Daryndy tulǵa

Kenjeǵalı Ábenuly jastaıynan bilim men ǵylymǵa umtylyp, sol sa­la­lardyń shyńyna jetti. Mektepti úz­dik bitirip, aldyna ekonomıka sala­synyń mamany bolýdy maqsat etip, jo­ǵa­ry bilim alyp, óziniń oqy­ǵan S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq mem­le­ket­tik ýnıversıtetinde eńbek jolyn as­sıs­tenttikten bastap shırek ǵasyr­dyń ishinde respýblıkamyzdaǵy tórt ýnı­versıtettiń rektory dárejesine kóterildi.

Kenjekeńniń basqarǵan ýnıversı­tetteri oqý prosesine ozyq ádistemelerdi engizýde jáne materıaldyq bazalaryn jaqsartýda memleketimizdegi oqý oryn­darynyń aldyńǵy qataryna shyq­qan. Birneshe myńdaǵan maman daıarlanǵan.

Kenjeǵalı Ábenuly ǵylymmen aınalysyp, G.V. Plehanov atyndaǵy Máskeý halyq sharýashylyǵy ınstıtý­tynyń aspırantýrasynda 28 jasynda kandıdattyq, 39 jasynda doktorlyq dıssertasııa qorǵap, ekonomıka ǵylym­darynyń bilgiri atandy.

 K.Á.Saǵadıevtiń zertteýshilik qa­bileti Máskeý ǵylymı ortalyqta­ryn­da synalyp, shynyqty. Onyń alǵash­qy ǵylymı jumystary materıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtaýdy uıym­dastyrýdyń keleli máselelerine baı­lanysty boldy. Ol osy baǵytta ónim­di izdenister jasap, óndiris qural­darynyń aınalý zańdylyqtaryn asha­tyn, óndiristik ınfraqurylym sala­larynyń ekonomıkanyń damý qarqy­ny men ózara baılanysyna áserin anyq­taıtyn irgeli eńbekter jazyp shy­ǵardy. Mysaly, «Materıaldyq-teh­nıkalyq jabdyqtaýdyń ekonomı­kalyq tıimdiligin arttyrý máseleleri», «Qazaqstanda materıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtaýdy basqa­rý» «Materıaldyq-teh­­nı­kalyq jabdyqtaý jáne óndi­ris tıim­diligi», «Qazaqstannyń materıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtaý jáne satý qory» jáne osy sekildi ózi jeke nemese basqa ǵalym­darmen birigip jaz­ǵan maqalalar men monografııalarynda K.Á.Saǵadıev respýblıkada mate­rıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýdy aýmaq­tyq uıymdastyrýdy jáne óndiris quraldaryn kóterme saýda arqyly taratýdy jetildirýdiń ǵylymı negizin qalap, praktıkalyq usynystar jasady.

Elimiz táýelsizdikke ıe bolǵannan keıin K.Á.Saǵadıev merzimdi baspasózde ekonomıkalyq kadrlar daıarlaý jaǵdaıy, respýblıka ǵylymyn uıymdastyrý, naryqqa kóshý barysyn jaqsarta túsý joldary jóninde jıi maqalalar jazyp turdy. Mysaly: «Naryqtyq kadrlar kóp nárseni sheshedi», «Naryq halyqqa bet bursyn», «Reforma baspaldaqtary», «Qazaqstan ekonomıkasynyń naryqtyq ózgeristerin jasaý strategııasy týraly» jáne basqalary.

Sonymen qatar ol reforma problemalary týraly birneshe ret respýblıka basshylyǵyna da hat joldady. Máselen: «Sheteldik ınvestısııalar jónindegi ult­tyq agenttik qurý», «Ulttyq valıýta engizýdiń kezek kúttirmes sharalary», «Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq refor­malardyń túbegeıli strategııalyq jáne taktıkalyq máseleleri», «Qazaq­stannyń qarjy-qarajat saıasaty týraly».

1994 jyly 2 aqpanda K.Á.Saǵadıev Ulttyq ǵylym akademııasynyń jalpy jınalysynda onyń tolyq músheleriniń (akademıkteriniń) kópshilik daýsymen UǴA prezıdenti bolyp saılandy. Kóp keshikpeı ony UǴA-nyń jalpy jınalysy tolyq múshe (akademık) etip saılady.

