– Qazirgi baılardyń burynǵy baılardan aıyrmashylyǵy nede?– Burynǵy baılar rýly bir eldi asyraıtyn, baǵatyn, jyrtyǵy bolsa – jamaıtyn. Qazirgi baılar «ózim, ózim» dep tek óz basynyń baıyǵanyn oılaıdy, basqany sezinbeıdi.(Avtobýstaǵy ekeýdiń áńgimesinen)
Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan halqyna» atty qor qurýdy usynyp, tabysy qomaqty kompanııalar men bızneste júrgen baıshykesh-olıgarhtardy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, densaýlyq jáne bilim salalaryn jetildirýge úlesterin qosýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni ulttyq tabystyń rahatyn 162 adam ǵana kórip, basqalardyń aılyq tabysy 50 myń teńgeden aspaı, kún kórýdiń qıyndyqtaryna dýshar bolyp otyrǵanyn ashyq atap ótti. Jańadan ashylǵan «Qazaqstan halqyna» qorynyń alǵashqy qadamy jaman emes, qorǵa birneshe kún ishinde qomaqty qarjy jınalypty. Aldaǵy kezde de bul ıgilikti is qoldaýyn taba bermek. Erteli-kesh elimizde taza, ashyq, ádildik ornaıtynyna kópshilik senedi.
Baılyq ta, bılik te aýytqymaly ekenin eskersek, qazirgi el tutqasyn ustap otyrǵan sheneýnikterdiń óz oljasyn týǵan halqymen bólispeýi – eń úlken keshirilmeıtin qasiret. Munyń bári ashkózdikten jáne tárbıeden ketken qatelik. Ony jaqynda bolǵan «Qasiretti qańtar» oqıǵasynan baıqap otyrmyz.
Memlekettik qyzmetke dánigip, aıaq astyndaǵyny kórmeı, shalqaqtap, qarapaıym halyqty mensinbeı, barynsha arany ashylyp, qorqaý qasqyrdaı ashkóz, «túıeni túgimen jutyp», halyqty súlikteı soryp júre beretin toıymsyz, qanaǵatsyz jandarǵa «Qyzmetińe adal bol!», «Qanaǵatshyl bol!», «Elden úlken emessiń!», «Aryńdy taza usta!», «Abyroı-ataq shyn eńbekpen kelsin!» dep udaıy eske salyp turǵanymyz da jón bolar edi. Oılanaıyqshy, baqyt baılyqta ma?
Fılosof-ǵalym Amangeldi Aıtalynyń aıtýynsha, bes ǵasyr buryn ıspandar otarlap, halyq sanaǵyn júrgizgende, kanadalyq úndisterdiń sany 14 mıllıonnan asqan. Qaısybir jyly halyq sanyn qaıta eseptegende, sonshama jergilikti ult ókilderiniń 800 myńy ǵana qalypty. Solardyń ishindegi bir mıllıarder kəsipkerden «Siz baısyz. Baılyq – baqyt pa?» dep suraǵanda, ol: «Joq, baılyq baqyt emes. Ǵumyr boıy jınaǵan bar baılyǵymdy elimniń bir kúndik təýelsizdigine aıyrbastar edim!» dep jaýap bergen. Bul – eliniń, halqynyń bostandyǵyn, táýelsizdigin ańsaǵan jannyń armany, patrıottyq sezimi dep uqqan durys.
2017 jyly mıllıarderler arasynda eń uzaq jasaǵan, álemge aty belgili amerıkalyq Devıd Rokfeller 101 jasynda, sońǵy júrek almastyrý operasııasynan keıin uıyqtap jatyp, dúnıeden ozdy. Aıtýshylar, ol sonshama baılyq ıesi bola júrip, kópshilikke kómek qolushyn berip, járdemdesýdi esh umytpaǵan eken. Atap aıtsaq, onyń qarjysy Rokfeller atyndaǵy medısına ınstıtýty, Chıkago ınstıtýty, Nıý-Iorktegi Birikken Ulttar Uıymnyń shtab-páteri, qaterli isik aýrýlaryn emdeıtin eń iri onkogospıtaly, birneshe Qarttar úıiniń qurylysyna jáne de basqa ıgilikti is-sharalarǵa jumsalypty. Gýmanıtarlyq jáne qarjy fakýltetteriniń bilimgerlerin qoldaý maqsatynda jyl saıyn orta eseppen 100 mıllıon dollar kóleminde demeýshilik jasap kelgen. Atasynyń bastaǵan dástúri boıynsha aǵaıyn-týystaryna jylyna 8-10 myń dollar qarjy bólip otyrǵan. Olardyń sany 10-20 emes, júzden asyp jyǵylǵan eken.
«Iа ýveren, chto materıalnye veshı mogýt sdelat jızn prııatnee. No eslı ý vas net drýzeı ılı rodstvennıkov, jızn býdet pýstoı ı pechalnoı, nesmotrıa na vsıo materıalnoe», degen Devıd Rokfellerdiń pikirimen kelispeýge bolmas, sirá.
