Jas ǵalymdardyń jańa ónimderi

Otandyq zertteýshiler sheteldikter «rekordyn» jańartty

Buryn Qyzylorda óńirinde kúrishtiń qaýyzy órteletin. Odan shyqqan tútin aýaǵa taralyp, zııandy hımııalyq zat bóletin. Al qazir qyzylordalyq ǵalymdardyń arqasynda Syr marjanynan shyqqan qaldyqty da zııansyz óńdep, odan paıdaly ónim ala alamyz. Bul týraly bizge hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Nurbol Appazov aıtyp berdi.

«Qyzylorda oblysynda jy­ly­na 500 myń tonnadan astam kúrish jınalady. Odan sha­mamen 100 myń tonna kúrish qa­ýyzy qalady. Osydan birneshe jyl buryn kúrish qa­ýy­zyn qala syrtyndaǵy po­lı­gonda órteıtin. Qaldyq jan­ǵan­da maıda dıspersti kremnıı dıoksıdin bóledi. Bul – kózge kórinbeıtin, aýada taralatyn zııandy hımııalyq zat. Atalǵan zat ıne túrinde krıs­taldanyp, polıgonǵa jaqyn aýmaqta turatyn turǵyndardyń ókpesin zaqymdaıdy, sóıtip adamdar emi joq sılıkoz aýrýy­na shaldyǵady. Sol sebep­ti soń­ǵy ýaqytta kúrish qaýy­zyn órteýge tyıym salyndy», deıdi keıipkerimiz.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, sodan qal­dyq­ty quramajem­niń quramyna qo­symsha qosyp jiberetin bolǵan. Janýar jege­nimen, qoryta almaı, shaı­nalǵan kúıinde aǵzadan shy­ǵa­rady eken. «Bul – jaı ǵana janýar men jem alýshyny aldaý. Biz osy máseleni paıdaly sheshýdiń jolyn izdedik. Sheteldik ǵalymdardyń eńbegine kóz júgirtip, kúrish qaýyzynan kremnıı dıoksıdin alýdyń tıimdi jolyn qarastyrdyq. Biraq bizdiń tehnologııa shetel­dik ǵalymdardyń jobalaryna qaraǵanda áldeqaıda jetil­di­ril­gen», deıdi N.Appazov.

Jas professor óziniń ǵalym­dar tobynan turatyn komandasymen birlesip ázir­legen teh­no­logııanyń ereksheligi – kú­rish qaýyzynan birneshe mınýtta ǵana kremnıı dıoksıdin alý. Sheteldik ǵa­lymdardyń tájirı­besinde kúrish qal­dy­­ǵyn­daǵy kremnııdiń ózin, orga­­nı­­kalyq bóligin qaldy­ryp, beıor­ganıkalyq qospa­lar­dan ajyratý úshin qysh­qyl­­dyq óńdeý júrgizedi. Ádette, mundaı óńdeýge tuz qysh­qy­­lyn qoldanady. Bul bir­neshe saǵatty alady. Otan­dyq zert­teý­shiler muny mık­rotol­qyn­dy sáýlelendirýge kó­shir­gen. Osylaısha, joǵary tem­pe­ra­tý­ra­da óńdeý arqyly kremnıı dıoksıdin aldy. Sonyń nátıjesinde olar qyshqyldyq óńdeý prosesin sanaýly mınýtta ǵana júrgize alatyn jaǵ­daıǵa jetti. Al jumys ýaqytyn qys­qartý onymen aınalysyp otyr­ǵan ǵalymnyń da, tehnı­kanyń da qýatyn únemdeýge septesedi.

«Sheteldik ǵalymdardyń zertteý­le­rinen kórgenimizdeı, olardyń eshbiri 100 paıyz taza kremnıı dıoksıdin ala alma­ǵan. Eń joǵary jetistigi 99,8 paıyz boldy. Al biz 100 pa­ıyz taza kremnıı dıoksıdine qol jetkizdik. Buǵan joǵaryda aıtqandaı, ózimiz oılap tapqan ońtaıly ádistiń septigi tıdi. Bul nege qajet, qaıda qoldanylady? Oqyrmandy osy suraq mazalaıtyny anyq. Taza kremnıı dıoksıdin IT-tehnologııaǵa qa­jet­ti optotalshyqtar jasaýǵa qol­da­­nylady. Al optotal­shyq­tar jyldam ın­ternet úshin qajet. Sondaı-aq taza kremnıı dıok­sıdinen taza kremnıı alý­ǵa bolady. Kremnıı – kún ener­getıkasyna taptyrmas qosy­lys. Kremnıı dıoksıdin, budan bólek, qurylys materıaldaryn da­ıyndaýda, óte joǵary tazalyqtaǵy kvars shynysyn jasaýda, kosmetıkada jáne t.b. paıdalanady», deıdi N.Appazov.