Qazaqstan Prezıdentiniń 1994 jyl­dyń aqpanyndaǵy «QR Ulttyq Ǵylym akademııasynyń mártebesi jáne ǵylymy memlekettik qoldaý sha­ra­lary týraly» jarlyǵyna jáne ǵylymdy reformalaý jónindegi bas­qa da qujattarǵa sáıkes akademııa qu­rylymdary men onyń músheleriniń qyzmetin retteıtin UǴA-nyń jańa nor­matıvti materıaldary daıynda­lyp, qabyldandy, irgeli jáne irge­li-qoldanbaly zertteýlerdiń basym baǵyttary belgilendi. Ǵylymı qury­lymdardyń qyzmeti, mamandar áleýeti jáne materıaldyq-tehnıkalyq baza tekserilip, attestasııalandy. Irgeli zertteýlerdiń tehnologııalyq baǵdary jáne Ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń zerttemelerin is júzinde qoldaný baǵyt­tary kúsheıtildi.

Kúrdeli ǵylymı-tehnıkalyq máse­lelerdi múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń qatysýymen UǴA Prezıdıýmynyń birlesken jáne keńeı­tilgen májilisterinde qarastyrý táji­rıbesi engizildi.

Elimizdegi ótkir ekonomıkalyq má­selelerdiń sheshimin tabýǵa ǵylymı qyzmetkerlerdi jumyldyrý maqsatynda respýblıkalyq ashyq konkýrs jarııalanyp, jeńimpazdardy marapattaýǵa aqshalaı syılyq taǵaıyndaldy. Ǵalym­dardy óz eńbeginiń nátıjesin shyǵa­rýǵa qyzyqtyrý úshin kelisimshart jaǵ­daıynda jumys isteý keń túrde qolǵa alyndy.

Sondaı-aq K.Á.Saǵadıev ǵylymdy damytýdyń úzdik baǵyttary boıynsha jańa tórt ǵylymı zertteý ınstıtýtyn uıymdastyrdy.

Olardyń biri (Qaraǵandydaǵy Fıto­hımııa ınstıtýty) búginde shetelderde suranysqa ıe nátıjeli dárilik preparattar jasap halyqaralyq arenaǵa shyǵyp otyr.

UǴA-nyń dırektorlyq quramy aıtar­lyqtaı jasaryp, jańardy. Prezıdent ǴZI-dyń bıýdjetke ıek artýshylyq qalpyn ózgertip, olardyń basshylaryn sheteldermen qarym-qatynas jasaýǵa, ár túrli ǵylymı qorlardyń konkýrstaryna qatysýǵa, kommersııalyq isterge belsene aralasýǵa baǵyttady.

Atyraý jáne elimizdiń batys óńirin­de ornalasqan oblystardyń damýy, ásirese otyn-energetıka keshenderi ta­bıǵı baılyqty ǵylymı turǵyda tereń zertt­eýdi, ozyq ǵylymı tehnologııany engizýdi talap etetini belgili.

Sol kezde Atyraý oblysynda halyq­­aralyq jáne respýblıkalyq ǵyly­mı akademııanyń 40-taı akademıgi, júz­degen doktor men kandıdat turatyn. Jo­ǵa­ryda aıtylǵan sebeppen, álemniń damy­ǵan memleketteriniń tájirıbesine saı ǵalymdardyń áleýetin bi­rik­tirip, Atyraý oblystyq qoǵam akade­mııasy (ABK «Akademııa») birlestigin qurdyq.

Bul ǵylymı ortalyq munaı-gaz sa­lasymen birge ekologııa, Azǵyr-Taı­soıǵan ıadrolyq polıgonyndaǵy jary­lystyń zardabynan qutylý, aýyl sha­­rýa­shylyǵyn reformalaý, qundy balyqtardyń qoryn saqtap qalý jáne bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn jetildirýdi, bas­qa da mańyzdy máse­leler keńinen qamtydy.

AQB «Akademııa» músheleri meni osy usynysty bastaýshy jáne uıym­dastyrýshy oblys ákimi retinde Birles­tiktiń tóraǵasy etip saılady.

Ǵylymı Birlestik jumysynyń nátı­j­eliligin baıqaǵan soń, biz Ǵylym jáne ozyq tehnologııalar Mınıstrligine usy­nys berdik.

Meniń ıdeıamdy jáne mınıstrliktiń alqasynda jasaǵan baıandamamdy, ıaǵnı Atyraý qalasynda batys oblystarynyń (Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý) ǵalymdaryn biriktiretin «UǴA batys bólimshesin» Qurýdy mınıstr V.S.Shkolnık, UǴA Prezıdenti K.Á.Saǵadıev bastaǵan alqa músheleri qoldady.

