Bankrot bolýdyń talabyn bilgen abzal

Negizgi shart

Memlekettik kirister komı­teti jarııa etken zań joba­synda jazylǵan negizgi talaptyń biri – bankrot bolǵan jeke tulǵaǵa eń tómengi kúnkóris deńgeıinen (36 018 teńge) aspaıtyn nesıe alý boıynsha mámilelerdi qospaǵanda, zaım alý boıynsha kelisimsharttar jasaýǵa, kepil bolýǵa tyıym salý.

– Halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, qaryz somasy men uzaqtyǵyna baılanysty rásimderdiń 3 túri usynylady. Bi­rinshi, tólem qabilettiligin qal­pyna keltirý – turaqty ta­bys bolǵan jaǵdaıda sotta qa­­ryz­­dardy tóleýge 5 jylǵa de­ıin bólip tóleý múmkindigin kóz­deıdi. Qalpyna keltirý jos­pary 5 mln teńgeden asatyn be­reshek kezinde sot organ­dary­men bekitiledi. Bul úshin eki taraptyń – borysh­ker men kredıtordyń kelisimi qa­jet. Josparda kózdel­me­gen jaǵ­daılardyń barlyǵy, mysa­ly, múlikti satý qol­danyl­maı­dy. Ekinshi, turaqty tabys pen be­reshekti óteý boıynsha pers­pektıva bolmaǵan jaǵdaı­da, bankrottyqty eki túrde qol­daný usynylady: alǵash­qysy – sottan tys bank­rot­tyq. Ony úsh jaǵdaıda qol­danýǵa bolady: bankter men mık­roqarjylyq uıymdar al­dyn­da 5 jyldan astam mer­zimi ótken azamattar; azamattar, eger qaryz 12 aı ishinde ótel­megen bolsa, qaryz somasy 300 myń teńgeden aspaýy kerek jáne qaryzdy óteýge bolatyn múlik joq; sondaı-aq 5 mln teńgege deıingi qaryzy 6 aı ishinde ótelmegen azamattar bankrottyq rásimin bastaı alady», deıdi Qarjy vıse-mınıstri Marat Sultanǵazıev.

Sondaı-aq azamat 3 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynan tys jerge aıaq baspaıdy. Tek shuǵyl jaǵdaıda em alý qajet bolsa, jaqyn adamyn emdelýge aparý jáne jaqyn týysyn shet memlekette jerleý qajettiligi týyndasa ǵana shekaradan shyǵa alady. Sottan tys bankrottyq prosedýrasyn qabyldaý týraly ótinish berilgen kúnnen bastap kredıtor boryshkerden qandaı da bir mindettemeni orynda dep talap etýge quqyly emes. Tıisinshe, qaryzdyń barlyq túri boıynsha ósimpul men syıaqy esepteý de kúrt tyıylady. Sot bankrottyǵy prosedýrasynyń merzimi osy rásimdi qoldaný týraly sot sheshimi zańdy kúshi­ne engen kúnnen bastap 6 aıdan aspaıdy. Merzimdi uzartýǵa jol berilmeıdi.

Boryshkerdiń bank shotynan aqsha alý da múmkin emes. Buǵan árekettengen kredıtordyń ózi jaýapqa tartylady. О́z ke­zeginde boryshkerge múlikti ıelikten shyǵarý nemese ózine jańa mindettemeler qabyldaý boıynsha mámile jasaýǵa bolmaıdy. Al bul rette múlikti berý, tólem jasaý nemese múlik mindettemesin basqa ádis­pen oryndaý týraly borysh­kerge qatysty shyǵarylǵan memle­ket­tik organdardyń sheshimderi, boryshker múlkine qatysty shyǵarylǵan sot sheshimderi oryndalmaı toqtatyla turady.

Kim bankrot bola alady?

Kimder sottan tys bankrot­tyqqa ótinish bere alady? Zań jobasynda bul bylaı tú­sin­diriledi: «Bereshegi 100 eselengen aılyq eseptik kór­setkishten (AEK) aspaıtyn mólsherdi quraıtyn boryshker eger oryndaý merzimi bastalǵan kúnnen bas­tap 12 aı ishinde kredıtor­lar aldyndaǵy mindetteme oryn­damasa, ótinish beredi. Sony­men qatar bereshegi kemin­de 100 eselengen jáne 1 600 ese­len­gen AEK-ten aspaıtyn mól­sherdi quraıtyn borysh­ker eger oryndaý merzimi bastalǵan kúnnen bas­tap 6 aı ishinde kredı­torlar aldyndaǵy mindettemeni oryndamasa, ótinish beredi.

Sot bankrottyǵy prosedý­rasy­nyń nemese sottan tys bank­rottyq prosedýrasynyń aıaq­­tal­ǵany týraly habarlama orna­lastyrylǵan kúnnen bas­tap 5 jyl ishinde bankter jáne mıkroqarjylyq uıym­dar­dyń jeke tulǵaǵa nesıe berýine ty­ıym salynbaq. M.Sul­tan­ǵazıev bankrot dep tanylǵan adam­dardy qarjylandyratyn, nesıe­leıtin qarjy uıymdaryna qan­daı jazalar qoldanylýy múmkin ekenin de aıtty.

«Eger zańǵa sáıkes tirkelgen bank nemese nesıeleý mekemesi bolsa, árıne, retteýshi oǵan lısenzııany tartyp alýǵa deıin talaptar qoıady. Sebebi zańmen bes jyldyq merzim belgilenedi. Basqalary bankrot bolǵan aza­mattarǵa nesıe bere otyryp, táýekelge barady. Birinshiden, bul zańsyz kásipkerlik qyzmet, ol úshin jaýapkershilik qaras­tyrylǵan, tıisinshe, bul úl­ken táýekel. Mekeme osyndaı qaryzdy qaıtarý boıynsha jaýapkershilikti moınyna ala­dy. Eger oǵan qaryz qaı­ta­ryl­ma­sa, ony sot organdary ar­qy­ly óndirip alý múmkin bolmaıdy», dep eskertti spıker.