Negizi qumnyń quramynan da kremnıı dıoksıdin alýǵa bolady. Bul – buryn­nan beri qoldanylyp kele jatqan ádis. Ásirese kvars qumy óte taza kremnıı dıok­sıdinen turady. Biraq ǵalymnyń aıtýynsha, kvars qumy ártúrli kalsıı, alıý­mınıı, temir sekildi qospalardan tu­ra­dy. Mundaı qospalardan taza kremnıı dıoksıdin bólip alýǵa tym kóp shyǵyn ketedi. Qansha shyǵyn shyqsa da, osyǵan deıin jasalǵan tájirıbelerde álige deıin joǵary tazalyqtaǵy kremnıı dıoksıdi alynǵan joq.

Jetekshisi professor N.Appa­zov bas­tap, shákirtteri – hı­mııa PhD Nurǵalı Aqyl­bekov pen Rahmetýlla Jappar­ber­genov, Rahymjan Turmanov, Dınara Nııazova, Indıra Espanova sekildi ma­gıstr­lar, Baýrat Bazarbaev, Aqerke Moldanazar syndy joǵary bilimdi jas mamandar qostaǵan zertteýshiler toby atalǵan iste sheteldik ǵalymdar «rekordyn» jańartty. Shyny kerek, kóptegen talantty, bilikti mamandy bilemiz, so­ńyn­da shákirti joq. Bul – da bir kem dú­nıe. Sondaı kemdiktiń ornyn toltyryp júrgen keıipkerimiz N.Appazov shákirt tárbıeleýge asqan yjda­hatpen qaraıdy. Ǵalymdy arnaıy tańdap, oqýǵa túsken stýdentteri sonyń dá­le­li bolsa kerek. «Hımııalyq tehno­logııa» mamandyǵynda oqı­tyn Qanjar Sáken mektepti erekshe attestatpen bitir­gen. Sondyqtan onda elimizdiń kez kelgen ýnıversıtetine grantqa túsýge múmkindik boldy. Biraq ol ártúrli medıa resýrstarynan N.Appazovtyń eńbekteri jóninde oqyp, nátıjesinde Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetindegi professordan tálim alýdy tańdaǵan.

«Qanjar JOO-ǵa túsken soń zert­ha­nalyq jumystarǵa qalmaı qatysty. Qazir 3-kýrs­ta oqıdy. Desek te osy salada ózin qalyp­tastyrǵan keı­bir ǵalymdardan da joǵa­ry ná­tıje kórsetip úlgerdi. 20-dan asa ǵylymı eńbegi bar, ár­túrli ǵylymı konferen­sııalar men konkýrstardan júl­de­­siz qaıtpaıdy. Bolashaǵynan zor úmit kútemin. Jaqynda Alma­tyda «Ǵylym jáne bıznes» atty halyqaralyq konferensııa ótti. Konferensııa aıasynda stý­dent­terdiń ǵylymı-zertteý ju­­mys­ta­ryna konkýrs ja­rııa­­landy. Sol saıysta osy krem­­nıı dıoksıdin alý týraly ǵylymı baıandama jasap, 1-oryndy je­ńip aldy. Ustazdyń negizgi mindeti – shá­kirt daıarlaý. Qazir, mysaly, biz 40 jasta bilgenimizdi 20 jasar stýdentter úırenip otyr, olar bizdiń jasymyzǵa jetkende álde­­qaıda úlken jetistikke jete­di. Bola­shaq­qa salynǵan eń zor ári tabysty ınvestısııa degenińiz osy emes pe!» deıdi N.Appazov.

Nanotehnologııaǵa negizdelgen únemdi sham

Zaman jańarǵan saıyn adam­zat al­dyn­daǵy mańyzdy min­detter men ózekti máseleler de óz­gerip otyrady. Al qazirgi za­­manda elektr energııasyn únem­deý kún tártibinen túspeı tur. Elektr qýaty qym­battap bara­­dy, munyń da sebebi – tap­­shylyq. Osy máse­leni sheshý­diń joldaryn otan­dyq jas ǵa­lymdar da zerttep júr. So­lar­dyń qatarynda Ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń (QazUÝ) ǵalym­dary da bar. Olar energııa únem­de­gish shamnyń jańasha úlgisin oılap tapty. Atalǵan jobanyń jetekshisi, fızıka-matematıka ǵylymynyń kandıdaty, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty Merlan Dosbolaev jańa úlginiń ereksheligine toq­taldy.