Árıne, qazirgi jastar armandaǵandaı, baı bolǵan, qıynshylyq kórmeý jaqsy da shyǵar. О́ıtkeni aqsha materıaldyq ıgilik qana emes, ol ómirdiń qýaty, ózegi, tiregi. Qaltańda aqshań bolmasa, azyǵyń da joq. Azyq bolmaǵannan keıin kúsh-qýatyń da, kúıiń de joq. Qandaı aqyldy, parasatty bola turyp kedeı bolsań, saǵan eshkim pysqyryp qaramaıdy, eseptespeıdi, syılamaıdy, tipti burylyp sálem de bermeıdi.
Qazir aqshanyń bedeli ósip, álgi halyq aýzyndaǵy «aýzy qısyq bolsa da, baıdyń balasy sóılesin» bolyp turǵan dúrbeleń dáýren ǵoı. Jeke adamnyń bedeli men mártebesi baılyǵymen, tipti qurmeti qaltasyndaǵy aqshasymen ólshenetin, túısigi mol, sanaly kisiniń túsinýine qıyn almaǵaıyp kezeń bolyp tur. Nesin jasyramyz, bul kúnderi aǵaıyn-týystardyń arasyndaǵy qarym-qatynas, dos-zamandastar arasyndaǵy syılastyq aqshańa baılanysty. Qazirgi «jańa qazaqtar» «baı – baıǵa, saı saıǵa, quıady» degen prınsıppen ózi tárizdi qaltaly baılarmen ǵana aralasady, syılasady, syrlasady.
Adal násip – adal eńbekte. Eńbek bolmasa ekonomıkalyq ahýal, áleýmettik jaǵdaı jaqsarady deý qıyn. Eńbektiń qudiretin uqpaıtyn jastar ósip keledi. Bizdiń elde osy másele búrkemelenip, kóleńkede qalyp bara jatqanyn moıyndaǵanymyz jón. Qaı óńirdi almańyz, jumys izdep, sarylyp júrgen jandardy kezdestiresiz. Alysqa barmaı-aq mysalǵa, Taraz qalasyn alaıyq. Keńes zamanynda bul shaharda kóptegen kásiporyn qyzmet etip turdy. Onyń árqaısysynda birneshe júzdegen, keıbirinde birneshe myńdaǵan jumysshy-qyzmetshi eńbek etti. Qazir solardyń arasynan bar bolǵany «Qazfosfat» birlestigi ǵana «tiri». Basqalarynyń barlyǵy «jumǵannyń judyryǵynda, tistegenniń aýzynda» ketti. Tipten joıylyp, typ-tıpyl bolǵandary da az emes. Qala turǵyndarynyń birazy nápaqasyn tabý úshin qyr asyp, Almaty, Nur-Sultan, Atyraý qalalary men basqa oblystarǵa vahtalyq eńbekke «jegildi», tipti bireýleri Reseı, Koreıa, Germanııa, AQSh syndy shetelderge ketti. Olar kimder? Árıne, joǵary bilimdi, qoldarynan is keletin, túısigi mol, sanaly azamattar.
Aýyl turǵyndarynyń tirshiligi de máz emes, jastar týǵan aýylyn, atamekenin tastap, qalaǵa údere kóshti. Toz-toz bolyp, bir kezde gúldenip turǵandar aýyl tipten joq bolyp ketkenin kim eseptep jatyr. Sóıtip halyqtyń turmys-tirshiligi kúrt nasharlady, otbasylar kúızeliske tústi. Sheteldermen salystyra otyryp, bılik basyndaǵylar «bizdiń qoǵam álemde bolyp jatqan úrdis – ýrbanızasııaǵa bet aldy» dep máz-meıram bolyp júr. Bul degeniń bizdiń elge, halyqqa keri áser etip jatqanyn, aýyl tirshiligin erteń qurdymǵa aparatynyn olar uǵar ma eken? Qalaǵa barǵan qazaqty qaı kókesi qushaq jaıyp qarsy alady? Qalada «jumyssyz qazaq» atanyp, kedeılerdiń sanyn kóbeıtkennen ne utamyz? «Qazaqstan – keń-baıtaq. Jeriniń asty da, ústi de baı», dep keýde soqqanmen, elimizde nege jumyssyzdyq jaılap barady?
Sanańa salmaq salyp keıde kúıinesiń. Biz sonsha nege sorly bolyp baramyz? Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Malaızııa men Sıngapýr halqy eńbektiń arqasynda jetistikterge qol jetkizip jatyr...
Iá, el-jurt bolyp oılanatyn dúnıe kóp... Eńbek qaǵıdasyn ómirimizge enbizbesek, eńbekqorlyqty jastardyń boıyna sińirmesek keleshegimizden úmit kútý bos áýreshilik. Adam aryn satyp, urlyq-qarlyqtan emes, taza eńbekten baqyt tabýy kerek. Bul dúnıe degenniń bári eńbekke baılanysty ekenin uqqanymyz jón.