Anyqtap óteıik, azamat sottan tys bankrottyq prosedý­rasyn 7 jyl ishinde qaıta paı­dalana alady. Biraq myna jaǵ­daılar boıynsha barmaq bas­ty, kóz qysty áreketke bar­sa, onysy memlekettiń qyra­ǵy nazarynan tys qalmaq emes. Máselen, múlikti nemese múlik mindettemesin jasyryp qalsa, basqa ıelikke ótkizip jiberse, qujattamany óz ıeliginen shyǵarsa ne bolmasa joıyp jiberse, bul áreketi úshin oǵan 2 myń AEK (6,1 mln teńge) kóleminde aıyppul salynady nemese 2 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady.

Eger ádeıi bankrottyq jasap, sol arqyly nesıe júkte­mesi­nen qutylýdy oılasa jáne onysy áshkere bolsa, onda borysh­ker 1000 AEK (3 mln teńge­den joǵary) aıyppul tó­leý­ge májbúr. Aıyppul tó­leý­ge shamasy jetpese túzeý ju­my­syna jegiledi nemese bir jyl abaqtyǵa qamalady.

Azamatqa kómek – basty mindet

Zań jobasynda jazylǵan tar­maq­tardyń bárin birdeı tizip shyǵý múmkin emes, ári bul biz­diń maqsat ta emes. Sondaǵy kóz­ge ilikken mańyzdysy – tólem qabi­letin qalpyna keltirý jos­pary­nyń oryndalý merzimi. Bul múmkindikti paıdalanǵysy kelgen azamatqa mynadaı sharalar usynylady: mindettemesin oryn­daý merzimi ózgeredi, ıaǵnı tó­lem keıinge qaldyrylady nemese bólip tóleýge múmkindik be­ri­­ledi; qaryzdyń bir bóligi keshi­­­rilýi múmkin, mysaly, aıyp­­pul, ósimpul qaryzdary; zaım­dy paı­dalanǵany úshin syıa­qy­nyń pa­ıyzdyq stavkasy tó­men­detiledi; zaımdy paı­da­laný­dyń jalpy merzimi uzar­t­yla otyryp qazirgi tólem mólsheri azaıtylady.

Zańda sondaı-aq múlik bóli­gin satý nemese arendaǵa berý, úıdi quny tómendeý úıge, avto­kólikti quny tómendeý avto­kólikke aýystyrý, boryshkerdi jumysqa turǵyzý sekildi talaptar da qarastyrylǵan.

M.Sultanǵazıevtyń aıtýynsha, eger jalǵyz turǵyn úı kepil zaty bolsa, onda kredıtor ony sot bankrottyǵy kezin­de alýǵa quqyly. Eger jal­ǵyz turǵyn úı kepil zaty bolmasa, onda kredıtorlar oǵan talap qoıa almaıdy. Vıse-mınıstr bankrot bolǵan aza­mattyń ári qaraıǵy eńbek bel­sen­diligin joǵaltpaýy úshin tıisti tarmaqtardy zańǵa engize­miz dep otyr.

«Jeke tulǵa bankrot dep tanylǵan jaǵdaıda, onyń bank aldyndaǵy qaryzy tolyq keshi­riledi. Bankke aryzdanǵanda kór­­­set­ken qaryzdar tolyq jo­ıy­­la­dy. Onyń shetelge shyǵýy­na tyıym salý sot oryn­daý­shy­­lar­dyń sheshimimen belgi­lene­di. Bul shekteý qa­ryzy, sa­lyq­­tyq bereshegi bol­ǵan jaǵ­­daı­da qoıylady. Bank­rot bolyp jarııalanǵan adam qa­ry­­zyn ótemegen bolyp esep­te­ledi. Bul halyqaralyq prak­­tıkada bar. Zańda qaras­ty­ryl­ǵan. Degenmen jeke tul­­ǵany ekonomıkalyq bel­sen­di­likke tartýymyz kerek bolǵan­dyq­tan, ol shetelge jumyspen ba­ra jatsa, syrtqa shyǵyp tabys kóz­derin taýyp jatsa, ondaı múm­kin­shilik berýge bolady. Ony tal­qy­laımyz», dedi Qarjy vıse-mınıstri.

Túıin

Zań jobasyn uıymdastyrý­shylar bankrot bolǵysy kele­tin, ári bul nıeti jaǵdaıyna tolyq saı bolyp turǵan jan­nyń ózin qutqaryp qalýǵa meı­linshe tyrysqan sekildi. Iаǵnı onyń eki qolyna bir kúrek taýyp berýge kómektesýi, dúnıe-múlkin álgindeı ádispen bolsyn saqtaýǵa amal qylýy – osynyń aıǵaǵy. Bankrot bolý arqyly jeke tulǵa bank aldyndaǵy beresheginen qutylady. Biraq sodan keıin aldynan shyǵatyn qanshama shekteýge tutylady. Demek bul nesıe júktemesinen ada bolýdyń aıryqsha joly emes. Bul bar bolǵany eptep-septep qaryzdan ajyraýdyń ádisi ǵana. Sondyqtan zań jobasyn usynýshylar birinshi kezekte jeke tulǵanyń tabysyn kóbeıtýge, sol arqyly beresheginen qutylýyna jaǵdaı jasaı alsa, bul Úkimettiń jeńisi bolmaq.