«QazUÝ-dyń Ashyq túrdegi ult­tyq nanotehnologııalyq zert­­hanasy plazma fızıkasy men teh­nıkasyn zertteýmen aına­lysady. Plazmany ár­túrli jaǵdaıda alýǵa bolady. Eń qolaıly zerthanalyq plazma gazdyq razrıadta alynady. Gaz­dyq razrıad degenimiz – gazdyq ortamen elektr toǵynyń ótýi. Osy kezdegi paıda bolǵan gazdyq razrıad plazmasy jaryq beredi. Biz razrıadtyń jaryq berý qarqynyn jo­ǵa­rylatyp, jańa úlgidegi elektr únem­degish shamdaryn jasadyq. Gazdyq razrıad plaz­ma­synyń túrli fı­zı­kalyq qasıetterin zertteý kezinde quramyna mıkro, nano­bólshekter engizgende olar­dyń jaryq berýi birneshe ese artatyny anyqtaldy. Sóıtip, nanotehnologııaǵa negizdelgen gazdyq razrıadty shamdardyń jańa nusqa­syn jasaý týraly oı paıda boldy. Bir­ne­she halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda maqalalar jarııalap, keıin elimizde osy jańalyǵymyzǵa patent aldyq. Qazir «Ǵylym qorynyń» granty arqyly osy jobanyń óndirisimen aınalysyp jatyrmyz», deıdi keıipkerimiz.

M.Dosbolaevtyń aıtýynsha, bú­ginde keńinen qoldanylyp júr­gen jaryq­dıod­ty shamdar­dyń tıimdi jumys isteýi úshin qymbat tehnologııalar qajet. Qazir dúken sórelerinde turǵan mundaı shamdardyń kóbi arzan materıaldardan daıyndalǵan, al sapalysy qymbat turady. Otandyq ǵalymdar ázirlegen shamdar­dyń baǵasy odan álde­qaıda qoljetimdi. Bul shamdarda burynǵydaı taza synaptyń ornyna amalgamma qoldanylady. Amalgamma degenimiz – az ǵana synaptyń basqa me­tal­­darmen qosyndysy. Osylaısha, gaz­dyq razrıadtyń quramyna enip, ja­ryq spektrin ózgertip, onyń qar­qy­nyn arttyrady.

Ashyq túrdegi ulttyq nano­teh­nolo­gııalyq zertha­nasynyń dırektory Muhıt Muratov qazirdiń ózinde 50 myń dana sham shyǵarylǵanyn, satýǵa daıyn ekenin jetkizdi.

«Ǵylym qorynyń» grantymen sham­darǵa qajetti shıkizat aldyq. Shıki­zat­­ty paıdalanyp, 4 túrli forma­daǵy, sapasy birdeı 50 myń dana ónim daıyn­da­dyq. Sham­dardy satýǵa talap etetin sertı­fı­kat­qa da qol jetkizdik. Endi sa­ty­lymǵa shyǵarý jumystary júrgizilip jatyr. Qurylys dúkenderine ózi­mizdiń tıim­di ónimimizdi usy­nyp otyrmyz. Osy­ǵan qosa mem­le­kettik satyp alýǵa qa­ty­sý da kózdelgen. Negizi qazir kóp jerde orna­tylǵan, kózge qatty áser etetin jaryq­dıod­ty shamdar 5 myń teńgeden joǵary tura­dy, al bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary ázir­legen shamdar 300 teńgeden bastalady», deıdi M.Muratov.

Elimizde halyq áli de ja­ryq­­dıodty shamdardy qol­daný tárti­bin bile bermeıdi. Oǵan mundaı shamdardy bólek jınaıtyn arnaıy qoqys já­shikteriniń qoıylmaýy sebep bolyp otyr. Al shynysy shaǵylǵan jaryq­dıodty shamdardan baýyr, búırek, as qorytý júıesin za­qym­daıtyn, jerge nemese sýǵa tú­sip, tabıǵatqa úlken qaýip tón­­diretin ýly zattar bólinedi.