1995 jyly maýsym aıynda AQB «Akademııa» Atyraý qalasynda ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa uıym­dastyryp, oǵan Almatydan jáne eli­miz­­diń batystaǵy tórt oblysynan ǵa­lym­dar qatysty. Sol konferensııa­da sóılegen sózinde K.Á.Saǵadıev eli­mizdiń batys óńirin damytý jóninde óz pikirin baıandap, ásirese munaı-gaz salasyna mol kóńil aýdardy jáne UǴA Prezıdıýmynyń Batys bólimshesin quryp, ortalyǵyn Atyraý qalasy etý jónindegi sheshimin habarlady.

Konferensııaǵa qatysýshylarǵa Kenjeǵalı Ábenuly jańadan qurylǵan Batys bólimshesiniń tóraǵasy bolyp, tehnıka ǵylymnyń doktory Shmıdt Musauly Aıtalıev taǵaıyndalǵanyn habarlap, tanystyrdy.

Konferensııa barysynda sóılegen ǵalymdar elimizdegi Batys óńiriniń damýy jóninde birtalaı usynystaryn berdi.

Forýmǵa qatysqan ǵalymdar elimizde alǵash ret akademık Q.I.Sátpaev atyn­daǵy kóshede onyń eskertkishin ashý rá­simine qatysty. Osydan keıin UǴA Shy­ǵys jáne Ońtústik bólimshelerin ashty.

1994-1996 jyldary UǴA jáne onyń Prezıdıýmy jalpy respýblıkalyq sharalardy uıymdastyrý ortalyǵy boldy. Osy jyldary UǴA-nyń uly ǵa­lym-ensıklopedıst jáne memleket qaırat­keri Muhamed Taraǵaı Ulyqbektiń 600 jyldyǵyna, qazaqtyń uly aqyny, oıshyly Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyǵyna oraı ótkizgen sessııalary men konferensııalary sol ýaqyttyń iri oqıǵalary bolyp sanaldy.

K.Á.Saǵadıev delegasııanyń múshesi nemese jetekshisi retinde, keıde ǵylymı uıymdardyń shaqyrýymen shetelderge jıi shyǵyp, ǵylymı baıandamalar jasady. Sondaı-aq ǵylym-bilim berý baı­­la­­nystaryn qurý jáne dáris oqý úshin AQSh, Fransııa, Ulybrıtanııa, Ger­manııa, Ońtústik Koreıa, Pákistan, Iran, Izraıl, Qytaı jáne basqa shetelderge shyqty.

1996 jyly K.Á.Saǵadıev Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory bolyp taǵaıyndaldy.

2001 jyly K.Á. Saǵadıev Halyq­ara­lyq bıznes ýnıversıtetiniń prezı­denti boldy. Munda óziniń súıikti isi bızneske mamandar daıarlaý men ekono­mıkalyq reformalardaǵy zertteý ju­mys­taryna belsene qatysý múmkindigi týdy.

Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti – elimizdegi damyp kele jatqan bızneske mamandar daıarlaý úshin quryl­ǵan jekemenshik joǵary oqý orny. Onyń klassıkalyq ýnıversıtetter­den ereksheligi – ekonomıkalyq táji­rı­bemen tyǵyz baılanys, naryq surany­syna jedel kóńil bólý, ekonomıka re­formalarynyń qubylysyna saı oqý jos­parlarynyń ıkemdiligi.

Ýnıversıtet qabyrǵasynan shetel tájirıbesimen jaqsy tanys, óz isin, óz kásibin júrgizýge qabiletti, kompanııa, fırma jáne basqa jeke jobalardy basqara alatyn menedjer mamandar shyǵa bastady.

K.Á. Saǵadıev «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń múshesi retinde 2004 jyly jáne 2007 jyly partııalyq tizim boıynsha 3-shi jáne 4-shi shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp eki ret saılandy. Parlament Májilisiniń úshinshi shaqy­ry­lymynda Qarjy jáne bıýdjet komı­tetiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy.

Osy kezeń ishinde K.Á.Saǵadıev elimizdiń bıýdjet júıesin órkendetý jáne onyń turaqtylyǵyn damytý maqsatynda kóp eńbek etti. Onyń usynysy boıynsha ekonomıka salalarynyń bıýdjet jobalary bólek qaralatyn boldy, bul bıýdjet baǵdarlamalary ákimdikterge bólinetin qarjy-bıýdjet resýrstaryn dál zertteýge múmkindik beredi. Osyndaı tájirıbe 4-shi shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń jumys ádisine de endi.

Sonymen qatar salyq qury­lymyn jaqsartý, ony jyljymaıtyn múlik pen basqa múlikke kóbeıtý, al kerisinshe, eńbekaqy qoryna, ıaǵnı bir­lesken ki­ris salyǵyn azaıtý jóninde de óz usynysyn aıtqany esimizde.

