Kedeılik shegi jalań statıstıkamen ólshenbeıdi

Osy kúnge deıin el Úkimeti eńbek na­ryǵyn qalyptastyrý men turaq­tan­dyrýǵa arnalǵan strategııalyq baǵ­dar­­lama usyna almaǵany óz aldyna, eńbek naryǵyndaǵy qaıshylyqtardy kózge ilmeýi el ishinde áleýmettik shıe­le­nis­ter­di tereńdetip jiberdi. Osydan kele qańtar oqıǵalary jalań popýlızm men naý­qanshyldyqtan ábden sharshaǵan osal toptardyń máselesin tereń zerdeleýdi kún tártibine ákeldi. Bul jerde eń bas­ty másele – áleýmettik jaǵynan az qor­ǵal­ǵan álsiz otbasylarǵa kómektesý, eń­bekke jaramdy músheleriniń tabys tabýǵa umtylystaryn arttyrý. Biraq bul eski tásil qazirgi jaǵdaıda qalaısha tıim­di joldarmen iske asyrylady?

Ulttyq statıstıka bıýrosy 2021 jyl­­dyń jeltoqsanynda elimizdegi bir ju­­mys­kerdiń ortasha eńbekaqysy 268 051 myń teńgeni qurasa, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy 131 myń teńgege jetti dep málimdedi. Alaıda jyldyń sońynda ınflıasııa sharyqtap, negizgi azyq-túlik baǵalary ósip, qym­bat­shylyq ár otbasynyń bosaǵasyna uıalaǵanda jurtty kóshege shyǵarǵan «Qańtar qaqtyǵysy» jaǵdaıdyń múlde basqa ekenin kórsetti. Parlament depýtattary el Prezıdentinen óńirdegi kóp adamnyń jalaqysy 50 myń teńgeniń shamasynda dep estidi. Qala turǵynyna qaraǵanda aýyl turǵyny eki ese az tabys tabatyny da osy jerde ashyq aıtyldy.

Qalaı bolǵanda da kedeıshiliktiń she­gine jetken ár otbasynyń jaǵdaıyn te­reń zerdeleý qajet. Ár adamnyń taǵ­dy­ry bir-birine uqsamaıtyny sııaqty, ár otbasynyń ishki tirshiligi de bir-birinen ózgeshe. Ádette otbasynyń qoǵamda berik ornyǵýy eńbekke qabiletti eresekteriniń eńbekqorlyǵy men talapshyldyǵy, bilim deńgeıi, belgili bir kásipti kásibı túrde meńgerýi men tulǵalyq ósýi ar­qy­ly qa­lyp­tasady. Aıta ketetin bir jaıt, áleý­mettanýshylar ábden shegine jetken joqshylyq pen nadandyqtyń qabattasa jú­retinin jarysa jazady. Ekinshi ja­ǵy­n­an, ómirdiń qıyn synaǵyna tús­ken­de aınalasyndaǵylardan moral­dyq qoldaý kórmegen keıbir jandar ómirge ókpelep, qoǵamnan ógeılene bastaıdy. Osydan kórinip turǵandaı, áleýmettik kedeılikten eńseleri ezilgen jandardy batpaqtan der kezinde sýyryp alýǵa qaýqarly qýatty qoldar men qoǵamnyń qyraǵy kózderi kerek.

