp jatqanyn, endigi jerde shaǵyn jáne orta bıznestiń múmkindigin jeke-jeke taldaý kerektigin de eskertip ótti. Endi ǵana jumysyn bastaǵan shaǵyn bıznestiń orta bızneske, orta bıznestiń iri bızneske aınalýǵa múmkindigi bar. El ishinde qarapaıym zattar ekonomıkasyn qarjylandyrýǵa shamasy jetetin ulttyq ınvestorlar orta bıznestiń shekpeninen shyqqan. Olardyń ekonomıka túzeýshi iri kompanııalarǵa aınalýyna múmkindik beretin kez jetti.
«Qazaqstan damý banki 7 mlrd teńgeden asatyn jobany qarjylandyrady. Al sol 7 mlrd teńgeniń jobasyn bastaýǵa shaǵyn bıznes ókilderiniń qoly jetpeıdi. Sondyqtan QDB janynan qurylǵan sarapshylar toby eldegi bıznes sýbektileri jumysyna monıtorıng jasap, olardyń iri kompanııalarǵa aınalý múmkindigin zerdelep, barlyq ólshemge saı keletinderin iri jobalarǵa qatystyrýǵa múmkindik berý kerek. Bul ekonomıkany emes, bıznestiń de áleýetin ártaraptandyrady», deıdi B.Zııabekov.
Bıznes damysa, memleket te damıdy. Úkimet bul máseleni túbirinen túsinip otyr. Biraq kedergi kóp. Shaǵyn jáne orta bızneske, qarjy naryǵyna baılanysty saıasatqa ózgerister engizip, eldiń mentalıtetin, jaǵdaıyn eskere otyryp qabyldandy degen baǵdarlamalar ázirge nátıje berer emes. «Jol kartasy», «Bıznestiń jol kartasy – 2020» syndy baǵdarlamalar ındýstrııalandyrýdy jedeldetip, bıznesti qarjylandyrýǵa, shaǵyn bıznes jobalaryn óndiriske engizýge qol jetkizedi degen úmit aqtalmady.
Kezinde shetelden arzan paıyzben qaryzǵa mol qarjy alyp, ony ońdy-soldy úlestirip jatqan kezde jaǵdaıymyz shynymen jaqsy bolǵan shyǵar. Biraq sol kezde de bıznestiń nesıege jarymaǵanyn bilemiz. «Ekonomıkany ártaraptandyrý, shıkizattyq eksporttarǵa táýeldilik deńgeıin tómendetý ShOB-qa qosymsha tynys beredi. Barlyq másele Úkimettiń bızneske qatysty ustanymynyń aıqyndalyǵyna baılanysty bolyp tur. Bolmasa «bızneske ekonomıkany damytýǵa qarjy bólinbedi» dep eshkimge ókpe arta almaımyz. Biz qazir menedjerler daǵdarysyn bastan keship jatyrmyz. Basshylar tarapynan jaýapkershilikti seziný kemshin túsip jatyr. Bizdi dińkeletip turǵan kedergi de osy», dep túıindedi B.Zııabekov.