Parlament depýtaty retinde K.Á.Sa­ǵa­dıev qor naryǵyn damytý týra­ly, reıderlikke qarsy turý sharalary men elimizdegi zańsyz kóshi-qon jaǵdaılary, sheteldik ınvestısııalardy tartý jáne basqa da keleli máseleler boıynsha Úkimetke birneshe ret saýal joldady. Kenjeǵalı Ábenuly buryn sheteldik kompanııalarǵa berilgen Qazaqstannyń munaı jáne basqa da ken oryndaryn memleket menshigine qaıtarýdyń belsendi jaqtaýshysy, «Ken oryndaryn paıdalaný týraly» Zańyna túzetýler engizýdi usynýshylardyń biri, osyǵan sáıkes el aýmaǵyndaǵy sheteldik kompanııalar aksııalaryn satqan jaǵdaıda, respýblıka olardy satyp alýǵa basym quqyqqa ıe bolady.

Kenjeǵalı Ábenuly elimizde alǵash­qylardyń biri bolyp Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýiniń tıimdiligi men kóleńkeli jaqtaryna júr­gizgen saraptamasymen baspasóz bette­rinde sóz aldy.

Qazaqstan ekonomıkasyn jańa­laý­daǵy ótkir máselelerdi zertteýdegi K.Á.Saǵa­dıevtiń júıeli de uzaq eńbegi ony úzdik ǵalym-reformatorlar qata­ryna shyǵardy.

«Qazaqstandaǵy reformalar: talda­ma­lyq kózqaras» atty onyń tórt tomdyq eńbegi Qazaqstandaǵy reforma úrdisiniń joǵary mándi hronıkasy, olardyń je­t­is­tigi men kemshilikteriniń týra kóri­nisi. Avtordyń onda jazǵan keleli usy­nystary men keńesteri osy kúni de, bola­shaqta da óz mánin joǵaltpaıdy.

Akademık K.Á.Saǵadıevtiń jetek­shi­ligimen 15 doktorlyq jáne 40 kandı­dattyq dıssertasııa qorǵaldy. Onyń 250-den astam jumysy, 30-ǵa jýyq monografııasy, kitaby jáne kitapshalary jaryq kórdi.

Ǵalym, qoǵam jáne memleket qaırat­keri K.Á.Saǵadıevtiń kóp jyldyq jemis­ti eńbegin keńestik – partııa organdary, QazKSR jáne Úkimeti jáne barlyq ǵylymı, respýblıkalyq qoǵamdyq oryn­dar joǵary baǵalady.

Ol Eńbek Qyzyl Tý, Ha­lyqtar dos­tyǵy, «Parasat», II dárejeli «Ba­rys», «Otan» ordenderimen jáne bir­ne­she medaldarmen marapattaldy. «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń ǵylymy jáne tehnıkasynyń eńbek sińirgen qaırat­keri» degen ataqqa ıe boldy.

Kenjeǵalı Ábenuly Qostanaı obly­synyń Áýlıekól, Amangeldi, Naýyrzym, Jangeldi aýdandarynyń jáne Arqalyq qalasynyń Qurmetti azamaty.

Alǵashqy kezdesýimiz shırek ǵasyr­dan astam ýaqyt buryn boldy. Birinshi kúnnen bastap aramyzda jyly qarym-qatynas bastalyp, dostyqqa aınaldy. Ekonomıka salasy jáne jalpy, ómir jóninde únemi aqyldasyp, pikirlesip, syrlasyp júretin edik.

Parlament Májilisiniń úshin­shi shaqy­rylymynyń depýtaty bolyp, Ken­je­­keńmen birge «Otan» partııasynyń usy­nysymen saılandyq jáne kórshi bo­lyp bir ǵımaratta turdyq, ómiriniń sońyna deıin januıamyzben aralastyq.

Kenjekeńniń súıikti jary Naǵytaı Ábitaıqyzy Kishkenova – ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent aǵamyzdyń, arqa súıer kómekshisi. Jeń­ge­miz, óte aqyldy jáne iskerligimen erekshe jan. О́sirgen tamasha urpaqtary ózderiniń jolyn jalǵastyrdy.

Qorytyp aıtqanda, K.Saǵadıev óne­ge­li ómir súrdi, óziniń boıyndaǵy asyl qa­sıetteri arqasynda qoǵamnyń tóri­nen abroıly oryn aldy jáne eren eńbegimen artynda óshpesteı iz qaldyrdy.

 

Ravıl ShYRDABAEV,

memleket jáne

qoǵam qaıratkeri