Eńbekke aralasatyn jastardyń bel­gi­li bir salada ornyn tappaýy olar­dyń basym kópshiliginiń saǵyn syndy­ryp, ómirden baz keshtirip, túńildirip, mar­gınaldy toptarǵa aınadyrady. О́mirge ókpeli jandar kóbeıse, turaqty­lyq­ty shaı­qaltýǵa sebepker toptar da áp-sátte olardyń aralarynan tabyla ke­­te­ti­ni sózsiz. Sondyqtan da óz or­ta­­­myz­daǵy jandardyń áleýmettik qıyn­dyqtan shyǵýyna kómektesýimiz kerek. Jasyratyny joq, memleketimiz osy kezge deıin qoǵamnyń osal toptaryn túrli áleýmettik baǵdarlama ar­qyly qoldap keledi. Máselen, az qam­tyl­ǵan jáne kópbalaly otbasylar tórt jyldan beri memleketten tórt túr­li kómek alady. Oǵan kópbalaly ana­larǵa arnalǵan járdemaqy, ataýly áleýmettik kómek, kepildendirilgen áleýmettik toptama, jergilikti ókiletti or­gan­dardyń sheshimderimen beriletin bir­jolǵy áleýmettik tólemder, turǵyn úı kómegi, turǵyn úı sertıfıkatyn jat­qyzýǵa bolady. Budan ózge jeke adam­dardyń qaıyrymdylyq kómekteri bar. «Eńbek» baǵdarlamasy arqyly jumyssyz turǵyndar kásiptik baǵdar berý kýrstarynda oqyp, 600 myń teńge kóleminde qaıtarymsyz granttar alyp, shaǵyn kásipterin ashty. «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy boıyn­sha jańadan is bastaýshylarǵa nesıe­lik portfelderdi qoljetimdi etip, kepil­dendirý mólsherlemesin azaıtty. Jasy­ratyny joq, kórshiles memleketterde elimizdegi sııaqty kásipkerlikti damy­tý­ǵa arnalǵan jurtshylyqqa yńǵaı­ly baǵdarlamalar joqtyń qasy. Soǵan qaramastan el ishinde kedeıshiliktiń qamy­tyn kıgender qatary azaımaı kele­di. Resmı statıstıka 2021 jyl­dyń sońynda 15-28 jas arasyndaǵy jumys­syz jastardyń kórsetkishi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 3,7%-ǵa óskenin kórse­tedi. Taratyp aıtqanda, jastar jumys­syz­dyǵy Almaty, Qaraǵandy, Túrkistan oblystarynda artsa, Atyraý, Aqtóbe, Pavlodar oblystarynda azaıǵan. Biraq bul derekke de kúmánmen qaraý kerek. О́ıtkeni jumyssyzdyq deńgeıin ábden búrkemeleýge laıyqtalǵan «ózin-ózi qamtyǵandar» sanaty taǵy bar.

Qazirgi kezde jumyssyz jastyń áleýmettik beınesi mynadaı. Kópshiligi 20-27 jasta. Kásiptik-tehnıkalyq ýchı­lı­she ne kolledj bitirgen, biraq ma­man­dyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Turaqty tabysy joq. Bilim deńgeıi ortasha, kásibı mamandanbaǵan. Áskerge ba­rýǵa yqylasty emes. Áleýmettik ja­ǵy­nan qorǵalmaǵan, turaqty tabysy ne laıyqty bilimi joq osyndaı jańa otaý qurǵan jastar qalaısha óz betimen tirshilik etedi? Sózdiń shynyna kelgende, ata-analarynyń kómeginsiz jas otbasylar aıaqtan turyp kete almaıdy. Al kómektesetin eshkimi bolmasa she?