Qazirgi qoǵam tym kúrdelenip ketti. Adamdardyń pıǵyly ózgeriske ushyraýda. Elimizdiń teledıdaryna qulaq assańyz, qarjydan qınalǵan qanshama dimkás jas balalar tıisti em ala almaı kópshilikke qol jaıady? Qanshama kópbalaly otbasylar, jalǵyzbasty analar, jekebasty qarttar baspanasyz halderi múshkil jaıda qınalyp, shyrǵalańnan shyǵýdyń jolyn izdep, qabyrǵalary qaıysyp, taǵdyrlaryna nalyp, «qan jutyp» kúızelip júr?
Bar jıǵan-tergen qarjylaryn sheteldik bankterde murtyn buzbaı saqtap otyrǵandar da bar. Demeýshilik degen isti olar uǵa bermeıdi, tipti ózderinen qyzǵanady, baıýdyń ústine baıı bersem degen oıdan, pıǵyldan shyǵa almaı júr.
Iá, gáp, sol baılyq qandaı jolmen keldi? Oı tarazysyna bir sát bolsa da salyp kórelikshi. Álgi baılyq taza eńbekpen, mańdaı termen kelip jatsa jaqsy ǵoı. Iri qyzmette otyryp, qazyna qarjysyn qymqyryp, birinen soń biri sottalyp jatqan ashkóz sheneýnikter ózderin baqyttymyn deı me eken? Bireýdi arbap-aldaýmen, úrkitip-qorqytýmen kelgen aqsha abyroı bere me? Búgin «baqyttymyn», «baımyn» dep maı shaıqap júrgende erteń aıaq astynan súrinip, zań aldynda jaýapqa tartylyp, abaqtyǵa toǵytylyp, bir sátte-aq jınap-tergen dúnıesi jelge ushýy ábden múmkin emes pe? Ondaı oqıǵalardy myna dúrbeleńge toly saıqymazaq ómirden kórip te júrmiz ǵoı.
Ras, estip jatamyz, týǵan aýylyna qolushyn berip, tas jol tartqyzyp, aýyzsý ótkizip, kópir men meshit salǵyzyp, balalar úshin sport alańdaryn ashyp jatqan jomart jandar da bar. Bul – elimizdegi «Týǵan jerge taǵzym» baǵdarlamasyn qoldap jasalyp jatqan ıgi is-sharalar. Sońǵy jyldary Jambyl oblysynda baspanasyz júrgen kópbalaly otbasyna, jaǵdaıy joq qarttarǵa asarlap úı salý úrdisi keń etek jaıyp keledi. Kópshiliktiń bir-birine degen qamqorlyǵy, járdemi áli de kóbeıe tússe dep oı qaýzaısyń. Mysaly, Olımpıada chempıony, marqum Jaqsylyq Úshkempirov keýdesine «Altyn juldyz» taǵylyp, Qazaqstannyń Eńbek Eri atanǵan sátte minberden tolǵana: «Árbir kásipker bir-bir aýyldy qamqorlyqqa alyp, ony qalpyna keltirýge, ósip-órkendeýine úles qosaıyq», degeni kóptiń esinde.
Shúkir, kembaǵalarǵa, kópbalaly otbasylary men jetimderge qolushyn berip júrgen qaltaly azamattar ár óńirde barshylyq. Olardyń halyqqa bergen kómegi, jomarttyǵy jaıly gazet-jýrnaldar men teledıdarlar kópshilikke habardar etip jatady. Álgi jomart jandardyń ıgilikti isterin estip, júregiń ájeptáýir jylyp qalady. Qolyńnan kelip tursa, múmkindigiń bolyp tursa, ózgelerge jaqsylyq jasaýdan artyq is bar ma?
Desek te, qysty kúni qar surasań, qıyp bere almaıtyn shyǵaıbaılar da kópshiliktiń ortasynda az emes. Tyrashtanyp, dúnıe qýyp, adamshylyqtan alshaqtap júrgenderdi kezdestirgen sátte jaǵańdy ustap, túńilesiń. Jıǵan-tergenin tipti ózine jumsaýǵa qımaıtyndardy kim der edińiz? Qudaıdyń bergen jer asty baılyǵyn óziniń jekemenshigine aınaldyryp, ony kúni-túni súlikteı soryp, bar tapqan qarjysyn sheteldik bankterge, ofshorly aımaqtarǵa aýdaryp, jergilikti halyqtyń aýzynan mıllıondardy, mıllıardtardy jyryp alyp, baıyp jatqan shendilerdi halyq bilmeı, kórmeı otyr ma?
Baılyq ta, bılik te adamǵa kerek shyǵar. Biraq olardyń artatyn jaýapkershilik júginiń aýyr ekenin este ustap, halyqqa túsken aýyrtpalyqty birge bólisip, elge emirene qyzmet atqaryp, arymyzdyń taza bolǵany oryndy emes pe?!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory,
professor
TARAZ