Biz aýyl­daǵy jas otbasylardyń áleý­met­tik jaǵ­daıyn zerdeleý maqsa­tyn­da eki kópbalaly anamen habarlastyq. Birinshisi – 29 jastaǵy bala kútimimen otyrǵan jas kelinshek. Tórt balasy bar, úlkeni mekteptiń 4-synybynda, ekinshisi 2-synypta, odan keıingisi balabaqshada, eń kishisi 1 jasqa tolmaǵan. Memleketten tórt balaǵa aı saıyn 47 myń teńge járdemaqy alady. Kúıeýi Aqtóbedegi bir kolledjdi tehnologııa pániniń muǵa­limi mamandyǵy boıynsha bitirgen. О́zi tur­mysqa shyqqanǵa deıin qaladaǵy jeke­menshik kolledjderdiń birinde balabaqsha tárbıeshiligine oqyǵan. Aýdan ortalyǵynda jumys taba alma­ǵan­­dyqtan, alys aýylǵa kóship kelip, kúıeýi mekteptiń sharýashylyq meń­gerý­shisi bolyp jumysqa ornalas­qan. Onyń jalaqysy – 65 myń teńge. Osylaısha, balalar járdemaqysy men otaǵasynyń jalaqysyn qosqanda jas otbasynyń aılyq kirisi 112 myń teńgeni quraıdy. Kelinshek ótken jyldyń úshinshi toq­sa­nynda ataýly áleýmettik kómek alýǵa ótinish tapsyryp, sol jyldyń qara­sha­synda 20 myń teńge alǵan. О́tken jeltoqsanǵa áli túspepti. Olar aýyl­da­ǵy áke-sheshesiniń eski úıinde turady. Ata-enesi aýdan ortalyǵynda basqa balasymen birge turady. «Balalardyń qystyq kıimi óte qymbat bolǵandyqtan, tórt balaǵa birdeı satyp ala almaımyz. Bıyl 4-synypta oqıtyn úlkenimiz ben bala­baq­­shaǵa baratyn ulǵa ǵana qalyń kúrte men etik aldyq. Únemdegenniń ózin­de de bir balanyń qysqy kıimi men aıaq kıimine 50 myń teńge ketti», deıdi kópbalaly ana. О́tken jylmen salystyrǵanda bir balanyń járdemaqysy 3 myń teńgege ósken. 25 kılolyq bir qap un aýyl dú­ke­nin­de 5 500 teńgege satylady. Osyn­daı jaǵdaıda jas otbasylarǵa naqty kómek kórsetilýge tıis.

Ekinshi mysal – kámeletke tolmaǵan bes balasy bar, 45 jastaǵy jalǵyzbasty áıeldiń turmysy. Eri byltyr kólik apa­tynan qaıtys bolǵan. Eresek balasy 9-synypta oqıdy. Ortanshylary mektepte, eń kishileri – bes jastaǵy egiz bala. Asyraýshysynan aıyrylǵany úshin balalaryna memleketten 134 myń teńge járdemaqy alady. Jumyssyz. Aýdan­dyq jumyspen qamtý mekemesine ótinish bildirgende, munaı kompanııa­syna vahtalyq jumys usynylǵan. Jumys­shylardyń jataqhanasyn jınap-tazalaıtyn jumys. Aılyǵy 100 myń teń­ge­niń shamasynda. Biraq jalǵyzbasty ana bes balasyn, qorasyndaǵy malyn qaraý­syz qaldyryp, 15 kúnge kete almaıdy. Byltyr aýyl ákimi kómegimen maý­sym­dyq jumysqa qabyldandy. Qysta aýyl kóshelerin qardan tazalasa, jazda qoqys alańdaryn jınady. Aılyǵy – 79 myń teńge. Biraq bul da turaqsyz jumys boldy, úsh aıdan soń shyǵaryp jiberdi. Ádette úsh aıdan soń eńbek bırjasynda tirkeýde turǵan kelesi jumyssyzǵa ornyn bosatýǵa tıis. Jazylmaǵan zań solaı. О́tken jyldyń jeltoqsanynda ataýly áleýmettik kómek alýǵa ótinish tap­syrǵanymen, qabyldanbady. Sebebi asy­raýshysynan aıyrylǵany úshin beri­le­tin járdemaqy jan basyna shaqqandaǵy eń tómengi kúnkóris mólsherinen 1 900 teńgege asyp ketken. Qorasynda eki sıy­ry, usaq qoı-eshkisi bar. Biraq aýylda mal ustaý ońaı emes. Bir qap arpa 4 300 teńgege, quramajem qaby 2 300 teńgege satylyp jatyr. Tyǵyzdalǵan bir býma shópti jaz aıynda 300 teńgeden satyp alǵan. Qazir osyndaı shóp 500 teńgeden satylady. Mundaı otbasylarǵa jeke-dara kómek kerek.

Jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleý­­mettik baǵdarlamalar bas­qar­ma­sy­nyń basshysy Aslanbek Shúıinsha­lıev­tiń habarlaýynsha, 2020 jyly Aqtóbe oblysynda kedeıshilik sheginde ómir súrip jatqan 6 131 otbasy esepke alyn­ǵan. Byltyr jan basyna shaqqanda aılyq tabys­tary kúnkóris shegine jetpeıtin osy otbasy múshelerine memleketten 1 mln 818 myń teńge AÁK taǵaıyndalsa, onyń ishinde 18 jasqa deıingi 19 172 jasóspirim jalpy ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń 62,6% -yn qurady. Byl­tyr 2 982 aqtóbelik AÁK alyp, osylaısha óte kedeı turmysy bar otbasylar sany bir jyldyń ishinde 564-ke azaıǵan. Azaıý sebebi, otbasynyń eresekterine jumys taýyp bergen.

Memlekettiń ustanymy anyq: otba­sy­nyń deni saý eresek músheleri, áke-sheshesi járdemaqyǵa jan baǵyp otyrmaı, jumys isteýi kerek jáne birinshi kezekte olar bala-shaǵasyn taryqtyrmaý úshin jaýap­kershiligin sezinýge tıis. Memle­ket jumys taýyp beredi. Biraq eńbek­aqy az dep qashqaqtaıtyndar da bar. Máselen, ótken jyly AÁK alý­shy­lar arasynan 837 eńbekke qabi­let­ti azamatqa jumys usynyldy. Sonyń nátıjesinde 402 adam turaqty jumysqa, 319 adam ýaqytsha maýsymdyq ju­mys­tar­ǵa tartyldy. Sondaı-aq 116 adam qaıtarymsyz grant alyp, kásip asha bastady. О́tken jyly AÁK alýshy otbasylardyń 1-6 jas aralyǵyndaǵy 8 809 sábıine azyq-túlik pen bir rettik qol­danystaǵy jórgekter berildi. Onyń jal­py somasy bıýdjetke 438,7 mln teń­gege túsken. Bul kepildendirilgen áleý­mettik toptamaǵa kiredi. Sondaı-aq 372 otbasy 303,1 mln teńgege turǵyn úı sertıfıkatyn alǵan.

Degenmen de, joǵaryda atap ótke­ni­miz­­deı, óńirde jastar men áıelderdiń jumyssyzdyǵy birinshi orynda tur. Naryq suranysyna oraı mamandar daıar­laý kolledjderdiń materıaldyq-teh­nı­kalyq bazasyn kúsheıtý men bilikti oqytýshylardy tartýmen tyǵyz baılanysty. Osy jumystar óńirdiń eńbek na­ry­­ǵyn tereń zertteý negizinde ǵana iske asy­rylýy kerek. Aýyl kásipkerligin da­my­tý da – jumyssyzdyqty azaıtýdyń qu­­ramdas bóligi.

Biraq bir nárse aıqyn – deni saý, eńbekke qabiletti árbir adam óz qabileti men qyzyǵýshylyǵyna qaraı belgili bir kásipke mamandanýy úshin eń áýeli óz múmkindigin jaqsy bilýge tıis. Jas maman­nyń jaqsy mamanǵa aınalýy qysqamerzimdi shara emes ekenin bári de biledi. Elimizdiń eńbek naryǵyna syrtqy álemdik daǵdarys únemi áser etedi, ekonomıkanyń belsendi salalarynyń jan­danýynsyz, jańa jumys oryndary da ashylmaıdy. О́zimizdiń ishki ónim­de­ri­mizdi óndirý kólemin arttyrma­ıynsha, aýyl kásipkerligin kedergisiz aıaqtan turmasa, jumyssyzdyqty túp-tamy­rymen joıý da múmkin emes. Qys­qa­sy, bul jerde eńbek naryǵyn retteıtin myqty operator kerek.